ریشه قرآنی أ م س
دیروز و گذشته نزدیک؛ از یادآوری رویداد پیشین تا دگرگونی ناگهانی زندگی و داوری انسان
صورت‌های قرآنی و لغوی
بِالْأَمْسِ
تنها صورت قرآنی؛ باء زمانی، حرف تعریف و اسم مجرور؛ چهار کاربرد
أَمْس
مدخل اسمی دیروز؛ ثبت فرهنگ‌نویسان زیر ماده أ م س، بدون خانواده فعل‌های قرآنی
أَمْسِ
صورت بی‌حرف تعریف با کسره ثابت در کاربرد مشهور حجازی
الْأَمْسُ / الْأَمْسَ / الْأَمْسِ
صورت معرفه؛ معمولا معرب، با اختلاف‌های نقل‌شده در شعر
أَمْسًا
صورت نکره و منصوب در مثال لغوی «هر فردایی دیروز می‌شود»؛ غیرقرآنی
أَمْسُنا
نمونه لغوی ترکیب اضافی؛ دیروزِ ما؛ غیرقرآنی
«أَمْس» در زبان عربی نام روزی است که پیش از روز حاضر گذشته است؛ همان چیزی که در فارسی «دیروز» می‌نامیم. این واژه در معنای مستقیم خود به یک روز مشخص اشاره دارد، اما در کاربردهای گسترده‌تر می‌تواند گذشته نزدیک یا زمانی سپری‌شده را نیز بیان کند.
قرآن این واژه را چهار بار به کار برده است. در هر چهار مورد، صورت «بِالْأَمْسِ» آمده است. دو کاربرد در داستان موسی به رویدادی مربوط‌اند که در روز پیش اتفاق افتاده است. کاربرد سوم در سرگذشت قارون، زمانی نزدیک را به یاد می‌آورد که گروهی آرزوی ثروت و جایگاه او را داشتند. کاربرد چهارم در سوره یونس، بخشی از تمثیل ناپایداری زندگی دنیاست؛ زمینی آباد و سرسبز ناگهان ویران می‌شود، چنان‌که گویی تا همین دیروز هیچ آبادانی‌ای نداشته است.
این چهار کاربرد نشان می‌دهند که «أَمْس» تنها برای ثبت تاریخ یک حادثه نیست. گاهی فاصله زمانی مشخصی را تعیین می‌کند و گاهی با یادآوری گذشته‌ای نزدیک، شدت دگرگونی یک وضعیت را آشکار می‌سازد.
با این حال، معنای خود واژه را نباید با نتیجه اخلاقی این داستان‌ها یکی دانست. «أَمْس» نه ذاتا به معنای حسرت است، نه ناپایداری، نه خطا و نه غفلت. این مفاهیم ممکن است در سیاق حضور داشته باشند، اما واژه پیش از هر چیز به زمانی گذشته اشاره می‌کند.
۱. صورت‌های قرآنی و جایگاه دستوری
«أَمْس» در قرآن چهار بار، در چهار آیه و تنها با یک صورت اصلی آمده است:
- «بِالْأَمْسِ» در یونس ۱۰:۲۴.
- «بِالْأَمْسِ» در قصص ۲۸:۱۸.
- «بِالْأَمْسِ» در قصص ۲۸:۱۹.
- «بِالْأَمْسِ» در قصص ۲۸:۸۲.
در هر چهار مورد، «بِالْأَمْسِ» از سه جزء تشکیل شده است: حرف «بِـ»، حرف تعریف «الـ» و اسم «أَمْس».
حرف «باء» در این ساخت، معنای زمانی دارد و می‌توان آن را نزدیک به «در روز گذشته» یا «در دیروز» فهمید.
بنابراین، «بِالْأَمْسِ» به خودی خود به معنای «به وسیله دیروز» یا «به سبب دیروز» نیست. در این آیات، روز یا زمان وقوع چیزی را مشخص می‌کند.
از نظر صرفی، «أَمْس» اسم زمان است؛ نه فعل ماضی، مصدر یک فعل رایج یا صفت فاعلی.
در این پژوهش، مطابق شیوه فرهنگ‌های عربی، واژه زیر ماده «أ م س» بررسی می‌شود. با این حال، پیکره صرفی قرآن آن را با مدخل اسمی مستقل «أَمْس» ثبت کرده و برای چهار کاربرد آن برچسب ریشه سه‌حرفی نگذاشته است. این طبقه‌بندی را نباید دلیل وجود مجموعه‌ای از فعل‌های مشتق در عربی قرآن دانست.
هر چهار کاربرد قرآنی، همان اسم زمان را نشان می‌دهند.
معنای پایه آن چنین است:
روز پیش از روز حاضر یا روز مورد اشاره؛ و در کاربرد گسترده‌تر، گذشته نزدیک یا زمانی سپری‌شده که در برابر وضعیت کنونی قرار می‌گیرد.
این تعریف دو سطح را از هم جدا می‌کند: «دیروز» به معنای دقیق تقویمی و «دیروز» به‌عنوان اشاره‌ای به گذشته.
هر دو در زبان عربی شناخته شده‌اند، اما انتخاب میان آنها باید از سیاق صورت گیرد.
۲. «أَمْس» در عربی کهن؛ دیروز و روزی که دیگر بازنمی‌گردد
معنای مستقیم «أَمْسِ»
در زبان عربی، «أَمْسِ» در کاربرد شناخته‌شده خود نام روزی است که بلافاصله پیش از امروز قرار دارد.
اگر شخص در روزی معین بگوید «جِئْتُ أَمْسِ»، مقصودش این است که روز پیش آمده است.
این واژه مانند «الْيَوْم» و «غَد» با جایگاه زمانی گوینده ارتباط دارد.
«الْيَوْم» روز حاضر است.
«أَمْس» روز گذشته است.
«غَد» روز آینده است.
بنابراین، مرجع این واژه‌ها با تغییر زمان گفتار تغییر می‌کند.
روزی که امروز نامیده می‌شود، فردا «أَمْس» خواهد بود. همین نکته در تعبیر عربی «كُلُّ غَدٍ صَائِرٌ أَمْسًا» بیان شده است؛ یعنی هر فردایی سرانجام به دیروز تبدیل می‌شود.
این تعبیر نشان می‌دهد که «أَمْس» فقط نام یک روز ثابت در تقویم نیست، بلکه نسبت روز گذشته با زمان حاضر را بیان می‌کند.
دیروز در برابر امروز
در بیتی از زیاد اعجم آمده است:
رَأَيْتُكَ أَمْسَ خَيْرَ بَنِي مَعَدٍّ
وَأَنْتَ الْيَوْمَ خَيْرٌ مِنْكَ أَمْسِ
«دیروز تو را بهترین فرد از میان بنی معد دیدم؛ و امروز از آنچه دیروز بودی نیز بهتری.»
در این بیت، «أَمْس» دو بار در برابر «الْيَوْم» آمده است.
شاعر وضعیت شخص را در دو زمان مقایسه می‌کند: دیروز و امروز.
این شاهد نشان می‌دهد که واژه می‌تواند برای مقایسه دو وضعیت پیاپی به کار رود، بی‌آنکه خود آن وضعیت‌ها ارزش مثبت یا منفی ثابتی داشته باشند.
در این بیت، تغییر وضعیت مثبت است؛ شخص امروز بهتر از دیروز توصیف می‌شود.
اما در داستان قارون، کسانی که دیروز جایگاه او را آرزو می‌کردند، پس از فرجام او داوری خود را تغییر می‌دهند.
بنابراین، «دیروز» فقط زمان پیشین را مشخص می‌کند. خوب یا بد بودن تغییر از محتوای جمله شناخته می‌شود.
زیاد اعجم از شاعران دوره اموی است؛ این شاهد، شعرِ دارای تاریخ قطعیِ پیش از نزول قرآن نیست. در نقل حرکت پایانی «أمس» نیز اختلاف یا ناهماهنگی ضبط دیده می‌شود: در برخی نقل‌ها، نخستین مورد «أَمْسَ» و در نقل‌هایی دیگر «أَمْسِ» آمده است. پس این بیت به‌تنهایی گواه یک تلفظ بی‌اختلاف نیست.
شاهد دیگر؛ «الْأَمْسِ» در کنار «الْيَوْم»
در شعری منسوب به نصیب، شاعر اموی و مرتبط با دربار عبدالعزیز بن مروان، آمده است؛ این شاهد نیز پس از نزول قرآن است:
وَإِنِّي وَقَفْتُ الْيَوْمَ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ
بِبَابِكَ حَتَّىٰ كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ
«امروز و دیروزِ پیش از آن، نزد دروازه تو ایستادم؛ تا آنجا که خورشید نزدیک بود غروب کند.»
این بیت اهمیت دستوری نیز دارد.
«الْيَوْم» و «الْأَمْس» در کنار یکدیگر آمده‌اند و هر دو زمان وقوع ایستادن را بیان می‌کنند.
در نقل‌ها، برای آغاز بیت صورت‌های متفاوتی مانند «وَقَفْتُ»، «حُبِسْتُ»، «ظَلِلْتُ» و «نَوَيْتُ» دیده می‌شود. همچنین دو ضبط «الْأَمْسِ» و «الْأَمْسَ» نقل شده و تحلیل نحوی آنها متفاوت است.
با وجود این تفاوت‌ها، حضور واژه در کنار «اليوم» و معنای زمانی آن روشن است.
شاعر از دو روز پیاپی سخن می‌گوید و این کاربرد با معنای مستقیم «دیروز» سازگار است.
آیا «أَمْس» همیشه دقیقا روز پیش است؟
در زبان عربی، کاربرد عمومی واژه به روز گذشته اشاره دارد.
اما هنگامی که «أَمْس» از معنای دقیق تقویمی فراتر رود، می‌تواند گذشته‌ای را بیان کند که در برابر امروز یا وضعیت کنونی قرار گرفته است.
برای نمونه، وقتی گفته می‌شود «دیروز از چیزی برخوردار بود و امروز آن را ندارد»، همیشه مقصود این نیست که تغییر ضرورتا در فاصله دقیق یک شبانه‌روز رخ داده است.
گاهی گوینده می‌خواهد نزدیکی گذشته را برجسته سازد؛ گذشته‌ای که هنوز در یاد انسان تازه است.
در فارسی نیز «دیروز» می‌تواند چنین کاربردی داشته باشد.
اما این گسترش مجازی نباید سبب شود که در هر جمله‌ای، معنای دقیق روز پیش را کنار بگذاریم.
در قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹، ترتیب رویدادها نشان می‌دهد که «بالأمس» به روز پیشین اشاره دارد.
در یونس ۱۰:۲۴ و قصص ۲۸:۸۲، امکان اشاره تصویری به گذشته نزدیک برجسته‌تر است.
۳. ساختمان دستوری «أَمْسِ» و «الْأَمْسِ»
«أَمْس» در زبان عربی از اسم‌های زمانی‌ای است که ویژگی‌های دستوری خاصی دارد.
هنگامی که واژه به صورت «أَمْسِ» و بدون حرف تعریف یا اضافه به کار می‌رود و مقصود روز گذشته معین است، در کاربرد مشهور اهل حجاز بر کسره بنا می‌شود.
به این معنا که حرکت پایانی آن لزوما با نقش دستوری جمله تغییر نمی‌کند.
برای نمونه، «جَاءَ أَمْسِ» و «رَأَيْتُهُ أَمْسِ» می‌توانند با همین صورت پایانی به کار روند.
در بعضی کاربردهای بنی تمیم، وضعیت متفاوت است و «أَمْس» در نقش‌های دستوری خاص، صورت اعرابی دیگری می‌گیرد.
بنابراین، نباید تنها یک شیوه تلفظ را بی‌استثنا به همه لهجه‌های عربی کهن نسبت داد.
وقتی «الـ» به واژه افزوده می‌شود
در کاربرد معمول عربی، وقتی «أَمْس» با حرف تعریف «الـ» بیاید، مانند اسم‌های معرب رفتار می‌کند.
برای نمونه:
«مَضَى الْأَمْسُ بِمَا فِيهِ»؛ دیروز با هرچه در آن بود گذشت.
«مَرَرْتُ بِالْأَمْسِ»؛ دیروز گذشتم.
با این حال، در بعضی شواهد شعری، صورت دارای «الـ» نیز بر کسره ثابت خوانده شده است.
لغویان و نحویان قدیم درباره تحلیل این صورت‌ها اختلاف داشته‌اند.
این اختلاف نشان می‌دهد که نباید همه نمونه‌های زبان عربی را به یک قاعده بسیار ساده فروکاست.
ساختمان چهار کاربرد قرآنی
در قرآن، هر چهار مورد به صورت «بِالْأَمْسِ» آمده‌اند.
«بِـ» حرف جر است.
«الْأَمْسِ» اسم زمان معرفه است.
در تحلیل معمول نحوی، اسم پس از حرف جر مجرور است و مجموعه «بِالْأَمْسِ» نقش تعیین زمان را دارد.
اما تنها از دیدن کسره پایانی در این چهار صورت نمی‌توان درباره همه اختلاف‌های تاریخی مربوط به مبنی یا معرب بودن «أَمْس» داوری کرد؛ زیرا کسره در این ساختمان با نقش جر نیز سازگار است.
نکته اصلی برای ترجمه روشن‌تر است: هر چهار بار، عبارت زمان وقوع یا وضعیت پیشین را نشان می‌دهد.
آیا وجود «الـ» معنای واژه را تغییر می‌دهد؟
در بعضی توضیح‌های زبان‌شناختی، میان «أَمْسِ» بدون حرف تعریف و «الْأَمْس» تفاوت گذاشته شده است.
در این توضیح‌ها، صورت نخست بیشتر به دیروز معین و صورت دوم گاهی به گذشته گسترده‌تر مربوط دانسته شده است.
این تفاوت در برخی شواهد و کاربردها قابل مشاهده است، اما نباید آن را قانونی مطلق دانست.
در قرآن، هر چهار مورد با «الـ» آمده‌اند، ولی در قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹، مرجع زمانی کاملا نزدیک و مشخص است.
پس وجود حرف تعریف، به‌تنهایی، مانع معنای دقیق دیروز نمی‌شود.
معیار نهایی، ساختمان جمله و ترتیب رویدادهاست.
۴. «كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ»؛ آبادی‌ای که گویی دیروز وجود نداشت
در سوره یونس آمده است:
إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّىٰ إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
«مثال زندگی دنیا مانند آبی است که از آسمان فرستادیم؛ پس گیاهان زمین، از آنچه انسان‌ها و چارپایان می‌خورند، با آن درآمیخت و رویید. تا آن هنگام که زمین آرایش خود را به دست آورد و آراسته شد و ساکنانش گمان کردند که بر آن توانایی دارند، فرمان ما شب یا روز به آن رسید و آن را چون کشتزاری دروشده گردانیدیم؛ چنان‌که گویی تا همین دیروز آباد نبوده است. این‌گونه آیات را برای مردمی که اندیشه می‌کنند روشن می‌سازیم.»
یونس ۱۰:۲۴
این آیه زندگی دنیا را به زمینی مانند می‌کند که با رسیدن آب، گیاهان آن رشد می‌کنند.
زمین به‌تدریج سرسبز و آراسته می‌شود. اهل آن گمان می‌کنند که بر حاصل این رویش تسلط دارند و می‌توانند از آن بهره ببرند.
اما در ادامه، وضعیت تغییر می‌کند.
آنچه سرسبز و آباد بوده، از میان می‌رود و زمین چنان می‌شود که گویی پیش‌تر هیچ رویشی نداشته است.
در همین صحنه، «بِالْأَمْسِ» آمده است.
«أَمْس» در این آیه چه زمانی را بیان می‌کند؟
در معنای مستقیم، «أَمْس» روز گذشته است.
اما در این مثال، مقصود تنها تعیین یک تاریخ تقویمی نیست.
آیه از روندی سخن می‌گوید که با باران آغاز شده، به رویش و آراستگی زمین رسیده و سپس ناگهان دگرگون شده است.
رویش و آراستگی زمین ممکن است در زمانی بیش از یک شبانه‌روز رخ دهد؛ اما این نکته به‌تنهایی مجازی بودن «دیروز» را ثابت نمی‌کند، زیرا آبادانی می‌توانسته تا روز پیش از نابودی برقرار باشد.
از تقابل آبادانی پیشین و نابودی ناگهانی می‌توان «كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ» را اشاره‌ای تصویری به گذشته نزدیک نیز فهمید؛ بدون آنکه معنای مستقیم روز پیش را ناممکن بدانیم.
«دیروز» در اینجا نزدیکی و تازگی آن وضعیت را در برابر نابودی کنونی برجسته می‌کند.
گویی آنچه تا لحظه‌ای پیش سراسر زندگی و زیبایی بود، چنان محو شده که هیچ نشانی از حضور پیشین آن باقی نمانده است.
اما خود واژه «أَمْس» به معنای نابودی ناگهانی نیست.
ناگهانی بودن دگرگونی از ترتیب رویدادها و تعبیرهای دیگر آیه شناخته می‌شود.
تفاوت «تَغْنَ» و «أَمْس»
در عبارت «كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ»، دو مفهوم وجود دارد.
«تَغْنَ» از ریشه «غ ن ي» است و در این سیاق به آباد بودن، برقرار بودن و حضور داشتن در یک مکان مربوط است.
این کاربرد را نباید با «غنا» به معنای توانگری مالی یکی دانست.
«بِالْأَمْسِ» زمان پیشین را مشخص می‌کند.
پس معنای جمله تنها «گویا دیروز نبود» نیست، بلکه «گویی تا همین دیروز آباد و برقرار نبوده است» است.
اگر «تَغْنَ» از ترجمه حذف شود، تصویر آبادی پیشین کم‌رنگ می‌شود.
از سوی دیگر، اگر «أَمْس» فقط به «گذشته» ترجمه گردد، ممکن است نزدیکی زمانی‌ای که در تعبیر وجود دارد به‌درستی منتقل نشود.
آیا قرآن نابودی همیشگی همه آبادانی‌های دنیا را بیان می‌کند؟
آیه مثالی درباره ناپایداری زندگی دنیا و دگرگونی وضعیت آبادانی و برخورداری ارائه می‌کند.
اما از این مثال نباید نتیجه گرفت که هر کشتزار یا باغی پس از سرسبز شدن، ضرورتا در همان شب یا روز نابود خواهد شد.
در آیه، یک تصویر برای روشن ساختن حقیقتی گسترده‌تر به کار رفته است.
همچنین نباید از آن نتیجه گرفت که آباد کردن زمین، کشاورزی یا بهره‌برداری از نعمت‌های طبیعی بی‌ارزش است.
خود آیه از رویش، خوراک انسان و چارپایان و زیبایی زمین سخن می‌گوید.
آنچه در معرض پرسش قرار می‌گیرد، اطمینان مطلق انسان به ماندگاری و تسلط خود بر این برخورداری‌هاست.
«أَمْس» در این تصویر، گذشته‌ای نزدیک را یادآوری می‌کند که ممکن است به‌سرعت از وضعیت کنونی جدا شود.
۵. «الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ»؛ همان شخص روز پیش در داستان موسی
در سوره قصص آمده است:
فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَىٰ إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ
«پس موسی در شهر، بیمناک و چشم‌به‌راه، صبح کرد. ناگهان همان کسی که دیروز از او یاری خواسته بود، باز با فریاد از او کمک می‌خواست. موسی به او گفت: تو آشکارا گرفتار بی‌راهه‌ای.»
قصص ۲۸:۱۸
در این آیه، «بِالْأَمْسِ» به رویدادی مشخص در داستان موسی بازمی‌گردد.
در قصص ۲۸:۱۵، موسی وارد شهر می‌شود و دو مرد را در حال درگیری می‌یابد.
یکی از آن دو از گروه اوست و دیگری از دشمنانش.
مردی که از گروه موسی است، از او کمک می‌خواهد. موسی با ضربه‌ای به مرد مقابل، سبب مرگ او می‌شود.
در آیات بعد، موسی از عمل خود سخن می‌گوید و از آن معبود یگانه آمرزش می‌خواهد.
سپس قصص ۲۸:۱۸ صحنه روز بعد را بیان می‌کند.
نقش «بِالْأَمْسِ» در شناسایی شخص
در این آیه، «بِالْأَمْسِ» تنها زمان یک حادثه را مشخص نمی‌کند؛ در شناسایی شخص نیز نقش دارد.
عبارت «الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ» به همان مردی اشاره می‌کند که روز پیش از موسی یاری خواسته بود.
با این توصیف، خواننده می‌فهمد که شخص حاضر در صحنه تازه، فردی ناشناخته نیست؛ او در ماجرای روز قبل نیز حضور داشته است.
بنابراین، «بالأمس» رابطه زمانی میان دو رخداد را روشن می‌کند.
در اینجا، معنای مستقیم «دیروز» مناسب است؛ زیرا ادامه داستان از وقوع حادثه‌ای در روز پیش و تکرار درخواست کمک در روز بعد سخن می‌گوید.
«فَأَصْبَحَ» و «بِالْأَمْسِ»
آیه با «فَأَصْبَحَ» آغاز می‌شود.
این فعل در این سیاق، صبح شدن یا رسیدن به وضعیت صبحگاهی را بیان می‌کند.
در کنار آن، «بالأمس» رویداد روز پیش را یادآوری می‌کند.
بنابراین، دو نشانه زمانی در یک آیه حضور دارند: صبح روز تازه و حادثه روز قبل.
این همراهی، ترتیب نزدیک رخدادها را روشن می‌سازد.
با این حال، خود «أَمْس» به معنای صبح نیست. صبح از «أَصْبَحَ» شناخته می‌شود.
همچنین «اسْتَنْصَرَهُ» و «يَسْتَصْرِخُهُ» به یاری خواستن و فریاد کمک مربوط‌اند، نه به معنای ریشه «أ م س».
هر واژه سهم معنایی جداگانه خود را دارد.
۶. «كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ»؛ یادآوری قتل روز پیش
در آیه بعد آمده است:
فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ يَا مُوسَىٰ أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ
«پس هنگامی که موسی خواست با شدت به کسی که دشمن هر دو بود حمله کند، کسی گفت: ای موسی، آیا می‌خواهی مرا نیز همان‌گونه بکشی که دیروز کسی را کشتی؟ تو جز این نمی‌خواهی که در زمین زورگویی باشی و نمی‌خواهی از اصلاح‌گران باشی.»
قصص ۲۸:۱۹
«بِالْأَمْسِ» در این آیه همان رویداد روز پیش را یادآوری می‌کند که در قصص ۲۸:۱۵ توصیف شده بود.
در آیه قبل، از مردی سخن رفته بود که دیروز از موسی کمک خواسته بود.
در این آیه، سخن از کشته شدن شخصی در همان روز است.
بنابراین، دو کاربرد «بالأمس» در قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹ به دو حادثه کاملا جداگانه مربوط نیستند؛ هر دو به جریان روز پیش بازمی‌گردند.
این نزدیکی سیاقی، ترجمه دقیق «دیروز» را تقویت می‌کند.
گوینده سخن چه کسی است؟
در خود آیه، نام گوینده پس از «قَالَ» نیامده است.
در خوانشی، مردی که روز پیش از موسی کمک خواسته بود، از سخن تند او ترسیده و گمان کرده است که موسی قصد حمله به خودش را دارد؛ از این رو، قتل روز گذشته را یادآوری می‌کند.
در خوانش دیگر، شخصی که موسی قصد داشت با او درگیر شود، همین سخن را می‌گوید.
این اختلاف به مرجع فاعل «قَالَ» و ترتیب رفتارهای دو طرف مربوط است.
اما درباره معنای «بِالْأَمْسِ» اختلافی اساسی ایجاد نمی‌کند.
در هر دو خوانش، گوینده از قتل روز قبل سخن می‌گوید.
بنابراین، نباید برای حل اختلاف هویت گوینده، «الأمس» را به گذشته‌ای نامعین یا دوره‌ای بسیار دور تبدیل کرد.
آیا «دیروز» خود به معنای سرزنش است؟
خیر.
در این آیه، گوینده با لحنی انتقادی از قتل روز پیش یاد می‌کند.
اما سرزنش از پرسش «أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي» و ادامه سخن او شناخته می‌شود.
«بِالْأَمْسِ» تنها زمان رخداد پیشین را بیان می‌کند.
همین واژه می‌تواند در جمله‌ای ستایش‌آمیز، مانند شعر زیاد اعجم، یا در جمله‌ای نکوهش‌آمیز، مانند این آیه، به کار رود.
پس «أَمْس» ذاتا هیچ داوری اخلاقی درباره عمل گذشته ندارد.
دو کاربرد در یک زنجیره زمانی
قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹ نمونه روشنی از کاربرد دقیق زمانی «أَمْس» هستند.
در یک روز، درگیری نخست اتفاق افتاده است.
در روز بعد، همان شخص دوباره کمک می‌خواهد و ماجرای قتل روز پیش یادآوری می‌شود.
بنابراین، «دیروز» در این دو آیه نه استعاره‌ای مبهم است و نه صرفا نام گذشته دور.
این کاربردها مانع آن می‌شوند که به سبب معنای تصویری «الأمس» در بعضی آیات دیگر، تمام موارد قرآنی را به «گذشته» ترجمه کنیم.
۷. «تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ»؛ دگرگونی داوری درباره قارون
در قصص ۲۸:۸۲ آمده است:
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ
«و کسانی که دیروز جایگاه او را آرزو می‌کردند، اکنون می‌گفتند: شگفتا! آن معبود یگانه روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد فراخ می‌گرداند و تنگ می‌سازد. اگر آن معبود یگانه بر ما لطف نکرده بود، ما را نیز در زمین فرو می‌برد. شگفتا! کافران رستگار نمی‌شوند.»
قصص ۲۸:۸۲
این آیه درباره کسانی است که پیش‌تر آرزو داشتند در جایگاه قارون باشند.
در قصص ۲۸:۷۹، قارون با زینت و شکوه خود در برابر قومش ظاهر می‌شود.
گروهی که زندگی دنیا را می‌خواستند، آرزو می‌کنند کاش مانند آنچه به قارون داده شده به آنان نیز داده می‌شد.
اما در قصص ۲۸:۸۱، از فرو رفتن قارون و خانه‌اش در زمین سخن رفته است.
پس از این رخداد، همان کسانی که آرزوی جایگاه او را داشتند، داوری دیگری بیان می‌کنند.
«بالأمس»؛ دیروز یا گذشته نزدیک؟
در این آیه، «بِالْأَمْسِ» به زمانی اشاره دارد که آن اشخاص جایگاه قارون را آرزو می‌کردند.
می‌توان آن را «دیروز» ترجمه کرد؛ زیرا داستان، تقابل روشنی میان وضعیت پیشین و وضعیت تازه برقرار کرده است.
اما خود آیه تاریخ دقیق فاصله میان خروج قارون با زینت، فرورفتن او در زمین و سخن گفتن مردم را تعیین نمی‌کند.
«أَصْبَحَ» می‌تواند رسیدن به صبح را بیان کند و در بعضی کاربردهای عربی، به معنای وارد شدن به وضعیت تازه نیز به کار رود.
بنابراین، نباید تنها از همراهی «أَصْبَحَ» و «بِالْأَمْسِ» نتیجه گرفت که همه رویدادها ضرورتا در دو روز متوالی و با فاصله‌ای دقیقا قابل محاسبه اتفاق افتاده‌اند.
از سوی دیگر، نباید بی‌دلیل فاصله‌ای طولانی میان آنها فرض کرد.
ترجمه «دیروز» در متن پایه، هم طبیعی است و هم تقابل نزدیک را حفظ می‌کند. در توضیح می‌توان روشن ساخت که این تعبیر ظرفیت اشاره به گذشته نزدیک را نیز دارد.
تغییر داوری انسان
در وضعیت نخست، گروهی جایگاه قارون را آرزو می‌کردند.
پس از فرجام او، همان گروه دریافت خود را بازگو می‌کنند و از اینکه به سرنوشت او گرفتار نشده‌اند احساس رهایی دارند.
این تقابل نشان می‌دهد که انسان ممکن است در زمانی چیزی را مایه خوشبختی بداند و پس از آشکار شدن پیامد آن، داوری پیشین خود را تغییر دهد.
اما این نتیجه از کل داستان شناخته می‌شود؛ نه از معنای لغوی «أَمْس».
«أَمْس» گذشته نزدیک را در برابر وضعیت تازه قرار می‌دهد.
«تَمَنَّوْا» آرزوی پیشین را بیان می‌کند.
«يَقُولُونَ» سخن کنونی آنان را نقل می‌کند.
و فرجام قارون در آیه پیشین، علت دگرگونی نگاه آنان را روشن می‌سازد.
آیا «دیروز» در اینجا فقط حسرت است؟
خیر.
آیه تنها از پشیمانی فردی سخن نمی‌گوید. اشخاص مورد نظر درباره گسترش و تنگ شدن روزی و فرجام کافران نیز سخن می‌گویند.
از همین رو، نمی‌توان «بالأمس» را مستقیما «با حسرت» ترجمه کرد.
حسرت و دگرگونی داوری در سیاق حضور دارند، اما خود واژه نام زمان است.
همچنین داستان نباید به این نتیجه ساده محدود شود که هر شخص ثروتمند مانند قارون است یا هر برخورداری مالی نشانه نادرستی رفتار صاحب آن است.
در خود آیه، گشایش و تنگی روزی به مشیت آن معبود یگانه نسبت داده شده است.
بنابراین، دارایی به تنهایی معیار نهایی حقانیت یا فساد شخص نیست.
آنچه در سرگذشت قارون نکوهیده شده، با شیوه برخورد او با ثروت، قدرت و حقوق دیگران ارتباط دارد.
۸. دو کاربرد زمانی «الأمس» در قرآن
با کنار هم قرار دادن چهار آیه، دو شیوه اصلی کاربرد «بِالْأَمْسِ» روشن می‌شود.
دیروز به‌عنوان روز پیشین مشخص
در قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹، «الأمس» به روزی مشخص در جریان داستان موسی اشاره دارد.
دو آیه در یک زنجیره روایی قرار دارند و حادثه پیشین به‌روشنی معرفی شده است.
در اینجا، «دیروز» معادل مستقیم و دقیق است.
اگر آن را صرفا «در گذشته» ترجمه کنیم، نزدیکی زمانی و پیوستگی دو حادثه کم‌رنگ می‌شود.
دیروز به‌عنوان گذشته‌ای نزدیک و قابل مقایسه
در یونس ۱۰:۲۴ و قصص ۲۸:۸۲، «الأمس» می‌تواند نقش گسترده‌تری داشته باشد.
در یونس، زمین سرسبز چنان دگرگون می‌شود که گویی تا همین دیروز آباد نبوده است.
در قصص، کسانی که دیروز جایگاه قارون را آرزو می‌کردند، اکنون سخن دیگری می‌گویند.
در هر دو، گذشته در برابر وضعیت تازه قرار گرفته است.
اما جهت این تقابل یکسان نیست.
در یونس، آبادانی به نابودی تبدیل شده است.
در قصص، آرزوی برخورداری از ثروت قارون به شناخت خطر آن وضعیت تبدیل می‌شود.
این تفاوت نشان می‌دهد که «أَمْس» خود نام دگرگونی نیست؛ تنها امکان مقایسه وضع پیشین و کنونی را فراهم می‌کند.
همچنین نباید گفت که هر کاربرد «بالأمس» با حرف تعریف ضرورتا مجازی و هر کاربرد «أَمْسِ» بدون حرف تعریف ضرورتا حقیقی است.
سیاق، تعیین‌کننده است.
۱۰. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
برای «أَمْس»، معادل اصلی فارسی «دیروز» است.
این واژه هم کوتاه و طبیعی است و هم می‌تواند مانند عربی در موارد مناسب، گذشته نزدیک را به‌صورت تصویری بیان کند.
در چهار کاربرد قرآنی، بهتر است ترجمه پایه تا حد امکان همین معادل را حفظ کند.
اما در توضیح هر آیه باید روشن شود که آیا مقصود روز پیشین مشخص است یا اشاره‌ای گسترده‌تر به گذشته نزدیک.
یونس ۱۰:۲۴
برای «كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«چنان‌که گویی تا همین دیروز آباد نبوده است.»
این ترجمه، معنای زمانی «الأمس» و معنای برقرار و آباد بودن «تَغْنَ» را حفظ می‌کند.
«گویی پیش‌تر اصلا آباد نبوده است» نیز مضمون را می‌رساند، اما تصویر نزدیکی گذشته را کم‌رنگ می‌کند.
قصص ۲۸:۱۸
برای «الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«همان کسی که دیروز از او یاری خواسته بود.»
در این آیه، افزودن «در گذشته» به جای «دیروز» مناسب نیست، زیرا ترتیب رویدادها زمان مشخصی را نشان می‌دهد.
قصص ۲۸:۱۹
برای «كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«همان‌گونه که دیروز کسی را کشتی.»
این ترجمه، «نَفْسًا» را به صورت «کسی» و «بالأمس» را به صورت «دیروز» منتقل می‌کند.
هویت گوینده جمله نیز نباید بدون دلیل قطعی وارد ترجمه شود.
قصص ۲۸:۸۲
برای «الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«کسانی که دیروز جایگاه او را آرزو می‌کردند.»
این صورت، تقابل وضع پیشین و کنونی را حفظ می‌کند.
در توضیح می‌توان افزود که «دیروز» در این سیاق می‌تواند به گذشته نزدیک اشاره کند و لزوما مدت دقیقی را تعیین نمی‌کند.
۱۱. جمع‌بندی
«أَمْس» در زبان عربی اسم زمانی است که در معنای مستقیم خود به روز پیش از روز حاضر اشاره دارد.
این واژه می‌تواند در کاربردهای گسترده‌تر، گذشته نزدیک یا زمان سپری‌شده را نیز بیان کند؛ به‌ویژه زمانی که گوینده می‌خواهد وضعیت پیشین را با وضعیت تازه مقایسه کند.
از نظر دستوری، «أَمْسِ» در عربی کهن از اسم‌های دارای قواعد ویژه است. در کاربرد مشهور، صورت بدون حرف تعریف آن بر کسره بنا می‌شود، اما با اضافه شدن «الـ» یا قرار گرفتن در ترکیب اضافی، معمولا رفتار اسم معرب را پیدا می‌کند. در لهجه‌ها و شواهد شعری، اختلاف‌هایی نیز ثبت شده است.
در قرآن، این واژه چهار بار و همواره به صورت «بِالْأَمْسِ» آمده است.
در قصص ۲۸:۱۸ و قصص ۲۸:۱۹، «دیروز» به روز مشخصی در داستان موسی اشاره دارد. دو کاربرد به یک جریان روایی نزدیک مربوط‌اند و زمان وقوع درخواست کمک و قتل پیشین را مشخص می‌کنند.
در یونس ۱۰:۲۴، «دیروز» در تمثیل زمین آباد و سپس ویران‌شده آمده است. در اینجا، نزدیکی گذشته در برابر دگرگونی ناگهانی وضعیت برجسته می‌شود.
در قصص ۲۸:۸۲، همین واژه زمانی را یادآوری می‌کند که گروهی آرزوی ثروت و جایگاه قارون را داشتند. پس از فرجام او، داوری آنان تغییر می‌کند.
این چهار کاربرد نشان می‌دهند که «أَمْس» می‌تواند هم زمان دقیق یک حادثه باشد و هم ابزاری زبانی برای نشان دادن تفاوت میان گذشته و وضعیت کنونی.
اما خود واژه معنای حسرت، نابودی، تغییر عقیده یا خطا را دربر ندارد. این مفاهیم از فعل‌ها، گویندگان و رویدادهای هر آیه شناخته می‌شوند.
همچنین «أَمْس» را نباید با «أَمْسَىٰ» به معنای رسیدن به شامگاه یا با «أَمَسَّ» به معنای تماس دادن یکی دانست. نزدیکی صورت نوشتاری یا فرضیه‌های اشتقاقی، جای بررسی مستقل ساختمان و معنای هر واژه را نمی‌گیرد.
تعریف نهایی ریشه «أ م س» در فرقان:
«أَمْس نام روز پیش از روز حاضر یا روز مرجع در گفتار است؛ یعنی دیروز. این واژه در کاربرد گسترده‌تر می‌تواند گذشته نزدیک یا زمانی سپری‌شده را نیز بیان کند، به‌ویژه هنگامی که وضعیت پیشین با وضعیت کنونی سنجیده می‌شود. در قرآن، هر چهار کاربرد به صورت بِالْأَمْسِ آمده‌اند. در داستان موسی، مرجع آن روز گذشته مشخص است؛ در تمثیل زندگی دنیا و سرگذشت قارون، اشاره به گذشته نزدیک و تقابل آن با وضعیت تازه نیز برجسته می‌شود. ارزش اخلاقی و نتیجه هر رویداد از سیاق شناخته می‌شود، نه از خود واژه.»