ریشه قرآنی ب ص ل

نامی بسیار کهن در زبان‌های سامی

قدمت «بصل» بسیار فراتر از کاربرد قرآنی است. صورت‌های نزدیک همین نام برای پیاز در زبان‌های سامی دیگر نیز ثبت شده‌اند. فرهنگ براون–درایور–بریگز בָּצָל عبری و جمع آن در اعداد ۱۱:۵ را در کنار בּוּצְלָא آرامی و واژه عربی مقایسه می‌کند. این مقایسه از قدمت نام گیاه پشتیبانی می‌کند؛ اما تعیین صورت دقیق بازسازی‌شده و وضعیت تک‌تک شواهد جنوب عربستان به مستندات تطبیقی جداگانه نیاز دارد.

در خوانش منتشرشدهٔ پاپیروس فنیقی قاهره، با شناسهٔ KAI 51، صورت bṣl به معنای «پیاز» در سطرهای ۳–۴ روی سند، میان مواد خوراکی آمده است. تاریخ سند بر پایهٔ شکل حروف حدود ۳۰۰ پیش از میلاد پیشنهاد شده است. بخش‌هایی از سند و توصیف‌های پس از نام پیاز نامطمئن‌اند؛ شاهد مورد استفاده در اینجا خود نام گیاه است، نه تفسیر قطعی تمام اقلام این متن آسیب‌دیده.

این گستردگی تاریخی مانع از آن می‌شود که «بصل» را فقط از یک فعل یا تصویر ثانوی عربی توضیح دهیم. مطمئن‌تر است آن را یک نام گیاهی کهن سامی بدانیم که عربی نیز آن را در واژگان خود حفظ کرده است.

این داده تطبیقی به معنای آن نیست که عربی واژه را حتما از عبری، فنیقی یا زبان مشخص دیگری وام گرفته است. حضور آن در چند شاخه مختلف سامی قدمت خانواده واژه را نشان می‌دهد، اما جهت دقیق انتقال یا وراثت تاریخی را نمی‌توان تنها از شباهت صورت‌ها تعیین کرد.

کاربرد در عربی کهن

فرهنگ‌های کهن عربی «بصل» را بدون نیاز به تعریف پیچیده معرفی می‌کنند: «البصل معروف، الواحدة بصلة»؛ یعنی پیاز گیاهی شناخته‌شده است و یک دانه آن «بصلة» نامیده می‌شود.

در شعری منسوب به لبید آمده است:

فَخْمَةً ذَفْرَاءَ تُرْتَى بِالْعُرَى
قُرْدُمَانِيًّا وَتَرْكًا كَالْبَصَلِ

«سپاهی انبوه و تندبو [از آهن زره‌ها]؛ پوشیده و بسته با بندها، در زره‌های قردمانی و کلاه‌خودهایی مانند پیاز.»

در این بیت از یک دسته سپاه و تجهیزات آن سخن می‌رود و کلاه‌خودها به بصل تشبیه شده‌اند. توضیح‌های کهن این تشبیه را به شکل آنها، از جمله برآمدگی میانهٔ کلاه‌خود آهنین، مربوط می‌دانند. پیاز همان شیء شناخته‌شده‌ای است که ظاهر تجهیزات با آن وصف می‌شود.

لبید شاعر مخضرم است و پیش و پس از اسلام زیسته است. چون تاریخ دقیق این بیت به تنهایی ثابت نشده، نباید آن را با اطمینان «شعر جاهلی» نامید. ارزش آن در اینجا نشان دادن کاربرد کهن و طبیعی «بصل» به عنوان چیزی کاملا شناخته‌شده است که شکل اشیای دیگر با آن مقایسه می‌شده است.

برای خود لفظ «بصل»، در بررسی حاضر شاهد عربی‌ای که هم انتساب و هم تاریخ پیش از اسلام آن مستقل و قطعی باشد پیدا نشد. این نبود شاهد به معنای نبودن واژه در عربی جاهلی نیست؛ به‌ویژه با توجه به قدمت بسیار بیشتر آن در زبان‌های سامی همسایه. اما مطابق احتیاط لازم، شاهد زبان‌های دیگر یا بیت بدون تاریخ قطعی نباید به عنوان «شاهد قطعی جاهلی عربی» معرفی شود.

تصویر پیاز و تعبیرهای مرتبط عربی

پیاز جسمی چندلایه و دارای پوست‌های روی هم است. فرهنگ‌های عربی تعبیرهای تصویری برگرفته از این ویژگی‌ها را ثبت کرده‌اند: قشر متبصل برای پوشش چندلایه و بَصَّلْتُ الرجلَ من ثيابه برای برهنه کردن کسی و بیرون آوردن لباس‌های او، گویی لایه‌ها کنار زده می‌شوند. ثبت این تعبیرها در فرهنگ‌های متأخر به تنهایی زمان پیدایش آنها را تعیین نمی‌کند.

همچنین بصلة برای بعضی اشیایی که از نظر شکل به پیاز شباهت داشته‌اند به کار رفته است. فرهنگ‌های عربی از نوعی کلاه‌خود یا پوشش آهنین سر یاد می‌کنند که به سبب شکلش با پیاز مقایسه شده است.

این کاربردها نشان می‌دهند که خود پیاز می‌توانسته منبع تشبیه و واژه‌سازی باشد. مثل أَكْسَى مِنَ الْبَصَلِ، یعنی «پوشیده‌تر از پیاز»، نیز از پوست‌های فراوان آن تصویر می‌سازد؛ ثبت آن در فرهنگ لغت به تنهایی تاریخ جاهلی آن را ثابت نمی‌کند.

اما جهت استدلال نباید برعکس شود. از وجود این تعبیرها نمی‌توان نتیجه گرفت که معنای نخستین «ب ص ل» حتما «پوسته کندن» یا «لایه‌لایه بودن» بوده و نام پیاز بعداً از آن ساخته شده است. شواهد کهن سامی مستقیماً نام گیاه را ثبت می‌کنند؛ فرضِ فعلی پیش از این نام، شاهد مستقل می‌خواهد.

پس در این ریشه، تصویر مادی همان گیاه است؛ نه یک فعل فرضی در پشت نام آن.

تنها کاربرد قرآن؛ «وَبَصَلِهَا»

قرآن این واژه را در درخواست بنی‌اسرائیل از موسی به کار می‌برد:

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا ۖ قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ ۚ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ ۗ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

«و هنگامی که گفتید: ای موسی، ما بر یک نوع خوراک شکیبایی نمی‌کنیم؛ پس پروردگارت را برای ما بخوان تا از آنچه زمین می‌رویاند، از سبزی‌هایش و خیارش و فومش و عدسش و پیازش، برای ما بیرون آورد. گفت: آیا آنچه بهتر است را با آنچه پایین‌تر است عوض می‌کنید؟ به شهری فرود آیید که آنچه خواسته‌اید برای شما هست. و خواری و درماندگی بر آنان زده شد و با خشمی از آن معبود یگانه بازگشتند. این بدان سبب بود که به آیات آن معبود یگانه کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند؛ این بدان سبب بود که نافرمانی می‌کردند و از حد می‌گذشتند.»

بقره ۲:۶۱

وَبَصَلِهَا آخرین مورد از مجموعه خوراک‌هایی است که از روییدنی‌های زمین درخواست می‌شوند. از نظر لغوی هیچ ابهام مهمی در خود «بصل» وجود ندارد: مقصود پیاز است.

در همین فهرست، درباره معنای فوم اختلاف زبانی وجود داشته و گندم و سیر از پیشنهادهای آن‌اند؛ در نقل بالا خود «فوم» حفظ شده تا این بحث جداگانه باز بماند. این اختلاف نباید به «بصل» سرایت داده شود. بصل از واژه‌های روشن این آیه است و شواهد سامی نیز معنای گیاهی آن را تأیید می‌کنند.

آیا قرآن پیاز را «پست» می‌خواند؟

پس از فهرست خوراک‌ها گفته می‌شود:

أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ

این جمله نباید به تعریف لغوی «بصل» منتقل شود.

«أدنى» وصف خود واژه بصل نیست. قرآن نمی‌گوید «البصل أدنى» و در ریشه «ب ص ل» نیز هیچ معنای «پستی»، «بدی» یا ارزش اخلاقی منفی وجود ندارد.

جمله درباره جایگزین کردن آنچه در اختیار داشتند با مجموعهٔ خواسته‌شده سخن می‌گوید. اینکه «أدنى» در این آیه دقیقا از چه جهت مقایسه را انجام می‌دهد، مسئله تفسیر کل آیه است؛ اما از نظر واژه‌شناسی یک نکته روشن است: پیاز به دلیل پیاز بودن دارای بار اخلاقی منفی نشده است.

این مرز اهمیت دارد، زیرا گاهی سیاق یک آیه می‌تواند به اشتباه داخل معنای یکی از واژه‌های آن ریخته شود. همان‌گونه که «اسیر» به سبب قرار گرفتن در یک آیه اخلاقا بد نمی‌شود، «بصل» نیز به سبب قرار گرفتن در این مقایسه معنای «خوراک پست» پیدا نمی‌کند.

ب ص ل در مقایسه با ب ق ل؛ نوع مشخص و عنوان گسترده‌تر

در همان آیه بَقْلِهَا پیش از بَصَلِهَا آمده است.

«بقل» در این سیاق خوراکی عنوانی گسترده‌تر برای سبزی‌ها و روییدنی‌های خوردنی است، در حالی که «بصل» نام گیاهی مشخص است. بنابراین این دو در یک سطح معنایی قرار ندارند: یکی می‌تواند دسته‌ای عمومی‌تر از روییدنی‌های خوردنی را بیان کند و دیگری یک نوع معین را نام می‌برد. دامنهٔ لغوی «بقل» بیرون از این سیاق به گیاهان خوردنی محدود نیست.

اما از این هم‌نشینی نباید نتیجه گرفت که قرآن در حال ارائه طبقه‌بندی گیاه‌شناختی دقیق است. آیه مجموعه‌ای از خوراک‌های زمینی مورد درخواست را نام می‌برد و هدف جمله تعریف نسبت علمی میان «بقل»، «قثاء»، «عدس» و «بصل» نیست.

برای ریشه «ب ص ل» همین مقدار کافی است: بصل نام مشخص پیاز است.

پیشنهاد ترجمه برای فرقان

در بقره ۲:۶۱، وَبَصَلِهَا بدون پیچیدگی می‌تواند:

«و پیازش»

ترجمه شود.

از آنجا که بصل اسم جنس است، در فارسی «پیازش» می‌تواند مجموعه محصول پیاز زمین را به طور طبیعی برساند و نیازی به «پیازهایش» نیست؛ هر دو از نظر مقصود قابل فهم‌اند.

ترجمه‌هایی مانند «گیاه پیازی»، «پیازچه» یا «سیر» بدون شاهد لازم نیستند. واژه عربی و شواهد تاریخی آن به همان پیاز شناخته‌شده اشاره دارند.

همچنین نباید برای حفظ یک تصویر ریشه‌ای فرضی آن را به «گیاه لایه‌دار» یا عبارتی مشابه تبدیل کرد. «پیاز» هم طبیعی‌ترین ترجمه است و هم دقیق‌ترین.

جمع‌بندی

«ب ص ل» در قرآن از ریشه‌های بسیار محدود است. تنها یک بار و فقط با اسم بَصَل در بقره ۲:۶۱ آمده است. قرآن از این ماده هیچ فعل یا مشتق دیگری ندارد.

بصل نام پیاز است و در عربی، یک دانه آن بصلة گفته می‌شود. این معنای گیاهی پیشینه‌ای کهن دارد: صورت‌های نزدیک در عبری، آرامی و شاهد فنیقیِ بررسی‌شده از قدمت این نام گیاهی سامی پشتیبانی می‌کنند. تعیین تاریخ دقیق هر صورت به چیزی بیش از شباهت ظاهری نیاز دارد.

در عربی کهن نیز خود پیاز منبع تشبیه بوده است. در بیتی منسوب به لبید، کلاه‌خودها یا پوشش‌های آهنین با پیاز مقایسه شده‌اند. چون لبید مخضرم است و تاریخ دقیق بیت مستقل از انتساب آن روشن نیست، این شاهد را نباید قطعا جاهلی نامید. در بررسی حاضر شاهد عربی دیگری با تاریخ پیش از اسلام که برای خود لفظ «بصل» به طور مستقل قابل اطمینان باشد پیدا نشد؛ این محدودیت بهتر از ساختن شاهد یا قطعی کردن تاریخ یک بیت است.

تعبیرهایی مانند قشر متبصل و کاربردهای مربوط به کندن لایه‌ها نشان می‌دهند که شکل و پوست‌های پیاز می‌توانسته سرچشمهٔ تشبیه و واژه‌سازی باشد. ثبت آنها در منابع متأخر نه زمان پیدایششان را تعیین می‌کند و نه ثابت می‌کند که معنای نخستین ریشه «پوسته کندن» یا «لایه‌لایه بودن» بوده است.

در تنها آیه قرآن، بصلها یکی از خوراک‌های روییده از زمین است که درخواست می‌شود. عبارت الذي هو أدنى پس از این فهرست نیز معنای لغوی «بصل» را تغییر نمی‌دهد و پیاز را به خودی خود «پست» یا دارای بار اخلاقی منفی نمی‌سازد.

ب ص ل: بصل، پیاز؛ نامی کهن برای این گیاه در خانواده زبان‌های سامی. در قرآن این ماده تنها با همین اسم و همین معنای گیاهی آمده است. تصویرهای مرتبط با لایه، پوست و کندن در عربی با خود پیاز توضیح‌پذیرند و نباید به عنوان معنای نخستین و اثبات‌شدهٔ ریشه به گذشته بازگردانده شوند.