ریشه قرآنی ق د م
پیش بودن، پیش فرستادن، سابقه داشتن
ریشه «ق د م» در قرآن شاخه‌های متنوع اما به‌هم‌پیوسته‌ای دارد: قَدَمَ، قَدِمَ، قَدَّمَ، تَقَدَّمَ، اِسْتَقْدَمَ، الْمُسْتَقْدِمِينَ، قَدَم، أَقْدَام، الْأَقْدَمُونَ و قَدِيم.
در نگاه نخست، «پا»، «پیش فرستادن»، «پیش افتادن»، «پیشینیان» و «قدیمی بودن» چند معنای جدا به نظر می‌رسند. آنچه این خانواده را به هم نزدیک می‌کند مفهوم پیش بودن یا چیزی را پیش قرار دادن نسبت به یک مرجع است. این مرجع گاهی مکانی است، گاهی زمانی، گاهی ترتیبی و گاهی انسانی است که اعمالش را پیش از خود می‌فرستد.
با این حال، نباید از این هماهنگی یک داستان اشتقاقی قطعی ساخت. نمی‌توان فقط از روی شباهت معنا نتیجه گرفت که همه شاخه‌ها حتما از تصویر «پا» پدید آمده‌اند، یا برعکس، نام پا از مفهوم تقدم ساخته شده است. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که در زبان عربی، «قدم»، «تقدم»، «تقدیم» و «قديم» در شبکه‌ای قرار گرفته‌اند که «پیش» در آن نقش مرکزی دارد.
صورت‌ها و ساخت‌های بررسی‌شده
قدم، جای ایستادن و حرکت به پیش
روشن‌ترین صورت مادی این ریشه قَدَم، یعنی پا، است:
رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
«پروردگارا، بر ما شکیبایی فرو ریز، قدم‌های ما را استوار ساز و ما را بر قوم کافر یاری کن.»
بقره، ۲۵۰
در میدان درگیری، استوار ماندن قدم تصویری کاملا ملموس دارد: کسی جای خود را از دست ندهد، نلغزد و عقب ننشیند. همین عضو بدن با ایستادن، حرکت و جهت پیشروی ارتباط طبیعی دارد. بنابراین وقتی «قدم» ثابت یا لغزان توصیف می‌شود، تنها نام یک عضو کالبدشناختی در میان نیست؛ جای ایستادن و امکان حرکت نیز در تصویر حضور دارد.
این مسئله در آیه دیگری آشکارتر است:
وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
«و سوگندهای خود را وسیله فریب میان خود قرار ندهید، تا قدمی پس از استواری‌اش بلغزد و به سبب آنکه از راه آن معبود یگانه بازداشتید، بدی را بچشید، و برای شما عذابی بزرگ باشد.»
نحل، ۹۴
در فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا تصویر بر از دست رفتن جای پای استوار بنا شده است. آیه از لغزش جسمانی سخن نمی‌گوید؛ یک تجربه جسمانی شناخته‌شده را برای نشان دادن از دست رفتن ثبات به کار می‌گیرد. پا استوار بوده و سپس جای خود را از دست داده است.
در موارد دیگر، «أقدام» همان عضو بدن است:
أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ
«آن دو از جن و انسان را که ما را گمراه کردند به ما نشان بده تا آنان را زیر قدم‌های خود قرار دهیم، تا از فرودستان باشند.»
فصلت، ۲۹
و:
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ
«مجرمان از نشانشان شناخته می‌شوند؛ پس از موی پیشِ سر و پاهایشان گرفته می‌شوند.»
الرحمن، ۴۱
پس «قدم» در قرآن می‌تواند عضو واقعی بدن باشد و در ساختی دیگر، مانند «لغزش قدم»، پایه تصویری برای ثبات و بی‌ثباتی شود. این پیوند طبیعی میان پا، جای پا، ایستادن و پیش رفتن به فهم دیگر شاخه‌های ریشه کمک می‌کند، اما هنوز به تنهایی تاریخ اشتقاق آنها را اثبات نمی‌کند.
کاربرد کهن: پیشاهنگ و بخش پیشین
در عربی کهن، خانواده این ریشه برای آنچه در جلو قرار می‌گرفت نیز به کار می‌رفت. «مقدمة الجيش» بخش پیشرو سپاه بود؛ گروهی که پیش از بدنه اصلی حرکت می‌کرد.
در شعری منسوب به اعشى درباره نبرد ذی قار آمده است:
هُمْ ضَرَبُوا بِالْحِنْوِ حِنْوِ قَرَاقِرٍ
مُقَدِّمَةَ الْهَامَرْزِ حَتَّى تَوَلَّتِ
«آنان در حنو قراقر پیشاهنگ سپاه هامرز را زدند تا روی گرداند.»
در اینجا «مقدمة» همان بخش پیشرو سپاه است. شاهد از کاربرد روشن «قدم» در نسبت با جلو و پیش بودن سخن می‌گوید. چون شعر به واقعه ذی قار مربوط است و اعشى در مرز جاهلیت و آغاز اسلام زیسته، بهتر است آن را شاهدی کهن از همان دوره گذار بدانیم، نه بدون احتیاط شاهدی با تاریخ قطعی پیش از نزول قرآن.
پیش بودن و پیشاپیش رفتن
فعل قَدَمَ يَقْدُمُ، به معنای پیشاپیش رفتن، در آیهٔ فرعون یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها را فراهم می‌کند:
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ ۖ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ
«روز قیامت پیشاپیش قوم خود می‌رود و آنان را به آتش می‌رساند؛ و چه بد است آن جای ورود.»
هود، ۹۸
يَقْدُمُ قَوْمَهُ یعنی فرعون در پیش قوم قرار می‌گیرد و آنان را در پی خود می‌برد. نقش رهبری او در دنیا در صحنه آخرت نیز با همان تصویر «پیش بودن» بازنمایی می‌شود.
ادامه آیه این تصویر را قوی‌تر می‌کند. «ورود» در زبان عربی با آمدن به آب و آبشخور پیوند دارد و کسی که گروهی را به آب می‌رساند، آنان را به جایی می‌برد که انتظار رفع تشنگی از آن می‌رود. آیه این تصویر را وارونه می‌کند: فرعون پیشاهنگ قوم است، اما مقصدی که آنان را به آن می‌رساند آب نیست؛ آتش است:
فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ
و بلافاصله می‌گوید:
وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ
پس «يقدم» در این آیه فقط اعلام تقدم مکانی نیست. در ساختمان خود آیه، پیشاپیش رفتن فرعون با نتیجه آن رهبری پیوند خورده است: کسی که پیشرو قوم بود، آنان را به بدترین مقصد می‌رساند. این نتیجه از کل تصویر آیه به دست می‌آید، نه از ریشه «ق د م» به تنهایی.
در آیه‌ای دیگر، فعل قَدِمَ يَقْدَمُ، به معنای آمدن یا رسیدن، با ساخت متفاوتی آمده است:
وَقَدِمْنَا إِلَىٰ مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا
«و به آنچه از عمل انجام داده بودند پرداختیم و آن را غباری پراکنده ساختیم.»
فرقان، ۲۳
در عربی، «قدم إلى» می‌تواند رو آوردن یا رسیدن به چیزی را بیان کند. اما چون این فعل در اینجا به آن معبود یگانه نسبت داده شده، نباید آن را به حرکت جسمانی آن معبود یگانه از نقطه‌ای به نقطه دیگر تبدیل کرد. ساخت جمله از رو آوردن و رسیدگی به اعمال آنان سخن می‌گوید.
تقدم و تاخر؛ دو سوی یک نسبت
معنای ریشه هنگامی روشن‌تر می‌شود که قرآن آن را مستقیما در برابر «تأخر» قرار می‌دهد:
لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ
«تا آن معبود یگانه آنچه از گناه تو پیش‌تر بوده و آنچه پس‌تر است برایت بیامرزد.»
فتح، ۲
اینجا تقدم و تأخر زمانی‌اند: یک بخش پیش‌تر و بخش دیگر پس‌تر قرار دارد.
در مدثر نیز آمده است:
لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ
«برای هر کس از شما که بخواهد پیش رود یا پس بماند.»
مدثر، ۳۷
در اینجا نیز رابطه اصلی همان پیش و پس است. اینکه «پیش رفتن» در کل سیاق چه جهت ارزشی پیدا می‌کند، از آیه و پیرامون آن فهمیده می‌شود؛ خود «تقدم» به تنهایی واژه‌ای برای خیر اخلاقی نیست.
همین تقابل در ساخت مربوط به اجل تکرار می‌شود:
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ۖ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ
«و برای هر امتی اجلی است؛ پس هنگامی که اجلشان برسد، نه لحظه‌ای از موعدشان پس می‌مانند و نه از آن پیش می‌افتند.»
اعراف، ۳۴
وزن استفعال به تنهایی نباید ما را وادار کند «يستقدمون» را «درخواست پیش افتادن» ترجمه کنیم. تقابل مستقیم با «يستأخرون» نشان می‌دهد که سخن از پیش افتادن یا پس ماندن نسبت به موعد تعیین‌شده است؛ فعل در اینجا به معنای جابه‌جا کردن آن موعد نیست.
در حجر نیز می‌خوانیم:
وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ
«و قطعا پیش‌افتادگان شما را می‌دانیم و پس‌ماندگان را نیز می‌دانیم.»
حجر، ۲۴
خود دو واژه فقط رابطه تقدم و تأخر را تثبیت می‌کنند. این رابطه از نظر لغوی ظرفیت آن را دارد که در زمان تحقق پیدا کند، مانند پیشینیان و پسینیان، یا در مکان و ترتیب، مانند کسانی که جلوتر و عقب‌تر قرار گرفته‌اند.
اما از این ظرفیت نباید نتیجه گرفت که آیه حتما همه این مصداق‌ها را همزمان اراده کرده است. تعیین مصداق نهایی به سیاق و شواهد دیگری نیاز دارد. نکته لغوی این است که خود «المستقدمين» و «المستأخرين» انسان‌ها را در دو سوی محور پیش و پس قرار می‌دهند و یک مصداق روایی خاص نباید به عنوان معنای خود واژه وارد ترجمه شود.
قَدَّمَ؛ چیزی را پیش قرار دادن یا پیش فرستادن
یکی از گسترده‌ترین شاخه‌های قرآنی ریشه، قَدَّمَ است. در این ساخت، موضوع از «پیش بودن» به «چیزی را پیش قرار دادن» منتقل می‌شود.
کاربرد آن الزاما اخلاقی یا اخروی نیست:
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ
«سپس پس از آن هفت سال سخت می‌آید که آنچه را از پیش برای آنها آماده کرده‌اید می‌خورند، مگر اندکی از آنچه نگه می‌دارید.»
یوسف، ۴۸
«قَدَّمْتُمْ» در اینجا یعنی چیزی را از پیش برای آینده آماده کرده‌اید. همین کاربرد نشان می‌دهد که «تقدیم» در ذات خود به «عمل صالح» یا «عمل اخروی» معنا نمی‌شود.
قرآن همین تصویر را درباره اعمال انسان به کار می‌برد:
وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
«و هر خیری که برای خود از پیش بفرستید، آن را نزد آن معبود یگانه خواهید یافت؛ همانا آن معبود یگانه به آنچه انجام می‌دهید بیناست.»
بقره، ۱۱۰
عمل اکنون انجام می‌شود، اما در ساخت آیه مانند چیزی است که انسان آن را جلوتر از خود می‌فرستد و بعدا با آن روبه‌رو می‌شود.
همین تصویر در حشر بسیار روشن است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از آن معبود یگانه پروا کنید و هر کس بنگرد که برای فردا چه از پیش فرستاده است؛ و از آن معبود یگانه پروا کنید، همانا آن معبود یگانه به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.»
حشر، ۱۸
مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ رابطه امروز و فردا را با خود فعل روشن می‌کند: کاری که امروز انجام شده، برای آینده پیش فرستاده شده است.
در فجر نیز انسان می‌گوید:
يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي
«می‌گوید: ای کاش برای زندگی‌ام از پیش فرستاده بودم.»
فجر، ۲۴
اما «قدّم» همیشه چیزی نیک را پیش نمی‌فرستد:
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
«این به سبب چیزی است که دست‌های خودتان از پیش فرستاده است، و آن معبود یگانه به بندگان ستمگر نیست.»
آل عمران، ۱۸۲
پس ارزش اخلاقی از «ق د م» نمی‌آید. انسان می‌تواند خیر پیش بفرستد و می‌تواند کاری پیش فرستاده باشد که پیامد بد آن بعدا به خودش بازگردد.
این بی‌طرفی در عبارت دیگری نیز دیده می‌شود:
يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ
«آن روز انسان از آنچه پیش فرستاده و آنچه پس گذاشته است آگاه می‌شود.»
قیامت، ۱۳
باز هم «قَدَّمَ» در برابر «أَخَّرَ» قرار گرفته است. پیش و پس هسته تقابل‌اند؛ اینکه «ما قدّم» و «ما أخّر» دقیقا کدام دسته از اعمال را شامل می‌شوند، مسئله‌ای جدا از معنای خود دو فعل است.
«لَا تُقَدِّمُوا»؛ مفعولی که تعیین نشده است
در آغاز سوره حجرات آمده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پیش روی آن معبود یگانه و رسول او چیزی را مقدم نکنید، و از آن معبود یگانه پروا کنید؛ همانا آن معبود یگانه شنوا و داناست.»
حجرات، ۱
«تقدموا» در این قرائت از «تقدیم» است، اما آیه مفعول مشخصی برای آن نام نمی‌برد. این ساخت از نظر نحوی به دو شیوه نزدیک تحلیل شده است: می‌توان گفت مفعول حذف شده تا فعل به چیز معینی محدود نشود؛ یا می‌توان گفت مقصود خود عمل «تقدیم کردن» است و توجه بر اصل این رفتار قرار دارد، نه بر شیء خاصی که مقدم می‌شود.
در هر دو صورت، نتیجه مهم برای فهم آیه یکی است: نهی را نباید به یک شیء خاص محدود کرد. آیه نمی‌گوید فقط سخنی خاص، عملی خاص یا تصمیمی خاص را مقدم نکنید؛ اصل جلو انداختن در برابر آن معبود یگانه و رسول موضوع نهی است.
از سوی دیگر، بَيْنَ يَدَي یک تعبیر شناخته‌شده عربی برای «پیش روی» است. بنابراین تصویر جمله آن است که چیزی را جلوتر از آن معبود یگانه و رسول قرار ندهید یا خود پیش نیفتید.
این معنا با ادامه سوره نیز سازگار است، اما نباید جزئیات آیات بعد را به عنوان معنای لغوی «تقدموا» وارد کرد. خود ریشه فقط رابطه تقدم را می‌سازد.
در مجادله، همین فعل با مفعول صریح آمده است:
إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً
«هنگامی که با رسول گفتگوی خصوصی می‌کنید، پیش از گفتگوی خود صدقه‌ای پیش بفرستید.»
مجادله، ۱۲
اینجا «صدقة» چیزی است که مقدم می‌شود و «بين يدي نجواكم» جایگاه ترتیبی آن را مشخص می‌کند: پیش از نجوا.
همین تفاوت نشان می‌دهد چرا در حجرات نباید بی‌دلیل مفعولی خاص برای «لا تقدموا» ساخت.
«قَدَمَ صِدْقٍ»؛ پا نیست، سابقه و تقدم است
کاربرد ویژه «قدم» در یونس ۲ قرار دارد:
أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَىٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ۗ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَٰذَا لَسَاحِرٌ مُبِينٌ
«آیا برای مردم شگفت بود که به مردی از خودشان وحی کردیم که مردم را هشدار بده و کسانی را که ایمان آورده‌اند مژده بده که برای آنان نزد پروردگارشان قدم صدقی است؟ کافران گفتند: این آشکارا ساحری است.»
یونس، ۲
روشن است که قَدَمَ صِدْقٍ «پای راستین» نیست. «قدم» در عربی می‌تواند از عضو بدن فراتر رود و به سابقه، پیشینه، تقدم یا چیزی که انسان از پیش برای خود فراهم کرده است اشاره کند.
این کاربرد با شبکه عمومی ریشه سازگار است. همان گونه که «قدّم» چیزی را پیش می‌فرستد، «قدم» نیز می‌تواند چیزی باشد که از پیش برای شخص قرار گرفته یا سابقه‌ای باشد که پیشاپیش دارد.
اضافه شدن «صدق» جهت این «قدم» را تعیین می‌کند. سخن از هر نوع سابقه یا تقدم نیست، بلکه «قدم صدق» است.
چند ترجمه مانند «پیشینه راستین»، «سابقه نیک» یا «تقدمی راستین» بخشی از معنا را حفظ می‌کنند، اما هیچ کدام به تنهایی همه ظرفیت تعبیر را نمی‌گیرند. «مقام نیک» نیز نتیجه احتمالی تعبیر را منتقل می‌کند، اما عنصر «پیشینه و تقدم» را کم‌رنگ می‌سازد.
برای فرقان، «پیشینه‌ای راستین نزد پروردگارشان» می‌تواند ترجمه پایه مناسبی باشد، با این توضیح که «قدم» در این تعبیر به سابقه و تقدمی اشاره دارد که برای آنان پیشاپیش اعتبار یافته است.
نباید یک مصداق تفسیری خاص، مانند عمل معین، شخص معین یا پاداش معین، جای معنای خود «قدم» گذاشته شود.
قَدِيم؛ پیشینه داشتن، نه بی‌آغاز بودن
یکی از مهم‌ترین شاخه‌های این ریشه قَدِيم است. سه کاربرد قرآنی آن مرز معنایی واژه را به خوبی نشان می‌دهند.
در داستان یوسف:
قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ
«گفتند: به آن معبود یگانه سوگند، تو همچنان در همان گمراهی قدیمی خود هستی.»
یوسف، ۹۵
درباره ماه:
وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
«و برای ماه منزل‌هایی اندازه گرفتیم تا سرانجام مانند ساقهٔ کهنهٔ خوشهٔ خرما بازگردد.»
یس، ۳۹
و درباره سخن منکران:
وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَٰذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ
«و چون به وسیله آن راه نیافتند، خواهند گفت: این دروغی کهن است.»
احقاف، ۱۱
هسته مشترک در این سه مورد پیشینه داشتن و از زمان پیشین باقی بودن است. «قديم» چیزی است که نسبت به اکنون، از قبل وجود داشته یا سابقه آن به گذشته بازمی‌گردد.
اما نباید از این سه مصداق نتیجه گرفت که «قديم» ذاتا به معنای فرسوده، منسوخ یا بی‌اعتبار است.
در العرجون القديم، مصداق مادی ساقهٔ کهنهٔ خوشهٔ خرما می‌تواند با خشکی، تغییر شکل و فرسودگی همراه باشد. ولی این ویژگی از خود مصداق می‌آید. در ضلالك القديم، منفی بودن از «ضلال» است، نه از «قديم». و در إفك قديم نیز نادرست بودن از «إفك» می‌آید. «قديم» فقط می‌گوید این ضلال یا افک، بنا بر سخن گویندگان، سابقه‌ای پیشین دارد.
این تفکیک مهم است، زیرا بار ارزشی صفت و موصوف نباید با هم آمیخته شوند.
«قديم» و معنای کلامی متاخر
در ادبیات کلامی دوره‌های بعد، «قديم» به اصطلاحی فنی تبدیل شد و می‌توانست در برابر «حادث» برای چیزی که آغاز ندارد به کار رود. این معنای اصطلاحی نباید به سه کاربرد قرآنی بازگردانده شود.
«العرجون القديم» نمونه‌ای بسیار روشن است. ساقهٔ خوشهٔ خرما قطعاً آغاز داشته است، اما قرآن آن را «قديم» می‌خواند. بنابراین خود واژه «قديم» در زبان قرآن مساوی «بی‌آغاز» نیست.
نکته دیگری نیز قابل توجه است: قرآن «قديم» را وصف آن معبود یگانه به کار نمی‌برد. در جایی که از تقدم آن معبود یگانه نسبت به همه چیز سخن می‌گوید، تعبیر دیگری دارد:
هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
«اوست اول و آخر و ظاهر و باطن، و او به هر چیزی داناست.»
حدید، ۳
از این تفاوت نباید نظریه‌ای ساخته شود که قرآن عمدا از واژه «قديم» برای رد اصطلاحات کلامی قرن‌های بعد پرهیز کرده است. چنین قصد تاریخی از متن قابل اثبات نیست. آنچه می‌توان گفت محدودتر و روشن‌تر است: «قديم» در کاربرد قرآنی نام یا وصف آن معبود یگانه نیست و سه کاربرد آن نیز مفهوم فنی «بی‌آغاز» را اثبات نمی‌کنند.
الْأَقْدَمُونَ؛ کسانی که پیش‌تر بوده‌اند
در سخن ابراهیم آمده است:
أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ
«شما و پدران پیشینتان.»
شعراء، ۷۶
«الأقدمون» کسانی‌اند که نسبت به نسل مخاطب پیش‌تر بوده‌اند. اینجا نیز ریشه یک رابطه زمانی می‌سازد: آنان پیش از این نسل قرار دارند.
«أقدم» در چنین ساختی لزوما به معنای «بهتر»، «اصیل‌تر» یا «معتبرتر» نیست. تقدم زمانی به خودی خود ارزش تولید نمی‌کند. سیاق درباره کسانی سخن می‌گوید که پیش‌تر زیسته‌اند؛ داوری درباره باور آنان از بخش‌های دیگر جمله می‌آید.
این کاربرد نیز کمک می‌کند معنای «قديم» روشن بماند: آنچه قدیم است، چیزی است که پیشینه آن به عقب بازمی‌گردد؛ همان گونه که «أقدمون» نسبت به نسل حاضر پیش‌تر بوده‌اند.
پیشنهاد ترجمه برای فرقان
برای خانواده «ق د م» یک معادل فارسی ثابت مناسب نیست.
قَدَمَ / يَقْدُمُ در نسبت با اشخاص می‌تواند «پیشاپیش رفتن» یا «در پیش قرار گرفتن» باشد:
يَقْدُمُ قَوْمَهُ
«پیشاپیش قوم خود می‌رود.»
در ساخت قَدِمَ إِلَى، ترجمه باید از سیاق انتخاب شود؛ «رو آوردن به»، «رسیدن به» یا «پرداختن به» ممکن است طبیعی‌تر از ترجمه لفظی باشد.
قَدَّمَ بسته به جمله می‌تواند «پیش فرستادن»، «از پیش فراهم کردن»، «پیش گذاشتن» یا «مقدم کردن» باشد.
تَقَدَّمَ معمولا «پیش رفتن» یا «پیش‌تر بودن» است و در برابر «تأخر» بهتر فهمیده می‌شود.
اِسْتَقْدَمَ در آیات اجل به معنای «پیش افتادن» از موعد است، نه «پیش انداختن» آن. وزن استفعال به تنهایی نباید «درخواست کردن» را وارد ترجمه کند.
قَدَم / أَقْدَام در کاربرد جسمانی «پا» یا «قدم» است. در قَدَمَ صِدْقٍ ترجمه لفظی مناسب نیست و «پیشینه‌ای راستین» می‌تواند هسته معنایی را بهتر نگه دارد.
قَدِيم در قرآن «قدیمی»، «کهن» یا «دارای پیشینه» است؛ نه به خودی خود «ازلی»، «بی‌آغاز»، «فرسوده» یا «بی‌اعتبار».
الْأَقْدَمُونَ نیز «پیشینیان» یا «کسانی که پیش‌تر بوده‌اند» است.
جمع‌بندی
ریشه «ق د م» بر رابطه پیش بودن و پیش قرار دادن استوار است. این «پیش» بسته به ساخت جمله می‌تواند مکانی، زمانی، ترتیبی یا مربوط به رابطه انسان با آینده اعمالش باشد.
«يقدم قومه» کسی را نشان می‌دهد که پیشاپیش دیگران حرکت می‌کند. در هود ۹۸، این پیشگامی با «فأوردهم النار» پیوند می‌خورد و تصویر رهبری را وارونه می‌سازد: پیشاهنگ قوم آنان را نه به آبشخور، بلکه به آتش می‌رساند.
«قدّم» چیزی را جلوتر قرار می‌دهد یا برای آینده از پیش می‌فرستد. از همین رو قرآن می‌تواند هم از غذایی سخن بگوید که برای سال‌های آینده آماده شده و هم از خیری که انسان برای خود پیش می‌فرستد. خیر یا شر بودن از خود ریشه نمی‌آید.
«تقدم»، «استقدم» و «المستقدمين» نیز بر همین محور پیش بودن حرکت می‌کنند و تقابلشان با «تأخر» این رابطه را آشکار می‌سازد. اینکه تقدم در هر آیه زمانی، مکانی یا ترتیبی است باید از همان سیاق تعیین شود.
«قدم» در معنای جسمانی پا نیز در این خانواده قرار دارد و قرآن از ثبات و لغزش آن برای تصویر کردن استواری و از دست رفتن آن استفاده می‌کند. رابطه پا با جای ایستادن و حرکت به پیش می‌تواند نزدیکی این شاخه را با مفهوم تقدم ملموس سازد، اما نباید به عنوان منشأ تاریخی قطعی همه مشتق‌ها معرفی شود.
در قَدَمَ صِدْقٍ، «قدم» پای جسمانی نیست؛ به سابقه، پیشینه یا تقدمی مربوط است که برای مؤمنان نزد پروردگار وجود دارد. «صدق» جهت این تقدم را روشن می‌کند.
«قديم» نیز چیزی را وصف می‌کند که از پیش بوده و نسبت به اکنون سابقه دارد. کاربرد آن درباره گمراهی قدیمی، ساقهٔ کهنهٔ خوشهٔ خرما و دروغ کهن نشان می‌دهد که «قديم» قرآنی مساوی «بی‌آغاز» نیست. بار منفی «ضلال» و «إفك» نیز نباید به خود «قديم» منتقل شود. قرآن این واژه را در وصف آن معبود یگانه به کار نمی‌برد و اصطلاح کلامی متاخر «قديم» نباید معنای قرآنی آن را تعیین کند.
تعریف فشرده ریشه می‌تواند چنین باشد:
ق د م: پیش بودن یا چیزی را پیش قرار دادن نسبت به یک مرجع؛ از این محور، پیشاپیش رفتن، پیش فرستادن، مقدم بودن، پیشینه داشتن و قدیمی بودن شکل می‌گیرد، در حالی که «قدم» به عنوان عضو بدن نیز با جای ایستادن و حرکت در همین شبکه معنایی حضور دارد، بدون آنکه همه شاخه‌ها به یک منشأ تصویری قطعی فروکاسته شوند.