ریشه قرآنی د و ر

۱. گردش و احاطه در عربی کهن

در منابع لغوی، دَارَ الشيءُ يَدُورُ برای گردیدن، دور زدن و حرکت پیرامون چیزی آمده است. «دائرة» نیز در اصل می‌تواند چیزی باشد که پیرامون چیزی را می‌گیرد یا شکل گرد دارد. همین خانواده برای یک دور از حرکت، گردش زمان، حرکت پیرامونی و بازگشت وضعیت نیز به کار رفته است.

شعر منسوب به عنترة بن شداد شاهد مهمی است، زیرا دو شاخه این ریشه را پیش از قرآن در زبان شعری عرب نشان می‌دهد. او در آغاز معلقة خود از «دار عبلة» سخن می‌گوید:

يَا دَارَ عَبْلَةَ بِالْجَوَاءِ تَكَلَّمِي

در اینجا «دار» آشکارا محل سکونت و دیار عبلة است، نه یک شکل هندسی.

در پایان همان قصیده نیز آمده است:

وَلَقَدْ خَشِيتُ بِأَنْ أَمُوتَ وَلَمْ تَدُرْ
لِلْحَرْبِ دَائِرَةٌ عَلَى ابْنَي ضَمْضَمِ

اینجا فعل «تدر» و اسم «دائرة» در یک ساخت قرار گرفته‌اند. مقصود این نیست که شکل هندسی بر کسی قرار گیرد، بلکه جنگ چنان بگردد که حادثه و نتیجه آن بر دو دشمن شاعر بازگردد. شرح‌های کهن معلقة نیز «دائرة» را در این بیت حادثه‌ای می‌دانند که وضع آن می‌گردد و در این سیاق بر کسی به ناخوشی بازمی‌گردد.

بنابراین پیش از قرآن، دست‌کم دو شاخه مهم این خانواده روشن‌اند: دار به عنوان محل اقامت و دائرة به عنوان گردش حادثه یا وضع.

داده‌های زبان‌های سامی

داده تطبیقی نیز قابل توجه است، اما باید با احتیاط استفاده شود. در اکدی صورت نزدیک «دورو» برای دیوار و حصار شهر ثبت شده است. در آرامی نیز ریشه د و ر برای ماندن، سکونت و اقامت به کار می‌رود و اسم‌هایی از همین خانواده برای محل اقامت ثبت شده‌اند.

این شواهد نشان می‌دهند که صورت‌های نزدیک با مفاهیم احاطه، دیوار و سکونت در زبان‌های سامی دیگر نیز وجود داشته‌اند. اما از آنها نمی‌توان نتیجه گرفت که «دار» عربی حتما مستقیما از «دیوار گرد» ساخته شده، یا اینکه شکل مدور خیمه‌ها منشأ تاریخی این واژه بوده است. برای چنین مسیر اشتقاقی شاهد مستقلی در دست نیست.

حتی در خود منابع عربی نیز درباره پیوند «دار» با «دوران» توضیح‌هایی ارائه شده است؛ برای نمونه ابن جنی آن را با فراوانی حرکت مردم در دار پیوند می‌دهد. این توضیح می‌تواند رابطه معنایی را قابل فهم کند، اما نباید به عنوان تاریخ قطعی پیدایش واژه عرضه شود.

۲. «تَدُورُ» و «تُدِيرُونَهَا»: گردیدن و به گردش درآوردن

روشن‌ترین کاربرد فعل پایه در احزاب ۳۳:۱۹ آمده است:

يَنظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَىٰ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ

«به تو می‌نگرند، در حالی که چشم‌هایشان می‌گردد، مانند کسی که از مرگ بر او بیهوشی فرو می‌آید.»

در اینجا تَدُورُ مستقیما حرکت و گردش چشم‌ها را بیان می‌کند. ترس، آشفتگی و حالت نزدیک به بیهوشی از کل جمله فهمیده می‌شود، نه از خود ریشه «د و ر». قرآن از این فعل فقط یک بار استفاده کرده است.

صورت باب افعال نیز تنها یک بار، در بقره ۲:۲۸۲، آمده است:

إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ

«مگر اینکه دادوستدی حاضر باشد که آن را میان خود می‌گردانید.»

ساخت أدار الشيء صورت سببی خانواده است: چیزی را گرداندن یا در گردش قرار دادن. در این آیه، «تجارة حاضرة» در برابر دینی است که تا زمان معینی باقی می‌ماند و نوشته می‌شود. پس سخن از معامله‌ای است که همان هنگام میان طرف‌ها جریان می‌یابد و انجام می‌شود.

این مورد از نظر تاریخ معنا اهمیت دارد، زیرا «اداره» در عربی و فارسی امروز غالبا مفهوم مدیریت یک سازمان یا نهاد را به ذهن می‌آورد. چنین معنای نهادی نباید به این آیه بازگردانده شود. تُدِيرُونَهَا در اینجا «مدیریت کردن تجارت» به معنای امروزی نیست؛ سخن از گرداندن معامله میان طرف‌ها و انجام دادوستد حاضر است.

ترجمه پایه می‌تواند «میان خود می‌گردانید» باشد، اگر حفظ تصویر ریشه در آن سیاق طبیعی باشد. در ترجمه روان‌تر، «میان خود انجام می‌دهید» نیز نتیجه عملی ساخت را منتقل می‌کند. تفاوت این دو باید در ترجمه و توضیح از هم جدا بماند: اولی تصویر واژه را بیشتر حفظ می‌کند و دومی فارسی طبیعی‌تر است.

۳. «دَائِرَة» و «دَوَائِر»: گردش حادثه بر کسی

«دائرة» از مشتق‌هایی است که رابطه آن با گردش هنوز به‌روشنی دیده می‌شود. فرهنگ‌های عربی برای آن هم شکل یا چیزی گرد و هم حادثه‌ای را ثبت کرده‌اند که بر کسی می‌گردد. در تعبیرهایی مانند «دارت عليه الدوائر»، مقصود فرود آمدن حوادث و گرفتاری‌ها بر کسی است. منابع لغوی همچنین «دائرة السوء» را به شکست، ناخوشی و وضع نامطلوبی که بر کسی بازمی‌گردد پیوند می‌دهند.

قرآن در مائده ۵:۵۲ می‌گوید:

فَيَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ

«پس می‌گویند: می‌ترسیم گردشی از حوادث به ما برسد.»

خود دائرة در این جمله با فعل تصيبنا آمده و سیاق ترس، جهت ناخوشایند آن را روشن می‌کند.

در توبه ۹:۹۸ نیز کسانی معرفی می‌شوند که:

وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ

«و گردش‌های ناگوار را برای شما انتظار می‌کشد.»

سپس همان آیه می‌گوید:

عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ

«گردش بد بر خود آنان باد.»

همین تعبیر دَائِرَةُ السَّوْءِ در فتح ۴۸:۶ نیز آمده است. قرآن در مجموع سه بار «دائرة» و یک بار جمع «دوائر» را از این خانواده به کار می‌برد.

وجود السوء در دو مورد مهم است. ریشه «د و ر» به خودی خود به معنای شر، شکست یا مصیبت نیست. آنچه از ریشه می‌آید گردش و برگشتن وضع است؛ منفی بودن آن در بعضی آیات از سیاق و در دو مورد از صفت «السوء» نیز آشکار می‌شود.

به همین دلیل، ترجمه ثابت «مصیبت» بخشی از تصویر واژه را از میان می‌برد. در عین حال، «دایره» در فارسی امروز این معنای عربی را منتقل نمی‌کند. بسته به سیاق، «گردش ناگوار حوادث»، «چرخش ناگوار اوضاع» یا «پیشامد ناگوار» می‌تواند مناسب باشد. در متن توضیحی باید روشن بماند که پشت این کاربرد، تصویر گردیدن وضع و برگشتن آن بر کسی قرار دارد.

۴. «دَار» و «دِيَار»: خانه، محل اقامت و سرا

بزرگ‌ترین شاخه قرآنی ریشه «د و ر» خانواده دار است.

در لغت عرب، «دار» فقط اتاق یا ساختمان مسکونی نیست. منابع آن را محلی می‌دانند که بنا و عرصه را در بر می‌گیرد و همچنین برای منزل، محله، محل اقامت قوم، شهر یا سرزمین و حتی قبیله به کار رفته است. لسان العرب تصریح می‌کند که هر جایی که گروهی در آن فرود آیند و اقامت کنند می‌تواند «دار» آنان خوانده شود.

همین گستردگی در قرآن نیز دیده می‌شود.

«دیار» و «بیوت» یک چیز نیستند

حشر ۵۹:۲ یکی از روشن‌ترین شواهد است:

هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ

«اوست که کسانی از اهل کتاب را که کفر ورزیدند، از دیارشان بیرون کرد...»

و در همان آیه:

يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ

«خانه‌های خود را با دست‌های خود ویران می‌کردند.»

قرآن در یک آیه دِيَار و بُيُوت را جداگانه به کار می‌گیرد. «بیوت» خانه‌های مشخص آنان است؛ «دیار» گستره‌ای است که آن خانه‌ها و زندگی جمعی آنان در آن قرار دارد. بنابراین «دیار» را نمی‌توان در همه موارد صرفا «خانه‌ها» معنا کرد.

همین نکته در احزاب ۳۳:۲۷ از زاویه دیگری دیده می‌شود:

وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ

«و زمینشان و دیارشان و اموالشان را به شما میراث داد.»

در اینجا «ارض» و «دیار» نیز کنار هم آمده‌اند. پس «دیار» تمام زمین و قلمرو آنان نیست؛ بیشتر به بخش مسکونی و محل استقرار و زندگی آنان اشاره دارد.

از این رو، ترجمه «خانه‌ها» در بعضی آیات مناسب است، اما در موارد اخراج، هجرت یا سکونت جمعی «دیار»، «محل‌های سکونت» یا در فارسی طبیعی همان «دیار» می‌تواند دامنه واژه را بهتر حفظ کند. «وطن» گاهی در نتیجه سیاق نزدیک می‌شود، اما مفهوم سیاسی جدید وطن نباید داخل تعریف لغوی «دیار» گذاشته شود.

«دار» می‌تواند محل اقامت یک جامعه باشد

در چند داستان قرآن درباره اقوام گذشته تعبیرهایی مانند:

فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

آمده است.

«دارهم» مفرد است، با اینکه درباره یک قوم سخن می‌رود. این خود نشان می‌دهد که «دار» لزوما خانه شخصی یک فرد نیست و می‌تواند محل زندگی و استقرار یک جامعه را بیان کند.

این کاربرد با میدان شناخته‌شده عربی سازگار است که «دار» را برای محله، جای اقامت قوم و حتی در برخی کاربردها خود قبیله نیز به کار می‌برد.

از محل سکونت تا سرای آخرت

قرآن «دار» را در ترکیب‌های گسترده‌تری نیز به کار می‌برد:

الدَّارُ الْآخِرَةُ
دَارُ السَّلَامِ
دَارُ الْمُقَامَةِ
دَارُ الْقَرَارِ
دَارُ الْخُلْدِ
دَارَ الْبَوَارِ
سُوءُ الدَّارِ
عُقْبَى الدَّارِ

در این ساخت‌ها «خانه» معمولا بیش از حد محدود است. «دار» جایگاه و سرایی است که اقامت و زندگی در آن تصور می‌شود. منابع لغوی نیز کاربردهایی مانند «دار القرار» و «دار السلام» را در همین میدان محل و جایگاه اقامت قرار می‌دهند.

اما ارتباط ریشه‌ای «دار» با گردش یا احاطه نباید ترجمه را مصنوعی کند. «دار الآخرة» را نمی‌توان «دایره آخرت» یا «گردشگاه آخرت» معنا کرد. «دار» در عصر قرآن خود واژه تثبیت‌شده‌ای برای سرا و محل اقامت است و باید همان کاربرد واقعی آن مبنای ترجمه قرار گیرد.

۵. «دَيَّارًا» در نوح ۷۱:۲۶

در سوره نوح آمده است:

وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا

«و نوح گفت: پروردگار من، از کافران هیچ باشنده‌ای بر زمین باقی مگذار.»

دَيَّار را نباید با دِيَار اشتباه کرد. «دِيَار» جمع «دار» است، اما «دَيَّار» در این آیه یک اسم مفرد است.

منابع لغوی تعبیر قدیمی:

مَا بِالدَّارِ دَيَّارٌ

را به معنای «در دار هیچ کس نیست» ثبت کرده‌اند. همچنین «دَيَّار» را از «دار يدور» دانسته و از نظر ساخت تاریخی آن را بر وزن «فيعال» تحلیل کرده‌اند که صورت اصلی آن را «ديوار» بازسازی می‌کنند.

این توضیح صرفی برای نشان دادن آن مهم است که «دَيَّار» جمع «دار» یا شکل دیگری از «دیار» نیست. اما نباید از آن نتیجه‌ای بیش از شواهد ساخت.

واژه در کاربرد شناخته‌شده خود به کسی که در جایی هست و سکونت دارد؛ کسی، باشنده می‌رسد و به‌ویژه در ساخت منفی «هیچ کس» را می‌رساند. لازم نیست به آن معنای «موجودی که پیوسته در حال حرکت است» بدهیم. اینکه واژه از ریشه حرکت و گردش ساخته شده، به این معنا نیست که حرکت جزء لازم معنای آن در آیه باقی مانده است.

برای ترجمه نوح ۷۱:۲۶، «هیچ باشنده‌ای» رابطه با مفهوم سکونت را بهتر نشان می‌دهد و «هیچ کس» فارسی طبیعی‌تر است. هر دو از ترجمه‌هایی مانند «هیچ خانه‌ای» یا «هیچ دیاری» دقیق‌ترند، زیرا «دَيَّارًا» در اینجا شخص است، نه مکان.

۶. تفاوت با واژه‌های نزدیک و راهنمای ترجمه

د و ر (دَوَر) در مقایسه با ب ي ت (بَيْت): دار و بیت

«دار» و «بیت» هر دو با سکونت ارتباط دارند، اما هم‌معنا نیستند.

حشر ۵۹:۲ شاهد مستقیم این تفاوت است: همان مردمی که از دیار خود بیرون می‌شوند، بیوت خود را ویران می‌کنند. پس «بیت» در آن سیاق ساختمان یا خانه مشخص است، در حالی که «دیار» محل و گستره سکونت آنان را بیان می‌کند.

گرایش کلی را می‌توان چنین دید: بیت بیشتر خانه یا فضای مشخص سکونت است؛ دار دامنه گسترده‌تری دارد و می‌تواند خانه، عرصه و بنا، محل اقامت یک گروه، محله یا سرا را شامل شود.

این مرز مطلق نیست. در بعضی سیاق‌ها «دار» نیز همان منزل است و «بیت» نیز می‌تواند کاربردهایی گسترده‌تر از یک اتاق یا ساختمان عادی داشته باشد. تفاوت باید از کاربرد هر آیه فهمیده شود، نه از ساختن یک قانون سخت میان دو ریشه.

د و ر (دَوَر) در مقایسه با د و ل (دَوَل): گردش و انتقال

«د و ر» و «د و ل» در بعضی کاربردها به هم نزدیک می‌شوند، زیرا هر دو می‌توانند تغییر وضعیت را بیان کنند. با این حال، هسته ثبت‌شده آنها یکسان نیست.

ابن فارس در «د و ل» یکی از اصول را انتقال چیزی از جایی به جای دیگر می‌داند و «تداول» را برای چیزی توضیح می‌دهد که از شخصی به دیگری می‌رسد.

قرآن نیز می‌گوید:

وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ

و:

كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ

در «د و ل» انتقال و نوبت یافتن چیزی میان طرف‌ها برجسته است. در «د و ر» گردش و برگشتن وضع یا حرکت پیرامونی برجسته‌تر است.

اما بهتر است این تفاوت را به تصویر هندسی «حلقه بسته» در برابر «خط باز» تبدیل نکنیم. «دور» همیشه بازگشت اجباری به نقطه آغاز را نمی‌رساند و «دول» نیز همیشه حرکت یک‌طرفه نیست. تفاوت معتبر همان گرایش زبانی است: گردش در یکی و انتقال و دست‌به‌دست شدن در دیگری.

راهنمای ترجمه

در ترجمه این خانواده نمی‌توان یک معادل واحد را بر همه مشتق‌ها تحمیل کرد.

تَدُورُ در کاربرد مستقیم خود «می‌گردد» یا «می‌چرخد» است. تُدِيرُونَهَا در بقره ۲:۲۸۲ چیزی را میان طرف‌ها به گردش درآوردن و انجام دادن آن را بیان می‌کند و نباید با مفهوم جدید «مدیریت کردن» اشتباه شود.

دائرة در آیات مورد بحث، دایره هندسی نیست، بلکه گردش حادثه و برگشتن وضع بر کسی است. چون کاربرد قرآنی آن در سیاق منفی قرار دارد، «گردش ناگوار اوضاع» یا در فارسی روان‌تر «پیشامد ناگوار» می‌تواند متناسب با آیه باشد.

دار بسته به سیاق از «خانه» و «محل اقامت» تا «سرا» و «جایگاه» امتداد دارد. دیار در بسیاری از موارد بهتر است به عنوان محل‌های سکونت و زیست جمعی فهمیده شود و همیشه به «خانه‌ها» فروکاسته نشود.

دَيَّار در نوح ۷۱:۲۶ شخص را بیان می‌کند، نه مکان را؛ بنابراین «باشنده» یا در ترجمه طبیعی‌تر «هیچ کس» مناسب است.

جمع‌بندی

ریشه د و ر در بنیاد لغوی خود با گردیدن، گردش و احاطه پیرامونی پیوند دارد. در روشن‌ترین کاربرد فعلی قرآن، چشم‌ها «تدور» می‌کنند و در بقره دادوستدی حاضر میان مردم «تدار» می‌شود؛ یعنی در گردش قرار می‌گیرد و میان آنان انجام می‌شود.

شاخه دائرة همین زمینه گردش را به تغییر وضع و برگشتن حادثه بر کسی گسترش می‌دهد. این کاربرد پیش از قرآن نیز در شعر منسوب به عنترة دیده می‌شود. در قرآن، «دائرة» و «دوائر» در سیاق‌هایی آمده‌اند که گردش حوادث نامطلوب است، اما منفی بودن این کاربرد نباید به هسته تمام ریشه نسبت داده شود.

شاخه دار در عربی کهن به صورت مستقل برای محل اقامت تثبیت شده بود. دار می‌تواند ساختمان و عرصه، منزل، محل سکونت یک گروه، محله یا سرا باشد و قرآن نیز همین گستردگی را حفظ می‌کند. تفاوت «دیار» و «بیوت» در حشر ۵۹:۲ نشان می‌دهد که دیار لزوما مجموعه‌ای از ساختمان‌های خانه نیست، بلکه می‌تواند گستره سکونت یک جمع را بیان کند.

داده‌های اکدی و آرامی وجود صورت‌های نزدیک مرتبط با دیوار، احاطه و سکونت را نشان می‌دهند، اما مسیر تاریخی دقیق میان این معانی را تعیین نمی‌کنند. بنابراین نباید برای توضیح «دار» داستان قطعی درباره حصار مدور، معماری یا شکل خیمه ساخت.

«دَيَّار» نیز شاخه جداگانه‌ای در همین خانواده است. در نوح ۷۱:۲۶ به شخص و باشنده اشاره دارد و با جمع «دِيَار» یکی نیست. تحلیل صرفی آن ارتباطش را با «دار يدور» نشان می‌دهد، اما این ارتباط مجوز وارد کردن مفهوم حرکت دائمی به ترجمه آیه نیست.

برآیند محتاطانه ریشه چنین است:

د و ر: خانواده‌ای زبانی بر محور گردیدن، گردش و احاطه؛ از آن، فعل‌های گردیدن و گرداندن، «دائرة» برای گردش و برگشتن وضع، و شاخه تثبیت‌شده «دار» برای محل اقامت و سرا شکل گرفته است. قرآن هر یک از این شاخه‌ها را بر اساس کاربرد شناخته‌شده خود به کار می‌برد؛ بنابراین معنای ریشه باید پیوند آنها را روشن کند، نه اینکه همه مشتق‌ها را به یک تصویر هندسی یا یک ترجمه واحد فروبکاهد.