ریشه قرآنی ز ي د
افزودن، زیاد شدن، افزونی، و شدت گرفتن یک حالت فراتر از اندازه پیشین
صورتهای بررسیشده از این ریشه
ریشه ز ي د در قرآن به خودی خود مثبت یا منفی نیست. معنای مرکزی آن افزایش است؛ اما اینکه این افزایش نور باشد یا تاریکی، هدایت باشد یا گمراهی، ایمان باشد یا مرض، به جهت انسان و بافت آیه بستگی دارد.
ریشه افزوده شدن چیزی بر حالت پیشین؛ زیاد شدن، گسترش یافتن، یا شدت گرفتن یک حالت.
افزود، زیاد میکند، بیفزا؛ افزایش در کمیت، کیفیت، فهم، ایمان، هدایت، یا حتی مرض و انحراف.
بیشتر شد، افزونتر شد، در درون خود شدت گرفت؛ رشد یا سنگینتر شدن یک جهت.
افزونی، اضافه، فضل، یا چیزی فراتر از اصل و اندازه نخستین.
افزون، بیشتر، یا آنچه اضافه بر آنچه هست داده میشود.
معنای عمومی ریشه ز ي د
ریشه ز ي د به افزوده شدن چیزی بر حالت پیشین اشاره میکند. چیزی که در یک اندازه یا حالت قرار داشته، از همان مرز فراتر میرود؛ کمیت یا کیفیتی بیشتر میشود؛ یا حالتی در انسان و زندگی او شدت میگیرد.
در قرآن، این افزایش تنها به مال، شمار، اندازه، یا قدرت محدود نیست. گاهی ایمان افزوده میشود، گاهی هدایت، گاهی علم، گاهی فضل، و گاهی نیز مرض، کفر، طغیان، نفور یا خسارت. همین گستردگی نشان میدهد که این ریشه بیشتر از آنکه درباره «زیاد شدن ساده» باشد، درباره حرکت یک حالت به سوی شدت و گسترش است.
افزایش به عنوان قانون رشد و شدت گرفتن
در نگاه قرآن، انسان و جامعه در مسیر خود بیاثر و ثابت نمیمانند. انتخابها، نیتها، واکنشها و موضعگیریها میتوانند در درون انسان و در ساختار زندگی او اثر انباشتی داشته باشند.
اگر انسان در مسیر شکر، ایمان، حقپذیری و اصلاح قرار گیرد، همان مسیر میتواند در او گسترش یابد. اگر در مسیر کتمان، فریب، نفاق و طغیان بایستد، همان تاریکی نیز میتواند در او سنگینتر و ریشهدارتر شود.
از این جهت، ریشه ز ي د یکی از ریشههایی است که قانون توسعه جهتدار را نشان میدهد: هر جهت، اگر ادامه یابد، میتواند در انسان عمق بیشتری پیدا کند.
فزونی در مسیر هدایت، ایمان و علم
در بسیاری از آیات، ریشه ز ي د در فضای رشد مثبت آمده است. مؤمنان با شنیدن آیات، ایمانشان افزون میشود. در آیه توبه ۹:۱۲۴ آمده است:
فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا
پس ایمانشان را افزود.
کسانی که هدایت را پذیرفتهاند نیز در مسیر هدایت افزونتر میشوند. درباره جوانان کهف در آیه کهف ۱۸:۱۳ آمده است:
وَزِدْنَاهُمْ هُدًى
و بر هدایتشان افزودیم.
پیامبر نیز مأمور میشود در آیه طه ۲۰:۱۱۴ بگوید:
رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا
پروردگارم، بر دانش من بیفزا.
در این کاربردها، افزایش نشانه زنده بودن قلب و گشودگی انسان در برابر حق است. وقتی انسان آیه را با صداقت دریافت میکند، همان آیه در او اثر میگذارد. ایمان او را قویتر میکند، فهم او را بازتر میسازد، و جهت او را در مسیر حق استوارتر میکند.
این فزونی، افزوده شدن بیرونی و بیارتباط نیست؛ با آمادگی درونی انسان و سنتهای الهی پیوند دارد. کسی که در مسیر حق میایستد، ظرفیت دریافت بیشتر در او پدیدار میشود.
فزونی در مسیر مرض، کفر و طغیان
در سوی دیگر، همین ریشه در سیاق مرض، کفر، طغیان، نفور و خسارت نیز آمده است. در آیه بقره ۲:۱۰ آمده است:
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا
در قلبهایشان بیماری است، پس خدا بر بیماری آنان افزود.
اینجا افزایش، افزایش رحمت یا هدایت نیست؛ بلکه شدت گرفتن همان اختلالی است که انسان در برابر حق بر آن پافشاری کرده است. وقتی مرض قلبی با نفاق، کتمان، تلبیس و لجاجت همراه شود، همان حالت درونی میتواند لایهدارتر و سنگینتر گردد.
این افزایش را باید در چارچوب سنتهای الهی فهمید. خداوند بیحساب و ظالمانه کسی را بیمارتر نمیسازد؛ بلکه وقتی انسان مسیر فریب و انکار را انتخاب میکند و بر آن پافشاری مینماید، پیامد همان مسیر در درون او آشکارتر و شدیدتر میشود. همان آیهای که برای قلب سالم مایه افزایش ایمان است، برای قلب بیمار میتواند سبب آشکار شدن مرض و افزایش نفور گردد.
فرق میان افزایش طبیعی و افزایش سنتی
بعضی افزایشها طبیعی و تکوینیاند؛ مانند زیاد شدن شمار، اندازه، توان، خلقت، یا مقدار. اما بعضی افزایشها سنتی و اخلاقیاند؛ یعنی به پیوند میان انتخاب انسان و پیامد مسیر او مربوط میشوند.
وقتی قرآن از افزایش ایمان، هدایت، مرض، کفر یا طغیان سخن میگوید، فقط از یک کمیت سخن نمیگوید. اینجا افزایش، نشانه جهتدار شدن انسان است. اگر انسان در مسیر هدایت بماند، هدایت در او گسترش مییابد. اگر بر کفر و فریب پافشاری کند، همان تاریکی در ساختار وجودی و ادراکی او سنگینتر میشود.
از همین رو، ریشه ز ي د ما را متوجه میکند که رشد همیشه به معنای کمال نیست. هر چیزی که زیاد شود، خوب نیست. ارزش افزایش را جهت آن تعیین میکند.
پیشنهادهای ترجمه در فرقان
- فَزَادَهُمُ اللَّهُ: پس خدا بر آنان افزود؛ پس آن معبود یگانه آن حالت را در آنان بیشتر ساخت.
- زَادَتْهُمْ إِيمَانًا: ایمانشان را افزود؛ آنان را در ایمان افزونتر ساخت.
- وَزِدْنَاهُمْ هُدًى: و بر هدایتشان افزودیم.
- رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا: پروردگارم، بر دانش من بیفزا.
- ٱزْدَادُوا كُفْرًا: در کفر افزونتر شدند؛ کفرشان شدت گرفت.
- زِيَادَة: افزونی، اضافه، فضلی فراتر از اصل.
- مَزِيد: افزونتر، بیشتر، آنچه اضافه بر آنچه هست داده میشود.
جمعبندی
ریشه ز ي د در قرآن، قانون افزونی و شدت گرفتن را نشان میدهد. این افزونی به خودی خود ارزش مثبت یا منفی ندارد. اگر در مسیر شکر، ایمان، هدایت، علم و اصلاح باشد، نشانه رشد و گشودگی است؛ و اگر در مسیر مرض، کفر، نفاق، طغیان و فریب باشد، نشانه سنگینتر شدن تاریکی و انحراف است.
پس این ریشه به ما یادآوری میکند که انسان در مسیر خود ثابت نمیماند. هر جهتی که انتخاب شود و ادامه یابد، میتواند در فهم، رفتار، تصمیم، و ساختار درونی انسان بیشتر و شدیدتر گردد.
افزایش در قرآن همیشه نعمت نیست و همیشه عذاب هم نیست. افزایش تابع جهت است. اگر جهت انسان به سوی حق باشد، افزایش مایه رشد است؛ و اگر جهت او به سوی کتمان و فریب باشد، افزایش به صورت شدت گرفتن همان تاریکی ظاهر میشود.