ریشه قرآنی أ ث ث
أثاث؛ اسباب و وسایل زندگی، دارایی فراهم‌آمده و انبوهی؛ از موی پرپشت و گیاهان درهم‌روییده تا برخورداری مادی انسان
صورت‌های قرآنی و لغوی
أَثَاثًا
تنها صورت قرآنی؛ اسم منصوب، دو بار: نحل ۱۶:۸۰ و مریم ۱۹:۷۴
أَثَّ
فعل لغوی ثلاثی مجرد؛ انبوه و فراوان شد؛ در قرآن نیامده است
يَأَثُّ / يَئِثُّ / يَؤُثُّ
ضبط‌های لغوی مضارع؛ در قرآن نیامده‌اند
أَثّ / أَثَاثَة
مصدرهای لغوی برای انبوهی؛ أثاثة مفرد پیشنهادیِ اختلافی أثاث نیز هست
أَثِيث
صفت لغوی؛ پرپشت و انبوه؛ در شاهد شعری
أَثِيثَة
صورت مؤنث لغوی أثيث؛ در قرآن نیامده است
أَثَائِث / أَثَايِث
جمع‌های وصفی لغوی؛ در قرآن نیامده‌اند
أَثَّثَ
فعل لغوی باب تفعیل؛ نرم و آماده کردن
تَأَثَّثَ
فعل لغوی باب تفعّل؛ صاحب اسباب و امکانات شدن
۱. معرفی ریشه و صورت‌های قرآنی
ریشه «أ ث ث» در زبان عربی با فراوانی، انبوهی و گرد آمدن چیزها ارتباط دارد. «أَثَّ الشَّعْرُ» هنگامی گفته می‌شود که مو فراوان و پرپشت گردد و «نَبَاتٌ أَثِيثٌ» به گیاهانی اشاره دارد که انبوه روییده و در یکدیگر پیچیده‌اند.
از همین خانواده، «أَثَاث» برای اسباب و وسایل زندگی، به‌ویژه چیزهایی که در خانه فراهم می‌شوند، شناخته شده است. در کاربرد گسترده‌تر عربی کهن، این واژه می‌توانسته دارایی و اموال گردآمده شخص را نیز دربر گیرد.
بنابراین، «أثاث» در زبان قرآن را نباید تنها با معنای محدود امروزی «مبلمان خانه» یکی دانست. پوشاک، فرش، زیرانداز، روانداز و دیگر وسایل مورد استفاده انسان نیز می‌توانند در میدان آن قرار گیرند.
در قرآن، این ریشه دو بار آمده است؛ هر دو بار به صورت «أَثَاثًا»:
- نحل، ۱۶:۸۰: درباره وسایل و کالاهایی که انسان از پشم، کرک و موی چارپایان فراهم می‌کند.
- مریم، ۱۹:۷۴: درباره برخورداری مادی و اسباب زندگی نسل‌های پیشین، در مقایسه با ظاهر و جایگاه اجتماعی آنان.
در آیه نخست، أثاث از نعمت‌هایی است که انسان از مواد طبیعی به دست می‌آورد. در آیه دوم، برخورداری بیشتر از آن در کنار ظاهر آراسته و منزلت اجتماعی مطرح می‌شود؛ اما قرآن نشان می‌دهد که چنین برخورداری‌ای به تنهایی دلیل درستی راه انسان یا مصونیت او از نابودی نیست.
این دو کاربرد مکمل یکدیگرند. اسباب و دارایی می‌توانند نعمتی سودمند باشند؛ ولی فراوانی آنها معیار قطعی ارزش اخلاقی و حقانیت صاحبشان نیست.
صورت‌های شناخته‌شده در عربی
ریشه «أ ث ث» از ریشه‌های مضاعف عربی است؛ یعنی دو حرف پایانی آن یکسان‌اند. در فعل «أَثَّ»، دو حرف ثاء با تشدید بیان می‌شوند.
صورت‌های مهم این خانواده عبارت‌اند از:
- أَثَّ: فراوان شد، انبوه گردید یا اجزای آن در هم پیچید.
- يَأَثُّ، يَئِثُّ و يَؤُثُّ: صورت‌های مضارع ثبت‌شده در منابع لغوی.
- أَثّ و أَثَاثَة: فراوانی و انبوهی؛ به‌ویژه درباره مو و گیاهان.
- أَثِيث: پرپشت، فراوان و انبوه؛ مانند موی بلند و پرپشت یا گیاهان درهم‌روییده.
- أَثِيثَة: صورت مؤنث أثيث.
- أَثَائِث و أَثَايِث: از جمع‌های شناخته‌شده برای أثيث و أثيثة در بعضی کاربردها.
- أَثَاث: اسباب و وسایل زندگی؛ و در کاربرد گسترده‌تر، دارایی و اموال فراهم‌آمده.
- أَثَّثَ: چیزی را با اسباب، فرش یا لایه‌ای نرم فراهم و آماده کرد.
- تَأَثَّثَ: صاحب اثاث و وسایل زندگی شد یا دارایی و امکاناتی به دست آورد.
این صورت‌های فعلی و وصفی در قرآن نیامده‌اند. تنها «أَثَاثًا» در دو آیه حضور دارد.
درباره مفرد «أثاث» نیز اختلاف وجود دارد. فراء آن را واژه‌ای جمعی می‌داند که مفرد شناخته‌شده‌ای از جنس حروف خود ندارد؛ اما برخی لغویان «أَثَاثَة» را مفرد آن معرفی کرده‌اند.
از این رو، نباید «أثاثة» را بدون توضیح، مفرد قطعی و مورد اتفاق أثاث دانست.
۲. انبوهی و فراوانی در عربی کهن
موی پرپشت و گیاهان انبوه
یکی از کاربردهای روشن خانواده «أ ث ث»، وصف مو و گیاهانی است که فراوان و درهم‌تنیده‌اند.
در عربی، «شَعْرٌ أَثِيثٌ» به موی پرپشت و انبوه گفته می‌شود.
همچنین «نَبَاتٌ أَثِيثٌ» گیاهی است که فراوان روییده و بخش‌های آن به یکدیگر نزدیک شده‌اند یا در هم پیچیده‌اند.
در این کاربردها، تنها تعداد مطرح نیست؛ تراکم و انبوهی نیز اهمیت دارد.
ممکن است گیاهان در زمینی پراکنده و دور از یکدیگر باشند. چنین وضعیتی با گیاهانی که بر هم انباشته و در یکدیگر پیچیده‌اند، از نظر تصویر زبانی یکسان نیست.
بنابراین، در معنای أثيث، پرپشتی و تراکم ویژگی مهمی است.
با این حال، نباید از این کاربرد نتیجه گرفت که همه مشتق‌های خانواده «أ ث ث» حتما به چیزی زنده و روینده اشاره می‌کنند.
اسباب خانه نیز می‌توانند «أثاث» باشند؛ بی‌آنکه مانند مو و گیاه رشد کنند.
شاهد جاهلی از امرؤ القیس
در معلقة امرؤ القیس آمده است:
وَفَرْعٍ يَزِينُ الْمَتْنَ أَسْوَدَ فَاحِمٍ
أَثِيثٍ كَقِنْوِ النَّخْلَةِ الْمُتَعَثْكِلِ
«و مویی بلند که پشت را می‌آراید؛ سیاه و بسیار تیره، پرپشت و انبوه، همچون خوشه خرمای نخلی که شاخه‌های میوه‌اش در هم پیچیده‌اند.»
در این بیت، «أثيث» وصف مو است.
شاعر، موی بلند و پرپشت را به خوشه خرمایی تشبیه می‌کند که شاخه‌ها و میوه‌های فراوان آن در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
این شاهد برای شناخت ریشه اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که مفهوم فراوانی و تراکم، در شعر جاهلی و مستقل از کاربرد قرآنی «أثاث»، شناخته شده بوده است.
اما باید تفاوت دو کاربرد را حفظ کرد.
«أثيث» وصف چیزی پرپشت و انبوه است؛ در حالی که «أثاث» در قرآن نام اسباب و دارایی است.
می‌توان میان انبوهی و فراهم آمدن وسایل زندگی رابطه‌ای معنایی شناخت، اما نباید در ترجمه هر «أثاث» الزاماً معنای «انبوه و بسیار زیاد» را وارد کرد.
نرم و آماده ساختن چیزی
در منابع لغوی، «أَثَّثَ الشَّيْءَ» برای آماده و نرم ساختن چیزی نیز ثبت شده است؛ به‌ویژه هنگامی که با فرش، پوشش یا لایه‌ای نرم فراهم شود.
این کاربرد با وسایل زندگی، زیراندازها و بستر انسان ارتباط قابل فهمی دارد.
برای نمونه، بستر خواب می‌تواند با فرش و روانداز آماده شود و استفاده از آن برای نشستن یا خوابیدن آسان‌تر گردد.
اما نرم بودن، جزء ضروری معنای تمام اثاث نیست.
وسایل خانه ممکن است از چوب، سنگ، فلز، پارچه یا مواد دیگر ساخته شده باشند و همگی نرم نباشند.
بنابراین، نباید أثاث را به «وسایل نرم» یا «وسایل خواب» محدود کرد.
آیا فراوانی، معنای نخستین ریشه است؟
ابن فارس در مقاییس اللغة برای این خانواده یک میدان اصلی را معرفی می‌کند که با گرد آمدن و نرمی ارتباط دارد.
در توضیح او، فراوان شدن گیاه، پرپشتی مو و فراهم آمدن اثاث خانه، کاربردهای مرتبطی هستند.
راغب اصفهانی نیز در مفردات، أثاث را اسباب فراوان خانه می‌داند و آن را با کثرت و تراکم پیوند می‌دهد.
طبری نیز در بررسی نحل ۱۶:۸۰، توضیح می‌دهد که گرد آمدن وسایل در کنار یکدیگر و فراوان شدن آنها می‌تواند مبنای نام‌گذاری اثاث باشد؛ همان‌گونه که موی پرپشت «أثيث» نامیده می‌شود.
این توضیحات از نظر پیوند معنایی قابل دفاع‌اند.
با این حال، باید میان معنای ثبت‌شده و تاریخ قطعی نام‌گذاری تفاوت گذاشت.
اینکه اثاث و أثيث به یک خانواده تعلق دارند و با فراوانی ارتباط پیدا می‌کنند، روشن است. اما اینکه نام وسایل خانه دقیقا در چه زمان و از کدام کاربرد خاص پدید آمده، تنها با این شباهت ثابت نمی‌شود.
در پژوهش فرقان، بهتر است این رابطه به عنوان توضیح لغوی شناخته شود، نه تاریخ اشتقاقی قطعی.
۳. أثاث؛ اسباب خانه یا تمام دارایی؟
در زبان عربی کهن، «أثاث» دامنه‌ای گسترده‌تر از معنای رایج امروزی مبلمان داشته است.
اسباب و وسایل خانه
یکی از معناهای اصلی أثاث، وسایلی است که در خانه فراهم می‌شوند و انسان در زندگی روزمره از آنها استفاده می‌کند.
فرش، زیرانداز، روانداز، پوشاک و وسایل مشابه در این میدان قرار می‌گیرند.
در توضیحات کهن، «أثاث» با «مَتَاعُ الْبَيْتِ» معنا شده است؛ یعنی اسباب و وسایل خانه.
این کاربرد به ویژه برای نحل ۱۶:۸۰ اهمیت دارد؛ زیرا آیه از پشم، کرک و موی چارپایان سخن می‌گوید.
از این مواد می‌توان پوشاک، فرش، زیرانداز، پوشش و وسایل مورد نیاز زندگی ساخت.
بنابراین، در آن آیه، أثاث تنها اشیای زینتی نیست؛ وسایل سودمندی است که انسان از مواد طبیعی فراهم می‌کند.
اموال و دارایی گردآمده
ابو زید انصاری، از لغویان کهن، أثاث را در معنایی گسترده‌تر برای مجموع دارایی شخص نیز توضیح داده است.
در این کاربرد، مال انسان می‌تواند چارپایان، وسایل و دیگر داشته‌های او را دربر گیرد.
در منابع قدیم، دارایی‌هایی مانند شتر، گوسفند و بردگان نیز در توضیح گستره مال آن روزگار نام برده شده‌اند.
این گزارش، کاربرد اجتماعی و تاریخی واژه را نشان می‌دهد؛ نه اینکه وجود برده‌داری یا مالکیت انسان بر انسان از نظر اخلاقی تایید شود.
اما همین گستردگی معنایی سبب می‌شود که نتوان أثاث را در همه آیات تنها «مبلمان خانه» ترجمه کرد.
در مریم ۱۹:۷۴، أثاث با برخورداری مادی و نمای ظاهری نسل‌های پیشین ارتباط دارد. در آنجا، «اسباب و دارایی» از «مبلمان» مناسب‌تر است.
آیا أثاث همیشه به معنای مال فراوان است؟
در بعضی منابع، أثاث به «مال فراوان» معنا شده است.
این توضیح با میدان کثرت و انبوهی ریشه ارتباط دارد.
اما نباید نتیجه گرفت که مقدار بسیار زیاد، شرط ضروری صدق واژه در همه کاربردهاست.
در نحل ۱۶:۸۰، سخن از فراهم شدن اثاث از مواد به دست‌آمده از چارپایان است؛ آیه شمار یا ارزش مالی دقیق آن وسایل را تعیین نمی‌کند.
در مریم ۱۹:۷۴، برتری از نظر اسباب و دارایی از ساخت مقایسه‌ای «أَحْسَنُ أَثَاثًا» فهمیده می‌شود؛ بیشتر بودن مقدار، یکی از توضیح‌های لغوی این برخورداری است، نه معنای ضروری خودِ «أَحْسَنُ».
بنابراین، خود واژه أثاث می‌تواند اسباب و دارایی را بیان کند و مقدار یا کیفیت آن از سیاق روشن شود.
۴. «أَثَاثًا وَمَتَاعًا»؛ وسایل زندگی از پشم و موی چارپایان
نحل، ۱۶:۸۰
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ ۙ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَىٰ حِينٍ
«و آن معبود یگانه از خانه‌هایتان برای شما جای آرام گرفتن قرار داد، و از پوست چارپایان برایتان خانه‌هایی فراهم ساخت که هنگام کوچ و هنگام اقامت، جابه‌جایی آنها برایتان آسان است؛ و از پشم‌ها، کرک‌ها و موهای آنها اسباب و وسایل زندگی و چیزهایی برای بهره‌مندی تا زمانی معین فراهم کرد.»
این نخستین کاربرد قرآنی أثاث است.
در این آیه، آن معبود یگانه نعمت خانه و امکانات زندگی را یادآوری می‌کند.
نخست از خانه‌هایی سخن می‌رود که انسان در آنها آرام می‌گیرد.
سپس از خانه‌های قابل جابه‌جایی، مانند خیمه‌ها و پوشش‌هایی که از پوست چارپایان ساخته می‌شوند.
در ادامه، پشم، کرک و موهای چارپایان مطرح می‌شوند؛ موادی که انسان می‌تواند از آنها اسباب و وسایل سودمند فراهم کند.
سه ماده با سه واژه متفاوت
در آیه، «أَصْوَاف»، «أَوْبَار» و «أَشْعَار» کنار یکدیگر آمده‌اند.
این سه واژه از خانواده‌های لغوی متفاوت‌اند.
«أصواف» جمع صوف است و در کاربرد شناخته‌شده با پشم گوسفند ارتباط دارد.
«أوبار» جمع وبر است و درباره کرک و پوشش مویی بعضی حیوانات، به‌ویژه شتر، به کار می‌رود.
«أشعار» جمع شعر است و در این سیاق به موهای چارپایان، از جمله بز، ارتباط دارد.
اما نباید این تقسیم‌بندی را چنان مطلق گرفت که گویی تنها یک نوع حیوان می‌تواند هر ماده را تولید کند.
در زبان آیه، سه گروه از مواد سودمند حیوانی نام برده شده‌اند که انسان در ساخت وسایل زندگی از آنها بهره می‌گیرد.
«أثاث» محصول یا وسایلی است که از این مواد فراهم می‌شود.
پس أثاث به معنای خود پشم، کرک یا مو نیست؛ بلکه وسایل و کالاهایی است که می‌توان از آنها ساخت.
أثاث و متاع؛ آیا یک معنا دارند؟
در آیه، «أَثَاثًا وَمَتَاعًا» با حرف عطف آمده است.
این همراهی نشان می‌دهد که دو مفهوم بسیار نزدیک‌اند، اما نباید بدون بررسی آنها را مترادف کامل دانست.
«أثاث» بیشتر به خود اسباب و وسایل فراهم‌شده اشاره دارد.
«متاع» در زبان عربی دامنه گسترده‌تری دارد و می‌تواند چیزی باشد که انسان از آن استفاده می‌کند یا برای مدتی از آن بهره‌مند می‌شود.
از این رو، ممکن است وسیله‌ای مشخص أثاث باشد و در عین حال، از آن به عنوان متاع نیز استفاده شود.
برای نمونه، یک زیرانداز، وسیله‌ای از اثاث زندگی است؛ و انسان از آن بهره می‌گیرد.
پس دو واژه می‌توانند درباره یک چیز از دو جهت متفاوت صدق کنند.
اما نباید میان آنها مرزی ساختگی و بی‌استثنا برقرار کرد؛ مانند اینکه أثاث حتما وسایل ثابت خانه و متاع حتما وسایل قابل حمل است.
در همین آیه، سخن از زندگی هنگام کوچ و اقامت است و وسایل ساخته‌شده از الیاف حیوانی نیز می‌توانند قابل حمل باشند.
بنابراین، تفاوت قابل دفاع‌تر آن است که أثاث بر وسایل و داشته‌های فراهم‌شده تاکید دارد و متاع بر بهره‌مندی از آنها؛ هرچند دامنه دو واژه با یکدیگر هم‌پوشانی دارد.
«إِلَىٰ حِينٍ»؛ بهره‌مندی تا زمانی معین
آیه با «إِلَىٰ حِينٍ» پایان می‌یابد.
این عبارت، بهره‌مندی انسان را در محدوده زمان قرار می‌دهد.
در توضیحات کهن، «حين» گاهی به پایان عمر انسان و گاهی به زمان فرسوده شدن وسایل مربوط دانسته شده است.
هر دو برداشت از نظر تجربه زندگی قابل فهم‌اند.
انسان ممکن است پیش از نابود شدن دارایی خود از دنیا برود؛ یا وسایلی که فراهم کرده، پیش از پایان زندگی او فرسوده و از کار افتاده شوند.
اما خود واژه «حين» در این آیه، یک تاریخ یا مدت معین را نام نمی‌برد.
از این رو، ترجمه «تا زمانی معین» مناسب است و نباید بدون شاهد، آن را فقط «تا مرگ» یا فقط «تا فرسودگی اثاث» محدود کرد.
این قید همچنین نشان می‌دهد که بهره‌مندی مادی در این جهان پایدار و نامحدود نیست.
اما چنین محدودیتی به معنای بی‌ارزش بودن وسایل زندگی نیست. آیه آنها را در شمار نعمت‌های سودمند آن معبود یگانه معرفی می‌کند.
آیا أثاث فقط تجمل و رفاه است؟
در نحل ۱۶:۸۰، أثاث از مواد طبیعی فراهم می‌شود و با نیازهای زندگی پیوند دارد.
بنابراین، نباید آن را تنها نشانه تجمل یا زندگی اشرافی دانست.
لباس، فرش، پوشش و دیگر وسایل ساده نیز می‌توانند در میدان آن قرار گیرند.
همچنین آیه تنها از استفاده فردی سخن نمی‌گوید. وسایلی که از پشم، کرک و مو ساخته می‌شوند، می‌توانند ارزش اقتصادی داشته باشند و در دادوستد نیز استفاده شوند.
اما تجارت و ارزش پولی، معنای مستقل خود أثاث نیستند؛ اینها شیوه‌های بهره‌برداری از وسایل و کالاها هستند.
در این آیه، محور اصلی سودمندی اسباب و امکاناتی است که در زندگی انسان فراهم شده‌اند.
۵. «أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا»؛ دارایی و ظاهر آراسته، معیار حقانیت نیست
مریم، ۱۹:۷۳
وَإِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا
«و هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، کسانی که کفر ورزیده‌اند به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: کدام‌یک از دو گروه از نظر جایگاه زندگی بهتر و از نظر مجلس و محفل آراسته‌تر است؟»
مریم، ۱۹:۷۴
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا
«و چه بسیار نسل‌هایی را پیش از آنان نابود کردیم که از نظر اسباب و دارایی و نمای ظاهری، از آنان آراسته‌تر بودند.»
این دومین کاربرد قرآنی أثاث است.
برای شناخت معنای آن، توجه به آیه پیشین ضروری است.
ادعای برتری بر پایه جایگاه اجتماعی
در مریم ۱۹:۷۳، کسانی که کفر ورزیده‌اند، در برابر آیات روشن آن معبود یگانه به وضعیت مادی و اجتماعی خود استناد می‌کنند.
آنها از جایگاه زندگی و مجلس و محفل خود سخن می‌گویند.
پرسش آنان تنها درباره داشتن خانه یا نشستن در مجلسی نیست؛ از مقایسه جایگاه دو گروه برای نشان دادن برتری خود استفاده می‌کنند.
در اینجا، برخورداری مادی و اجتماعی به ابزاری برای داوری درباره حقانیت تبدیل می‌شود.
اما آیه بعد، چنین استدلالی را به چالش می‌کشد.
پاسخ قرآن؛ پیشینیانی برخوردارتر نیز نابود شدند
در مریم ۱۹:۷۴، قرآن از نسل‌های پیشینی سخن می‌گوید که اثاث و نمای ظاهری بهتری داشته‌اند، اما نابود شده‌اند.
این مقایسه نشان می‌دهد که فراوانی امکانات و آراستگی ظاهری، تضمین‌کننده درستی راه یا مصونیت از پیامد کردار انسان نیست.
ممکن است جماعتی دارایی فراوان، خانه‌های باشکوه و مجالس آراسته داشته باشد، ولی در رفتار و باور خود گرفتار ستم یا انکار باشد.
از این رو، برخورداری مادی نمی‌تواند به تنهایی معیار نهایی داوری اخلاقی و دینی قرار گیرد.
اما باید توجه داشت که قرآن در این آیه خودِ داشتن اثاث را نکوهش نکرده است.
در نحل ۱۶:۸۰، أثاث از نعمت‌های زندگی معرفی شده بود.
در مریم ۱۹:۷۴، مسئله استفاده نادرست از برخورداری مادی به عنوان دلیل برتری و حقانیت است.
بنابراین، این دو آیه ناسازگار نیستند. یکی سودمندی اسباب زندگی را بیان می‌کند و دیگری نشان می‌دهد که داشتن اسباب بهتر، دلیل درستی موضع انسان نیست.
«أَحْسَنُ أَثَاثًا»؛ بهتر یا بیشتر؟
در آیه، «أَحْسَنُ» ساخت مقایسه‌ای دارد.
«أَثَاثًا» نیز از نظر نحوی، تمییز منصوب است و زمینه این برتری را مشخص می‌کند.
بنابراین، عبارت تنها به معنای «اثاث داشتند» نیست؛ از بهتر بودن وضع آنان از نظر اسباب و دارایی سخن می‌گوید. بیشتر بودن مقدار می‌تواند یکی از نمودهای این برتری باشد، اما خود ساخت مقایسه‌ای تنها شمار اشیا را تعیین نمی‌کند.
در توضیحات کهن، این عبارت هم به اسباب و دارایی بیشتر و هم به وسایل آراسته‌تر معنا شده است.
این دو جهت می‌توانند با یکدیگر همراه باشند، اما یکسان نیستند.
شخصی ممکن است وسایل فراوان داشته باشد، ولی آنها کهنه یا کم‌ارزش باشند. شخص دیگری ممکن است وسایل کمتری داشته باشد، اما کیفیت و زیبایی آنها بیشتر باشد.
از این رو، «أحسن أثاثا» را نباید تنها به شمار بیشتر اشیا محدود کرد.
در سیاق آیه، برتری مادی و برخورداری آشکار نسل‌های پیشین مطرح است.
تفاوت «أثاث» و «رِئْي»
در عبارت «أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا»، دو واژه کنار هم آمده‌اند.
«أثاث» با اسباب و دارایی ارتباط دارد.
«رِئْي» در قرائت همزه‌دار، از خانواده رؤیت است و به آنچه در نگاه دیده می‌شود، نمای ظاهری و جلوه بیرونی اشاره دارد.
این تفاوت اهمیت دارد.
ممکن است شخصی دارایی زیادی داشته باشد، اما از نظر ظاهر و نمایش اجتماعی چندان آراسته نباشد.
همچنین ممکن است کسی با وسایلی محدود، ظاهری چشمگیر برای خود فراهم کند.
در این آیه، هر دو جنبه مطرح شده‌اند: اسباب و برخورداری مادی، و نمای ظاهری.
بنابراین، نباید «أثاث» را به تنهایی «زیبایی ظاهری» ترجمه کرد؛ زیرا واژه دوم همین میدان را روشن‌تر بیان می‌کند.
اختلاف قرائت «وَرِئْيًا»
در خواندن واژه دوم، اختلاف‌هایی شناخته‌شده وجود دارد.
در قرائت همزه‌دار «وَرِئْيًا»، از جمله در روایت حفص از عاصم، معنای نمای ظاهری و آنچه دیده می‌شود برجسته است.
قالون از نافع، ابن‌ذکوان از ابن‌عامر و ابوجعفر «وَرِيًّا» را با یاء مشدد و بدون همزه خوانده‌اند. برای این صورت دو تحلیل لغوی نقل شده است: تبدیل همزه به یاء و ادغام دو یاء، یا ارتباط با «رِيّ» و تصویر سیرابی، شادابی و برخورداری از نعمت.
قرطبی خوانش «وَزِيًّا» با زاء را نیز از ابن‌عباس و دیگران گزارش می‌کند و آن را با هیئت و زیبایی ظاهری مرتبط می‌داند. این گزارش را نباید بدون توضیح، هم‌رتبهٔ دو صورت یادشده در قرائت‌های دهگانه معرفی کرد.
اما این اختلاف‌ها به خود ریشه «أ ث ث» مربوط نیستند.
معنای أثاث در آیه همچنان اسباب و دارایی است.
در پژوهش مستقل «ر أ ي» یا بررسی قرائت‌های مریم ۱۹:۷۴، این تفاوت‌ها باید به تفصیل مطالعه شوند؛ ولی نباید آنها را داخل تعریف لغوی أثاث قرار داد.
آیا ثروت نشانه نادرستی راه است؟
از مریم ۱۹:۷۴ نمی‌توان نتیجه گرفت که هر شخص برخوردار و ثروتمند، از نظر قرآن بر باطل است.
استدلال آیه چنین نیست.
قرآن نشان می‌دهد که کسانی در گذشته از نظر اثاث و ظاهر، برخوردارتر بوده‌اند و با این حال، برخورداری آنان مانع نابودی‌شان نشده است.
بنابراین، ثروت و ظاهر آراسته نه دلیل قطعی حقانیت‌اند و نه به تنهایی دلیل بطلان.
داوری درباره انسان به رفتار، باور، مسئولیت و معیارهای دیگری مربوط است که قرآن در آیات مختلف بیان کرده است.
این نکته در ترجمه ریشه اهمیت دارد؛ زیرا اگر أثاث را ذاتا «تجمل فریبنده» یا «مال نکوهیده» معنا کنیم، کاربرد مثبت آن در نحل ۱۶:۸۰ نادیده گرفته می‌شود.
۷. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
معنای پایه «أَثَاث» در زبان عربی اسباب و وسایل زندگی است. در کاربرد گسترده‌تر نیز می‌تواند به اموال و دارایی فراهم‌آمده اشاره کند.
از این رو، ترجمه مناسب باید با سیاق هر آیه هماهنگ باشد.
نحل، ۱۶:۸۰
عبارت مورد نظر:
وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَىٰ حِينٍ
«و از پشم‌ها، کرک‌ها و موهای آنها اسباب و وسایل زندگی و چیزهایی برای بهره‌مندی تا زمانی معین فراهم کرد.»
برای أثاث در این آیه، «اسباب و وسایل زندگی» پیشنهاد می‌شود.
این معادل، فرش، پوشاک، روانداز و دیگر کالاهای ساخته‌شده از الیاف حیوانی را دربر می‌گیرد.
«مبلمان» بسیار محدود است و با همه محصولات مورد نظر آیه سازگاری ندارد.
«دارایی فراوان» نیز در این سیاق بیش از اندازه کلی است؛ زیرا آیه به مواد مشخص و وسایلی که از آنها ساخته می‌شوند اشاره دارد.
مریم، ۱۹:۷۴
متن آیه:
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا
«و چه بسیار نسل‌هایی را پیش از آنان نابود کردیم که از نظر اسباب و دارایی و نمای ظاهری، از آنان آراسته‌تر بودند.»
برای أثاث در این آیه، «اسباب و دارایی» پیشنهاد می‌شود.
این معادل از وسایل خانه گسترده‌تر است و با مقایسه برخورداری مادی گروه‌ها سازگاری دارد.
اگر ترجمه روان‌تری لازم باشد، می‌توان گفت:
«و چه بسیار نسل‌هایی را پیش از آنان نابود کردیم که دارایی بیشتر و ظاهری آراسته‌تر داشتند.»
اما در این برگردان، معنای «أحسن» تا اندازه‌ای به «بیشتر» نزدیک شده است. بنابراین، در متن پژوهشی باید روشن شود که آیه از برتری در اسباب و برخورداری سخن می‌گوید و این برتری می‌تواند هم مقدار و هم کیفیت را دربر گیرد.
معنای کوتاه برای باکس‌های واژه‌به‌واژه
أَثَاثًا، نحل ۱۶:۸۰: اسباب و وسایل زندگی؛ مانند فرش، پوشاک و دیگر وسایل فراهم‌شده از پشم، کرک و مو.
أَثَاثًا، مریم ۱۹:۷۴: اسباب و دارایی؛ داشته‌ها و امکانات مادی‌ای که برخورداری شخص یا گروه را نشان می‌دهند.
در توضیح ریشه نیز می‌توان افزود که أثاث با خانواده‌ای مرتبط است که «أثيث» در آن به معنای پرپشت و انبوه آمده است.
اما این ارتباط نباید موجب شود که أثاث در هر دو آیه به «تراکم»، «انبوهی» یا «مال بسیار زیاد» ترجمه شود.
۸. جمع‌بندی
ریشه «أ ث ث» در زبان عربی با فراوانی، انبوهی و گرد آمدن چیزها ارتباط دارد.
«أثيث» برای موی پرپشت و گیاهان انبوه به کار رفته است. کاربرد آن در شعر امرؤ القیس نشان می‌دهد که این میدان معنایی در عربی جاهلی شناخته شده بوده است.
از همین خانواده، «أثاث» برای اسباب و وسایل زندگی و در کاربرد گسترده‌تر برای اموال و دارایی فراهم‌آمده ثبت شده است.
در توضیحات لغوی، میان انبوهی و گرد آمدن وسایل رابطه‌ای روشن دیده شده است؛ اما نباید این رابطه را بدون شاهد بیشتر، تاریخ قطعی نام‌گذاری واژه دانست.
در قرآن، أثاث دو بار آمده است.
در نحل ۱۶:۸۰، اسباب و وسایل زندگی از جمله نعمت‌هایی‌اند که انسان از پشم، کرک و موی چارپایان فراهم می‌کند. این کاربرد نشان می‌دهد که أثاث می‌تواند وسایلی ضروری و سودمند باشد، نه فقط کالاهای تجملی.
در مریم ۱۹:۷۴، أثاث در زمینه برخورداری مادی و ظاهر آراسته نسل‌های پیشین آمده است. قرآن یادآوری می‌کند که نسل‌هایی با اسباب و دارایی بهتر نیز نابود شده‌اند. بنابراین، داشتن امکانات بیشتر به تنهایی دلیل درستی راه انسان یا تضمین‌کننده فرجام او نیست.
این دو کاربرد با یکدیگر ناسازگار نیستند. وسایل و دارایی می‌توانند نعمتی ارزشمند باشند، اما به معیار قطعی حقانیت و ارزش اخلاقی انسان تبدیل نمی‌شوند.
همچنین باید تفاوت أثاث با متاع، مال، ریش، زخرف و رِئْي حفظ شود. این واژه‌ها در بعضی زمینه‌ها به یکدیگر نزدیک‌اند، اما هر کدام جنبه‌ای متفاوت از دارایی، بهره‌مندی یا آراستگی را بیان می‌کنند.
برای فرقان، تعریف پایه این خانواده چنین است: أثاث، اسباب و وسایل فراهم‌آمده زندگی است و در کاربرد گسترده‌تر می‌تواند دارایی و اموال شخص را نیز دربر گیرد. این واژه با میدان لغوی فراوانی و گرد آمدن ارتباط دارد، اما مقدار زیاد یا تجملی بودن شرط ضروری معنای آن نیست.
در نحل ۱۶:۸۰، «اسباب و وسایل زندگی» و در مریم ۱۹:۷۴، «اسباب و دارایی» معادل‌های مناسب‌تری هستند.
این تعریف هر دو کاربرد قرآنی را حفظ می‌کند، بدون آنکه أثاث به مبلمان امروزی محدود شود یا فراوانی دارایی ذاتا نیک یا بد شمرده شود.