به نام آن معبود یگانه، خداوند فرابخشاینده و پروردگار فرامهربان
کامل بودن قرآن
مسئولیت در مقابل پیروی از روایات و خاطرهها که در صحت آنها علم یقین نداریم
هیچ عالم، راوی، ملا، مفتی یا پیشوایی بار انتخاب دینی انسان را به جای او برنمیدارد.
۱. قرآن آنچه برای هدایت لازم است بیان کرده است
قرآن هر آنچه را برای هدایت، مسئولیت دینی، سنجش حق و باطل، و نسبت دادن حکم به خدا لازم بوده، به اندازهای که خدا خواسته، بیان کرده است. اضافه کردن بر قرآن یا کم شمردن آن، وقتی به نام دین و حکم خدا انجام شود، یک سخن ساده نیست؛ نسبت دادن حکم به خدا بدون علم است.
قرآن هشدار میدهد که انسان نباید با زبان خود چیزی را به دروغ حلال یا حرام بنامد و آن را به خدا نسبت دهد:
وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَـٰذَا حَلَالٌ وَهَـٰذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
به آنچه زبانهایتان به دروغ توصیف میکند نگویید این حلال است و آن حرام، تا بر خدا دروغ ببندید.
پس اگر کسی چیزی را که خدا در قرآن به عنوان حکم قطعی دین قرار نداده است، با تکیه بر روایت، خاطره، نقل تاریخی، یا سخن دیگران به نام حکم خدا معرفی کند، باید بداند که در جای بسیار خطرناکی ایستاده است.
۲. پیروی کورکورانه عذر انسان نیست
پیروی کورکورانه از علما، راویان، بزرگان مذهبی، ملاها، مفتیان، یا پیشوایان دینی، انسان را از مسئولیت شخصی نجات نمیدهد. در روز حساب، هیچ انسانی نمیتواند مسئولیت انتخاب خود را بر گردن کسی دیگر بیندازد.
قرآن تصویر کسانی را نشان میدهد که پس از گمراهی میگویند ما از بزرگان و سران خود اطاعت کردیم:
وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا
و میگویند: پروردگارا، ما از بزرگان و سران خود اطاعت کردیم؛ پس آنان ما را از راه گمراه کردند.
این سخن در قیامت عذر پذیرفتهشده نیست. قرآن آن را نقل میکند تا انسان امروز بیدار شود و پیش از آن روز، مسئولیت شنیدن، اندیشیدن، سنجیدن و پیروی کردن را بر عهده بگیرد.
۳. هر انسان بار انتخاب خود را بر دوش میکشد
در روز جزا، مسئولیت خطاها و آنچه انسان به نام دین به خدا نسبت داده است، بر دوش هیچ ملا، مولوی، مفتی، محدث، فقیه یا پیشوایی نخواهد بود. هر انسان بار انتخابهای خود را حمل میکند.
وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ
هیچ نفسی چیزی به دست نمیآورد مگر بر ضد خود، و هیچ باربرداری بار دیگری را برنمیدارد.
پس آگاه باشیم: پیروی از سخنی که علم یقینی به صحت آن نداریم، اگر به نام دین و حکم خدا پذیرفته شود، مسئولیت آن از انسان برداشته نمیشود.
۴. پیروی بدون علم ممنوع است
خداوند هرگز نگفته است که اگر علم ندارید، مسئولیت را به دیگران بسپارید و از آنان بیچونوچرا پیروی کنید. برعکس، قرآن انسان را از پیروی چیزی که علم به آن ندارد نهی میکند، و گوش، چشم و دل را مسئول میداند:
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَـٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا
از چیزی که به آن علم نداری پیروی مکن؛ زیرا گوش و چشم و دل، همه مورد پرسش قرار خواهند گرفت.
در روز حساب، انسان نمیتواند بگوید: پروردگارا، آنان گفتند در فلان روایت و از فلان راوی چنین آمده بود؛ آنان گفتند قرآن در بیان حلال و حرام کافی نیست؛ آنان گفتند سخن راویان، کاملکننده قرآن است؛ پس من پیروی کردم.
خدا خواهد پرسید: آیا من در کتاب خود چیزی را که برای هدایت و مسئولیت شما لازم بود باقی گذاشته بودم؟ آیا به شما هشدار نداده بودم که از چیزی که علم به آن ندارید پیروی نکنید؟
۵. شکایت رسول درباره ترک قرآن است
قرآن صحنهای بسیار سنگین را بیان میکند: رسول در برابر پروردگار از قوم خود شکایت میکند. اما شکایت او از ترک حدیث نیست؛ شکایت او از ترک قرآن است:
وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَـٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا
و رسول گفت: پروردگارا، قوم من این قرآن را رهاشده گرفتند.
توجه کنید: رسول نمیگوید قوم من حدیث را ترک کردند. او نمیگوید قوم من خاطرهها، روایتها، نقلهای تاریخی یا سخنان منسوب به من را کم گرفتند. شهادت او درباره قرآن است: این قرآن را مهجور گرفتند.
نتیجه
مسئولیت انسان در برابر خدا، با نام بزرگان دینی از او برداشته نمیشود. اگر انسان بدون علم یقینی، روایات و خاطرهها را بر قرآن مقدم کند، یا با آنها برای خدا حلال و حرام بسازد، نمیتواند در روز حساب خود را پشت نام راوی، عالم، ملا، مفتی یا فقیه پنهان کند.
قرآن معیار است. هر سخن دینی، هر روایت، هر فتوا، هر سنت تاریخی، و هر خاطرهای که به نام پیامبر یا دین نقل شده است، باید در برابر قرآن سنجیده شود؛ نه اینکه قرآن در برابر آن محدود، تکمیل یا کنار زده شود.
رسول از ترک قرآن شکایت میکند؛ پس مراقب باشیم دین خود را بر چیزی بنا نکنیم که در صحت آن علم یقین نداریم، و سپس آن را بر آیات روشن خدا مقدم نسازیم.