این آیه ادامه مستقیم آیه پیشین است. در آیه ۸ سخن از کسانی بود که می‌گفتند: «ایمان آوردیم به آن معبود یگانه و به روز واپسین»، در حالی که قرآن حقیقت آنان را چنین آشکار کرد: «و آنان مؤمن نیستند.» اکنون آیه ۹ نشان می‌دهد که این شکاف میان گفتار و حقیقت، فقط یک ادعای نادرست باقی نمی‌ماند؛ بلکه به رفتار فریب‌کارانه تبدیل می‌شود.

قرآن می‌فرماید: «یخادعون الله والذین آمنوا»؛ آن معبود یگانه را فریب می‌دهند و کسانی را که ایمان آورده‌اند. این سخن نشان می‌دهد که آنان در ظاهر چنان رفتار می‌کنند که گویی می‌توانند با زبان ایمان، ظاهر دینی، و حضور در میان مؤمنان، حقیقت خود را پنهان کنند. ممکن است در نگاه مردم، چنین فریبی برای مدتی کارگر شود. انسان‌ها ظاهر را می‌بینند، سخن را می‌شنوند، و همیشه از حقیقت درون یکدیگر آگاه نیستند.

اما آیه بلافاصله حقیقت را روشن می‌کند: «وما يخدعون إلا أنفسهم»؛ و فریب نمی‌دهند مگر خودشان را. یعنی هرچند آنان در تصور خود می‌پندارند که آن معبود یگانه و مؤمنان را فریب می‌دهند، حقیقت فریب به نفس خودشان بازمی‌گردد. آن معبود یگانه فریب نمی‌خورد، زیرا او به آشکار و پنهان آگاه است. مؤمنان نیز اگرچه ممکن است در ظاهر فریب بخورند، اما ضرر اصلی و نهایی به خود فریب‌کار بازمی‌گردد.

این آیه از یک قانون عمیق اخلاقی پرده برمی‌دارد: فریب دینی، پیش از آنکه به دیگران آسیب برساند، نفس انسان را تباه می‌کند. کسی که زبان ایمان را برای منفعت، امنیت اجتماعی، قدرت، شهرت، یا بهای اندک دنیا به کار می‌برد، در حقیقت سرمایه بزرگ‌تر خود را از دست می‌دهد. او حقیقت، صدق، آرامش، هدایت، و بهای بی‌پایان آخرت را با منفعتی گذرا معامله می‌کند.

در این معنا، فریب‌کاری آنان نوعی خودفریبی است. آنان شاید مردم را فریب دهند، شاید در ظاهر میان مؤمنان پذیرفته شوند، شاید از اعتماد جامعه ایمانی بهره بگیرند؛ اما در پایان، نفس خودشان است که فریب خورده است. زیرا انسان هرچه هم دیگران را بفریبد، نمی‌تواند از حقیقت وجود خود، از پیامد انتخاب‌های خود، و از داوری آن معبود یگانه فرار کند.

پایان آیه می‌فرماید: «وما يشعرون»؛ و درنمی‌یابند. قرآن نمی‌گوید فقط «نمی‌دانند»، بلکه از شعور سخن می‌گوید؛ از نوعی دریافت درونی، حس اخلاقی، و آگاهی ظریف نسبت به حقیقت کار خود. خطر نفاق همین‌جاست: انسان ممکن است به مرحله‌ای برسد که خودفریبی را هم احساس نکند. زبانش سخن ایمان می‌گوید، رفتارش به ظاهر دینی است، اما درون او دیگر حساسیت لازم برای درک سقوط خود را از دست داده است.

بنابراین، آیه ۹ نشان می‌دهد که نفاق فقط سخن نادرست نیست؛ یک ساختار درونی از فریب و خودفریبی است. انسان می‌پندارد دیگران را فریب می‌دهد، اما در حقیقت نفس خود را از صدق، هدایت، و آخرت محروم می‌کند؛ و خطرناک‌تر اینکه این محرومیت را هم درنمی‌یابد.

در این آیه، واژه «یخادعون» از ریشه خ د ع است و میدان معنایی آن فریب دادن، پنهان‌کاری، وانمودسازی و نشان دادن چیزی برخلاف حقیقت است. کاربرد آن در این آیه، حالت کسانی را نشان می‌دهد که با ظاهر ایمان، حقیقت درونی خود را پنهان می‌کنند و گمان می‌برند می‌توانند آن معبود یگانه و مؤمنان را فریب دهند.

واژه «أنفسهم» از ریشه ن ف س است و به نفس، خود، خویشتن، جان، درون انسان، و مرکز تجربه و مسئولیت شخصی اشاره دارد. قرآن فریب را به نفس خود آنان بازمی‌گرداند؛ یعنی نتیجه نهایی فریب‌کاری، تباهی درونی و زیان خود انسان است.

واژه «یشعرون» از ریشه ش ع ر است و به درک کردن، دریافت ظریف، حس کردن، آگاهی حساس و توجه درونی اشاره دارد. پس مشکل آنان فقط نداشتن معلومات نیست؛ آنان حقیقت خودفریبی و زیان درونی خویش را درنمی‌یابند.

• البقره ۲:۸ — پیوند مستقیم با آیه پیشین؛ ادعای ایمان به آن معبود یگانه و روز واپسین، در حالی که حقیقت ایمان در آنان نیست.
• البقره ۲:۱۶ — آنان هدایت را با گمراهی معامله کرده‌اند، پس تجارتشان سود نکرده و هدایت‌یافته نیستند.
• النساء ۴:۱۴۲ — منافقان خدا را فریب می‌دهند، در حالی که نتیجه فریبشان به خود آنان بازمی‌گردد.
• المجادله ۵۸:۱۸ — سوگندهای ظاهری و پندار اینکه بر چیزی ایستاده‌اند، در حالی که در فریب گرفتارند.