ریشه قرآنی و ل د

۱. هسته ریشه در عربی پیش از اسلام

ابن فارس هسته و ل د را به نجل و نسل برمی‌گرداند؛ یعنی پدید آمدن نسل و فرزند. وَلَدَت المرأة یعنی زن فرزند به دنیا آورد و وَلَد الرجل درباره پدر شدن و پدید آمدن فرزند از او نیز به کار می‌رفت.

این معنا پیش از قرآن کاملا در زبان عرب شناخته شده بود.

نابغه ذبیانی می‌گوید:

مَهْلًا فِدَاءٌ لَكَ الْأَقْوَامُ كُلُّهُمُ
وَمَا أُثَمِّرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ

در این بیت، شاعر مال و ولد خود را کنار هم قرار می‌دهد؛ یعنی آنچه از دارایی و فرزند و نسل برای او حاصل شده است.

در امثال کهن عرب نیز گفته می‌شد:

وَلَدُكِ مَنْ دَمَّى عَقِبَيْكِ

یعنی فرزند واقعی تو کسی است که هنگام زادن او خون بر پاشنه‌هایت جاری شده است. این مثل در زمینه تمایز میان فرزند زاده‌شده و کسی که به فرزندی گرفته شده نقل شده است.

این کاربردها نشان می‌دهند که هسته ولد در زبان قدیم با رابطه واقعی تولد و نسل پیوندی بسیار روشن داشت.

اما زبان عرب از همین خانواده برای مفاهیم گسترده‌تر نیز استفاده می‌کرد. گفته می‌شد چیزی از چیزی تولد یافته است، یعنی از آن حاصل شده؛ ولی این گسترش‌های بعدی نباید جای هسته اصلی تولد و نسل را در قرآن بگیرند.

۲. وَلَد و أَوْلَاد: فرزند، نه فقط پسر

یکی از مهم‌ترین نکات این ریشه آن است که وَلَد در زبان عرب به مذکر محدود نیست.

لغویان قدیم به صراحت نوشته‌اند که ولد می‌تواند درباره یک یا چند نفر و درباره مذکر و مؤنث به کار رود.

اما برای اثبات این نکته حتی نیازی نیست تنها به فرهنگ‌های لغت تکیه کنیم. خود قرآن شاهد بسیار روشنی دارد:

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ

الله درباره اولاد شما به شما سفارش می‌کند: برای مذکر همانند سهم دو مؤنث است.

نساء، ۱۱

اگر أَوْلَادِكُمْ فقط به معنای «پسران شما» بود، تقسیم بعدی آن به الذَّكَر و الْأُنثَيَيْن معنا نداشت.

پس خود قرآن روشن می‌کند که اولاد شامل فرزندان مذکر و مؤنث است.

همین نکته در بسیاری از آیات دیگر نیز طبیعی است:

وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ

اولاد خود را از ترس فقر نکشید.

اسراء، ۳۱

هیچ قرینه‌ای وجود ندارد که فرمان فقط درباره پسران باشد.

همچنین:

إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَّكُمْ

همانا از میان همسران و اولاد شما کسانی دشمن شما هستند.

تغابن، ۱۴

و:

إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ

مال‌ها و اولاد شما جز آزمونی نیستند.

تغابن، ۱۵

در همه این ساخت‌ها، «فرزندان» از «پسران» دقیق‌تر است.

وَلَد می‌تواند مفرد یا جمعی باشد

در زبان قدیم وَلَد می‌توانست برای یک فرزند یا به صورت جمعی برای فرزندان و نسل به کار رود. در کنار آن، جمع روشن أَوْلَاد نیز وجود داشت.

در برخی قرائت‌های قرآن میان وَلَد و وُلْد نیز تفاوت تلفظ دیده می‌شود؛ از جمله در آیاتی که مال و فرزند کنار هم آمده‌اند. لغویان درباره این دو صورت اختلاف داشته‌اند: گروهی آنها را دو زبان با یک معنا می‌دانستند و برخی در لهجه‌هایی وُلْد را جمع و وَلَد را مفرد می‌شمردند.

بنابراین نباید تنها از حرکت واو نتیجه معنایی قطعی ساخت.

لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ

این نکته در آیات ارث نیز اهمیت لغوی پیدا می‌کند:

إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ

اگر مردی بمیرد و برای او ولدی نباشد و خواهری داشته باشد...

نساء، ۱۷۶

در سطح خود واژه، ولد به «پسر» محدود نیست. بنابراین ترجمه لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ با «پسری ندارد» از نظر لغوی چیزی را به آیه اضافه می‌کند که خود واژه تعیین نکرده است.

اینکه در نظام کامل احکام ارث، وجود انواع مختلف فرزند یا نسل چه اثری بر حکم دارد، مسئله‌ای جداست و باید از مجموع آیات بررسی شود. اما خود ریشه اجازه نمی‌دهد ولد را از آغاز فقط مذکر معنا کنیم.

۳. زادن، والد، والده و مولود

خانواده و ل د رابطه تولد را از چند زاویه بیان می‌کند.

وَلَدَ: زادن

درباره همسر ابراهیم آمده است:

قَالَتْ يَا وَيْلَتَىٰ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ

گفت: وای بر من، آیا من می‌زایم در حالی که پیرزنی هستم؟

هود، ۷۲

أَلِدُ مستقیما به زادن اشاره دارد.

درباره مادران نیز قرآن می‌گوید:

إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ

مادران آنان جز زنانی نیستند که آنان را زاده‌اند.

مجادله، ۲

این آیه برای فهم رابطه میان أم و ولادة مهم است. «أم» در زبان می‌تواند کاربردهای گسترده‌تری داشته باشد، اما در این سیاق قرآن برای تعیین مادر واقعی در بحث ظهار به زنانی که آنان را زاده‌اند رجوع می‌کند.

در مریم، درباره یحیی آمده است:

وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

و سلام بر او روزی که زاده شد و روزی که می‌میرد و روزی که زنده برانگیخته می‌شود.

مریم، ۱۵

و عیسی می‌گوید:

وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا

و سلام بر من روزی که زاده شدم و روزی که می‌میرم و روزی که زنده برانگیخته می‌شوم.

مریم، ۳۳

در این دو آیه وُلِدَ / وُلِدتُّ صورت مجهول است: زاده شدن.

والِد و والِدة

والِد از نظر ساخت کسی است که از او فرزند پدید آمده و در کاربرد معمول به پدر گفته می‌شود.

والِدة زنی است که فرزند را زاده و به مادر اشاره دارد.

قرآن می‌گوید:

وَوَالِدٍ وَمَا وَلَدَ

و سوگند به والدی و آنچه زاد.

بلد، ۳

در تفاسیر قدیم برای «والد» مصداق‌هایی مانند آدم یا ابراهیم پیشنهاد شده است، اما خود عبارت هیچ نامی نمی‌برد. در سطح زبان، همان والدی و آنچه از او پدید آمده باقی می‌ماند.

وقتی قرآن از الوالدين سخن می‌گوید، پدر و مادر با هم منظورند:

وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا

از این رو، «والدین» در فارسی نیز یکی از نزدیک‌ترین معادل‌هاست.

والِدات

در بقره آمده است:

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ

و مادران، اولاد خود را دو سال کامل شیر دهند.

بقره، ۲۳۳

والدات در اینجا مادرانی‌اند که فرزند را زاده‌اند و أولادهن فرزندان آنان هستند.

مَوْلود

مولود اسم مفعول است: کسی که زاده شده است.

در لقمان آمده است:

لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شَيْئًا

هیچ والدی چیزی را از ولد خود کفایت نمی‌کند و هیچ مولودی نیز چیزی را از والد خود کفایت نخواهد کرد.

لقمان، ۳۳

اینجا تقابل بسیار روشن است:

والد ← کسی که فرزند از اوست
مولود ← کسی که زاده شده است.

این دو، رابطه را از دو جهت نگاه می‌کنند.

مَوْلودٌ لَهُ

اما بقره ۲۳۳ ساختی خاص دارد:

وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

و بر عهده کسی که فرزند برای او زاده شده، روزی و پوشاک آنان به معروف است.

المولود له در اینجا خود کودک نیست. ساخت کامل یعنی کسی که فرزند برای او زاده شده است و در سیاق آیه به پدر اشاره دارد.

کمی بعد می‌گوید:

لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ

نه مادری به سبب فرزندش زیان ببیند و نه کسی که فرزند برای او زاده شده به سبب فرزندش.

بقره، ۲۳۳

این یکی از نمونه‌های خوب اهمیت ساخت نحوی است. مولود به تنهایی «زاده‌شده» است، اما مولود له در این جمله به کسی اشاره می‌کند که کودک به او نسبت نسلی دارد.

۴. وَلَد درباره الله: نسبت فرزندی و خود زادن

یکی از مهم‌ترین میدان‌های قرآنی این ریشه، رد نسبت ولد به الله است.

برای فهم دقیق این آیات باید میان چند ساخت فرق گذاشت.

اتَّخَذَ وَلَدًا

قرآن بارها از ادعایی سخن می‌گوید که:

اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا

یا:

اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا

در بقره آمده است:

وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَل لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

و گفتند: الله ولدی گرفته است. منزه است؛ بلکه آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آن اوست.

بقره، ۱۱۶

در مریم نیز:

وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا

و گفتند: رحمان ولدی گرفته است.

مریم، ۸۸

و چند آیه بعد:

وَمَا يَنبَغِي لِلرَّحْمَٰنِ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا

و برای رحمان سزاوار نیست که ولدی بگیرد.

مریم، ۹۲

فعل اتخذ خود «زادن» نیست. معنای آن گرفتن، قرار دادن یا اختیار کردن چیزی در یک نسبت است. بنابراین اتخذ ولدا از نظر ساخت می‌تواند بر نسبت دادن یا پذیرفتن کسی در جایگاه ولد دلالت کند و لزوما توصیف مستقیم عمل فیزیکی زادن نیست.

این تفاوت را نباید از دست داد، زیرا قرآن در جای دیگری خود زادن را نیز جداگانه نفی می‌کند.

وَلَدَ اللَّهُ

در صافات ادعای صریح‌تری نقل شده است:

أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ ۝ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

آگاه باشید که آنان از دروغ خود می‌گویند: الله زاده است؛ و آنان دروغگویند.

صافات، ۱۵۱–۱۵۲

اینجا دیگر اتخذ وجود ندارد. خود فعل وَلَدَ به الله نسبت داده شده و قرآن بلافاصله این گفته را دروغ می‌خواند.

پس قرآن هم ادعای داشتن یا گرفتن ولد را رد می‌کند و هم ادعای زادن را.

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

فشرده‌ترین بیان در اخلاص است:

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

نزاده است و زاده نشده است.

اخلاص، ۳

ساخت آیه کاملا متقارن است:

لَمْ يَلِدْ: او والد و زاینده نیست؛
وَلَمْ يُولَدْ: خود نیز مولود نیست.

بنابراین قرآن هر دو جهت زنجیره تولد را درباره الله نفی می‌کند: نه چیزی از او از راه ولادت پدید آمده است و نه خود او از والد دیگری پدید آمده است.

برای فهم خود ریشه همین اندازه کافی است. توضیح‌های فلسفی بعدی درباره ازلیت، جسم، ترکیب یا ماهیت الهی می‌توانند در جای خود بررسی شوند، اما نباید جای ساخت ساده و روشن آیه را بگیرند.

أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ

در انعام آمده است:

بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُن لَّهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ

پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین است؛ چگونه برای او ولدی باشد در حالی که برای او هیچ صاحبه‌ای نبوده است و همه چیز را آفریده است؟

انعام، ۱۰۱

در این آیه، قرآن ولد را در چارچوب شناخته‌شده تولد قرار می‌دهد: ولد، صاحبه و خلق در یک استدلال کنار هم آمده‌اند.

این آیه نیز نشان می‌دهد که ولد در هسته زبانی خود یک نسبت واقعی نسل و تولد است، نه صرفا عنوانی افتخاری.

وَلَد در برابر عَبْد و فَرْد

ادامه سوره مریم یکی از مهم‌ترین شبکه‌های معنایی این بحث را می‌سازد.

پس از رد اتخذ الرحمن ولدا می‌گوید:

إِن كُلُّ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَٰنِ عَبْدًا

هیچ کس در آسمان‌ها و زمین نیست مگر اینکه به عنوان بنده نزد رحمان می‌آید.

مریم، ۹۳

و:

وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا

و همه آنان روز قیامت تنها نزد او می‌آیند.

مریم، ۹۵

در خود ساخت سوره، ادعای ولد در برابر وضعیت عبد و فرد قرار گرفته است. آنانی که به رحمان نسبت داده شده‌اند، در متن قرآن فرزند الهی معرفی نمی‌شوند؛ بلکه بنده‌اند و فردا نزد او می‌آیند.

۵. وَليد و وِلْدان: کودک و مرحله آغازین زندگی

شاخه دیگر این ریشه وَليد است.

فرعون به موسی می‌گوید:

قَالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ

گفت: آیا تو را نزد خود در کودکی پرورش ندادیم و سال‌هایی از عمرت را میان ما نماندی؟

شعراء، ۱۸

وليدا در اینجا به موسی در دوران کودکی اشاره دارد. پس واژه لزوما فقط لحظه نخست پس از تولد را نمی‌رساند؛ می‌تواند کودک خردسال را نیز شامل شود.

جمع آن وِلْدان در چند سیاق متفاوت آمده است.

در نساء:

وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ

و مستضعفان از مردان و زنان و کودکان.

نساء، ۷۵

اینجا ولدان در کنار مردان و زنان، گروه کودکان را تشکیل می‌دهد.

در مزمل آمده است:

يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا

روزی که کودکان را سپیدموی می‌کند.

مزمل، ۱۷

شدت آن روز با تصویری بیان می‌شود که حتی کودکان را پیر و سپیدموی می‌کند.

در واقعه و انسان نیز می‌خوانیم:

يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ

بر آنان ولدان مخلد می‌گردند.

واقعه، ۱۷

و:

وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ

انسان، ۱۹

در این سیاق، ولدان به خدمتگزاران جوان فضای جنت اشاره دارد. درباره مخلدون باید همان احتیاط ریشه خ ل د حفظ شود و کیفیت دقیق آن از خود واژه ولد استخراج نشود.

لغویان درباره اینکه وليد در همه کاربردهای قدیم فقط مذکر بوده یا گاهی درباره دختر نیز گفته می‌شده اختلاف نقل کرده‌اند. بنابراین بهتر است در موارد عمومی قرآنی، سیاق تعیین کند که «کودک»، «کودکان» یا «پسران جوان» مناسب‌تر است.

۶. تفاوت با واژه‌های نزدیک

و ل د (وَلَد) و ب ن ي (ابن)

وَلَد بر رابطه تولد و نسل تاکید دارد و می‌تواند فرزند مذکر یا مؤنث باشد.

ابن در اصل «پسر» است و از نظر جنسیت مذکر است. در زبان عربی همچنین میدان‌های نسبی و مجازی گسترده‌تری دارد؛ برای نمونه قرآن از ابن السبيل سخن می‌گوید که معنای «پسر راه» به صورت جسمانی ندارد.

این تفاوت در آیات مربوط به الله اهمیت ترجمه‌ای دارد. قرآن در جاهایی گزارش می‌کند:

عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ

یا:

الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ

در اینجا ابن آمده و «پسر» معادل طبیعی است.

اما وقتی می‌گوید:

اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا

خود واژه ولد جنسیت را تعیین نمی‌کند. بنابراین «فرزند» از «پسر» دقیق‌تر است.

قرآن نیز ادعاهای مربوط به فرزند مذکر و مؤنث را در قالب گسترده‌تر ولد جمع می‌کند.

و ل د و ذ ر ر (ذُرِّيَّة)

ذرية بیشتر به نسل و تداوم دودمان اشاره دارد و می‌تواند مجموعه فرزندان و نسل‌های بعدی را در بر گیرد.

ولد رابطه نزدیک‌تر با زاده شدن و فرزند بودن دارد.

ممکن است ولد شخص آغاز یک ذرية باشد، اما دو واژه مترادف کامل نیستند.

و ل د و ط ف ل (طِفْل)

طفل مرحله کودکی را بیان می‌کند.

ولد رابطه نسلی را بیان می‌کند و شخص حتی پس از بزرگ شدن همچنان ولد والدین خود باقی می‌ماند.

بنابراین کسی ممکن است دیگر طفل نباشد، اما همچنان ولد باشد.

وليد از این جهت به طفل نزدیک‌تر است، زیرا مرحله آغازین زندگی در آن برجسته‌تر است.

والِد و أَب

والد از خود ریشه زادن آمده و رابطه مستقیم تولید نسل را برجسته می‌کند.

أب میدان گسترده‌تری دارد و در عربی و قرآن می‌تواند علاوه بر پدر مستقیم، در برخی ساخت‌ها درباره اجداد یا روابط گسترده‌تر پدری نیز به کار رود.

بنابراین این دو را نباید در همه مباحث ریشه‌ای کاملا یکسان گرفت.

والِدة و أُمّ

همین تفاوت در سوی دیگر نیز دیده می‌شود.

والدة زنی است که زاییده است.

أم علاوه بر مادر انسانی، در عربی و قرآن کاربردهای گسترده‌تری مانند أم القرى و أم الكتاب دارد.

پس والدة واژه‌ای مستقیم‌تر برای نسبت تولد است، در حالی که أم میدان مفهومی گسترده‌تری دارد.

۷. چالش‌های فهم و پیشنهادهای ترجمه

مهم‌ترین نکته در ترجمه ولد این است که نباید آن را به صورت پیش‌فرض «پسر» ترجمه کرد.

خود قرآن در نساء ۱۱ نشان می‌دهد که أولاد شامل مذکر و مؤنث است. بنابراین در ساخت‌هایی مانند:

اتخذ الله ولدا

«فرزند» دقیق‌تر از «پسر» است.

همین احتیاط درباره:

ليس له ولد

لازم است. خود واژه جنسیت را محدود نمی‌کند.

نکته دوم، تفاوت اتخذ ولدا با ولد است. اولی درباره گرفتن یا قرار دادن کسی در نسبت ولد است؛ دومی خود زادن را بیان می‌کند. قرآن هر دو را درباره الله رد می‌کند، اما نباید دو فعل را یکسان ترجمه کرد.

نکته سوم این است که مولود له را نباید «مولود» ترجمه کرد. در بقره ۲۳۳، ترکیب کامل به پدر اشاره دارد: کسی که فرزند برای او زاده شده است.

نکته چهارم، تبدیل والد به أب و والدة به أم بدون توجه به تفاوت ریشه‌ای آنهاست. در ترجمه طبیعی گاهی «پدر» و «مادر» ناگزیرند، اما در تحلیل ریشه باید روشن باشد که والد و والده مستقیما از عمل زادن و نسبت تولد ساخته شده‌اند.

پیشنهادهای ترجمه برای فرقان

وَلَدَ:
«زاد»، «فرزند آورد»؛ بر اساس فاعل و سیاق.

يَلِدُ:
«می‌زاید»، «فرزند می‌آورد».

وُلِدَ / يُولَدُ:
«زاده شد»، «زاده می‌شود».

وَلَد:
«فرزند»، «زاده»، و در برخی سیاق‌ها «فرزندان» یا «نسل».

نه به صورت ثابت «پسر».

أَوْلَاد:
«فرزندان».

لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ:
«فرزندی ندارد.»

مَالًا وَوَلَدًا:
«مال و فرزند»؛ و اگر سیاق جمعی باشد «مال و فرزندان».

والِد:
«والد»، «پدر» یا «کسی که فرزند از اوست»، بر اساس سیاق.

والِدة:
«مادر»، «والده»، «زنی که فرزند را زاده است».

الوالدان / الوالدين:
«والدین»، «پدر و مادر».

مَوْلود:
«زاده‌شده»، «فرزند».

المَوْلودُ لَهُ:
«کسی که فرزند برای او زاده شده است»؛ در بقره ۲۳۳: پدر.

وَليد:
«کودک»، «کودک خردسال».

وِلْدان:
«کودکان»؛ و در سیاق‌هایی که جنس و نقش آنها روشن‌تر است «پسران جوان».

اتَّخَذَ وَلَدًا:
«فرزندی گرفت»، «کسی را در جایگاه فرزند قرار داد».

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ:
«نزاده است و زاده نشده است.»

وَلَدَ اللَّهُ:
«الله زاده است»؛ به عنوان ادعایی که خود قرآن آن را بلافاصله دروغ می‌خواند.

وَوَالِدٍ وَمَا وَلَدَ:
«و سوگند به والدی و آنچه زاد.»

لازم نیست در ترجمه پایه «والد» را به آدم یا ابراهیم تبدیل کنیم، زیرا خود آیه چنین تخصیصی نکرده است.

جمع‌بندی

ریشه و ل د بر یکی از بنیادی‌ترین روابط طبیعی زبان انسانی دلالت دارد: زادن، زاده شدن و نسبت میان والد و آنچه از او به دنیا آمده است.

در زبان عربی پیش از اسلام، ولد برای فرزند و نسل کاملا شناخته شده بود. شعر نابغه مال و ولد را کنار هم قرار می‌دهد و امثال کهن نیز میان فرزند زاده‌شده و فرزند گرفته‌شده فرق می‌گذارند. بنابراین هسته این خانواده پیش از کاربردهای کلامی و حقوقی قرآن، رابطه تولد و نسل بوده است.

وَلَد در عربی نه به مذکر محدود است و نه همیشه تنها یک نفر را می‌رساند. قرآن خود این نکته را در نساء ۱۱ قطعی می‌کند: أَوْلَادِكُمْ سپس به الذَّكَر و الْأُنثَيَيْن تقسیم می‌شوند. پس در سطح لغوی، ولد و اولاد شامل فرزند مذکر و مؤنث‌اند. همین نکته سبب می‌شود که عبارتی مانند لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ را نتوان تنها به «پسری ندارد» محدود کرد.

خانواده ریشه همچنین رابطه تولد را از دو جهت نشان می‌دهد. والد کسی است که فرزند از اوست، والدة زنی است که فرزند را زاده و مولود کسی است که زاده شده است. قرآن حتی در بقره ۲۳۳ تعبیر خاص المولود له را به کار می‌برد: کسی که فرزند برای او زاده شده و در سیاق آیه پدر است.

وليد و ولدان بیشتر مرحله کودکی و جوانی را برجسته می‌کنند. موسی در خانه فرعون وليدا بوده و قرآن از الولدان در میان گروه‌های مستضعف و نیز از ولدان مخلدون در جنت سخن می‌گوید.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای ریشه به نسبت ولد به الله مربوط است. قرآن میان چند ساخت فرق می‌گذارد. اتخذ ولدا گرفتن یا قرار دادن کسی در جایگاه فرزند را بیان می‌کند؛ ولد الله ادعای زادن را مستقیما مطرح می‌کند؛ و لم يلد ولم يولد هر دو جهت رابطه تولد را نفی می‌کند: نه او می‌زاید و نه خود زاده شده است.

در انعام ۱۰۱ نیز پرسش أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُن لَّهُ صَاحِبَةٌ ولد را در همان میدان شناخته‌شده تولید نسل قرار می‌دهد. و در مریم، پس از رد اتخذ الرحمن ولدا، همه موجودات در برابر رحمان عبدا و در روز قیامت فردا معرفی می‌شوند.

از نظر ترجمه، فرق میان ولد و ابن اهمیت ویژه دارد. ابن مذکر است و «پسر» می‌تواند معادل مستقیم آن باشد؛ اما ولد جنسیت را تعیین نمی‌کند. بنابراین وقتی قرآن می‌گوید اتخذ الله ولدا، «فرزند» ترجمه دقیق‌تری از «پسر» است.

برآیند محتاطانه این ریشه چنین است:

و ل د: زادن و پدید آمدن نسل از والد؛ وَلَد آن کسی یا نسلی است که از این رابطه پدید آمده و می‌تواند مذکر یا مؤنث، مفرد یا در برخی ساخت‌ها جمعی باشد؛ والِد و والِدة دو سوی زاینده این رابطه‌اند، مَوْلود کسی است که زاده شده، و وَليد مرحله کودکی را برجسته می‌کند. معنای دقیق هر صورت از ساخت و سیاق همان آیه تعیین می‌شود.