ریشه قرآنی أ ب ق
إباق؛ گریختن و ترک کردن جایگاه یا تعهد، از گریختن برده از صاحبش تا خروج یونس به سوی کشتی
صورت‌های قرآنی و لغوی
أَبَقَ
تنها صورت قرآنی؛ فعل ماضی ثلاثی مجرد، سوم‌شخص مفرد مذکر؛ صافات ۳۷:۱۴۰
يَأْبِقُ / يَأْبُقُ
دو ضبط لغوی مضارع؛ در قرآن نیامده‌اند
أَبْق / إِبَاق
مصدرهای لغوی؛ گریختن، به‌ویژه از صاحب
آبِق
اسم فاعل لغوی؛ گریزنده
أُبَّاق
جمع لغوی آبق؛ در قرآن نیامده است
أَبَّاق / أَبُوق
صورت‌های وصفی لغوی برای گریزنده
تَأَبَّقَ / تَأَبُّق
فعل و مصدر لغوی باب تفعّل؛ پنهان شدن، دوری گزیدن یا درنگ، بسته به سیاق
أَبَق
اسم مادی غیرقرآنی؛ کنف، پوست یا ریسمان آن
۱. معرفی ریشه و صورت قرآنی
ریشه «أ ب ق» در زبان عربی با گریختن و دور شدن شناخته می‌شود. کاربرد برجسته و شناخته‌شده آن درباره برده‌ای بوده است که صاحب خود را ترک می‌کند و می‌گریزد. به چنین شخصی «آبِق» و به عمل او «إِبَاق» گفته می‌شد.
این کاربرد با رفتن عادی تفاوت دارد. کسی ممکن است برای سفر، تجارت یا دیدار خویشاوندان از جایی بیرون رود؛ اما چنین رفتنی به خودی خود «إباق» نیست. در کاربرد اصلی این واژه، گریز از رابطه‌ای مطرح است که شخص در آن تحت اختیار یا دارای وظیفه‌ای شناخته‌شده است.
با این حال، معنای ریشه را نباید به تمام جزئیات حقوقی برده‌داری محدود کرد. در زبان عربی، صورت‌هایی از همین خانواده برای پنهان شدن، دور شدن و خود را از دسترس کنار کشیدن نیز ثبت شده‌اند.
در قرآن، این ریشه تنها یک بار آمده است:
صافات، ۳۷:۱۴۰
إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
«هنگامی که به سوی کشتی پُربار گریخت.»
فاعل «أَبَقَ» یونس است که در آیه پیشین نام برده شده است.
انتخاب این فعل اهمیت دارد. قرآن خروج یونس را تنها با فعلی خنثی مانند «رفت» بیان نکرده، بلکه از واژه‌ای استفاده کرده است که در زبان عربی بار معنایی گریز و ترک کردن جایگاه یا مسئولیت دارد.
اما از همین یک واژه نمی‌توان تمام جزئیات تصمیم یونس، مقصد نهایی او یا شرایطی را که پیش از رفتنش وجود داشته، استخراج کرد. این موضوع‌ها باید با بررسی مجموعه آیات مربوط به یونس روشن شوند.
صورت‌های صرفی
صورت قرآنی «أَبَقَ» فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر، از باب ثلاثی مجرد است.
صورت‌های شناخته‌شده این خانواده در زبان عربی عبارت‌اند از:
- أَبَقَ: گریخت؛ به‌ویژه درباره برده‌ای که صاحب خود را ترک می‌کند.
- يَأْبِقُ و يَأْبُقُ: صورت‌های مضارع فعل، با دو ضبط شناخته‌شده.
- أَبْق و إِبَاق: مصدرهایی برای عمل گریختن.
- آبِق: گریزنده؛ در کاربرد اصلی، برده گریخته.
- أُبَّاق: جمع آبق.
- أَبَّاق و أَبُوق: صورت‌های وصفی شناخته‌شده برای کسی که به گریختن منسوب است.
- تَأَبَّقَ: پنهان شد، خود را کنار کشید یا از جایی دور شد؛ بسته به کاربرد.
- التَّأَبُّق: پنهان شدن یا دوری گزیدن.
در منابع لغوی، «الأَبَق» با فتحه باء برای کنف، پوست آن یا ریسمان ساخته‌شده از آن نیز ثبت شده است. این کاربرد مادی با «إباق» به معنای گریز یکسان نیست و پیوند تاریخی قطعی آن دو روشن نشده است.
همچنین ریشه «أ ب ق» را نباید با «ب ق ي» به معنای ماندن و باقی بودن، یا با «ع ب ق» به معنای پراکنده شدن بو اشتباه گرفت.
۲. معنای إباق در عربی کهن
گریختن برده از صاحب خود
در منابع لغوی عربی، «إباق» به فرار برده از صاحبش معنا شده است.
ابن‌منظور در لسان العرب، به نقل از لغویان پیشین، «آبق» را برده‌ای معرفی می‌کند که از صاحب خود گریخته است.
جوهری نیز در الصحاح توضیح می‌دهد که «أَبَقَ الْعَبْدُ» یعنی برده گریخت.
این کاربرد، زمینه اجتماعی مشخصی دارد. در جامعه‌ای که برده‌داری وجود داشت، شخص برده در رابطه‌ای از مالکیت و خدمت قرار می‌گرفت. ترک کردن صاحب یا محل خدمت بدون رضایت او، در زبان و حقوق آن جامعه عنوان خاصی داشت.
اما باید میان گزارش معنای یک واژه و تایید اخلاقی یا حقوقی نهادی که آن واژه در آن پدید آمده تفاوت گذاشت.
پژوهش لغوی نشان می‌دهد که عرب‌ها این نوع گریز را «إباق» می‌نامیده‌اند؛ ولی از این واقعیت زبانی نمی‌توان نتیجه گرفت که هر انسانی که از اسارت یا شرایط ستمگرانه می‌گریزد، از نظر اخلاقی مرتکب کار نادرستی شده است.
این تفاوت هنگام مطالعه تعبیر قرآنی درباره یونس نیز اهمیت دارد.
آیا إباق حتما گریختن بدون ترس است؟
در بعضی منابع کهن، تعریف محدودتری برای إباق آمده است: گریختن برده از صاحب خود بدون آنکه ترس یا فشار شدید کار، سبب گریز او شده باشد.
در این تعریف، میان برده‌ای که بدون چنین عذری می‌گریزد و برده‌ای که از ترس یا فشار طاقت‌فرسا فرار می‌کند تفاوت گذاشته شده است.
اما این مرزبندی در توضیحات فقهی و حقوقی نیز کاربرد داشته است؛ برای نمونه، در تشخیص عیبی که ممکن بود در معاملات بردگان مطرح شود.
از این رو، نباید تمام این جزئیات حقوقی را جزء ضروری معنای فعل «أَبَقَ» در هر سیاق دانست.
معنای روشن‌تر و گسترده‌تر آن، گریز از صاحب یا جایگاهی است که شخص در رابطه‌ای از خدمت و وابستگی با آن قرار دارد.
در داستان یونس، قرآن با استفاده از همین فعل، خروج او را به نوعی گریز توصیف می‌کند؛ اما از خود واژه نمی‌توان با قطعیت نتیجه گرفت که او هیچ ترس یا نگرانی‌ای نداشته است.
چنین نتیجه‌ای به بررسی سیاق و شواهد مستقل نیاز دارد.
پنهان شدن و دوری گزیدن
در زبان عربی، «تَأَبَّقَ» برای پنهان شدن و سپس دور شدن نیز ثبت شده است.
این کاربرد با گریز ارتباط قابل فهمی دارد. کسی که می‌خواهد از جایگاهی دور شود و از دسترس بیرون رود، ممکن است خود را پنهان کند یا از دید دیگران کنار بکشد.
اما پنهان شدن همیشه لازمه گریز نیست.
ممکن است شخصی آشکارا از مکانی فرار کند. همچنین ممکن است کسی خود را پنهان کند، بی‌آنکه از شهر یا محل زندگی بیرون رفته باشد.
بنابراین، «گریختن» و «پنهان شدن» می‌توانند در یک رخداد همراه باشند، اما یک معنا نیستند.
در آیه صافات ۳۷:۱۴۰، فعل «أَبَقَ» آمده، نه «تَأَبَّقَ». پس نباید پنهانی بودن حرکت یونس را تنها از صورت صرفی فعل قطعی دانست.
۳. شواهد عربی کهن و شاخه‌های دیگر ریشه
شاهدی از رجز عربی
ابن فارس در مقاییس اللغة، برای کاربرد إباق رجزی نقل می‌کند که در آن گوینده خود را «آبِق» معرفی می‌کند:
أَمْسِكْ بَنِيكَ عَمْرُو إِنِّي آبِقٌ
بَرْقٌ عَلَى أَرْضِ السَّعَالِي آلِقٌ
«ای عمرو، فرزندانت را نگه دار؛ من گریزانم؛ برقی بر سرزمین سعالی می‌درخشد.»
در این رجز، «آبق» در ساختی آمده که گوینده از رفتن و دور شدن خود سخن می‌گوید.
این شاهد برای شناخت کاربرد وصفی «آبق» سودمند است؛ زیرا نشان می‌دهد که واژه می‌توانسته در زبان شعر برای گریزنده نیز به کار رود.
این رجز در الاشتقاق ابن‌درید در حکایت افسانه‌ایِ عمرو بن یربوع و همسرِ سعلاة (غولِ مؤنثِ افسانه‌ای) او نقل شده است. بنابراین، افزون بر روشن نبودن شاعر و زمان دقیق سرایش، چارچوب افسانه‌ای نقل نیز باید در نظر گرفته شود و نمی‌توان آن را شاهدی قطعی از دوره جاهلی دانست.
همچنین نباید از یک کاربرد شعری نتیجه گرفت که تمام جزئیات حقوقی إباق در هر کاربرد مجازی آن حضور دارند.
تأبّق در شعر اعشی
در شعری منسوب به اعشی آمده است:
فَذَاكَ وَلَمْ يُعْجِزْ مِنَ الْمَوْتِ رَبَّهُ
وَلَكِنْ أَتَاهُ الْمَوْتُ لَا يَتَأَبَّقُ
«چنین بود، اما صاحبش را از مرگ نرهانید؛ مرگ به سراغ او آمد و بازنایستاد.»
این بیت در منابع لغوی به عنوان شاهدی برای «تأبّق» نقل شده است.
در منابع لغوی برای «تأبّق» هم «استتر» و هم «احتبس» آمده است. در این بیت، خوانشِ درنگ نکردن و بازنایستادن مرگ با توضیح «احتبس» سازگار است؛ بنابراین، نباید معنای آن را تنها به پنهان شدن محدود کرد.
این شاهد اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که خانواده أ ب ق تنها در تعبیر حقوقی «برده گریخته» محصور نبوده است.
اما نباید از این کاربرد نتیجه گرفت که معنای اصلی «أَبَقَ» در قرآن، پنهان شدن از مرگ است.
در صافات ۳۷:۱۴۰، یونس به سوی کشتی می‌رود و فعل، حرکت او را به صورت گریز بیان می‌کند.
أَبَق به معنای کنف
در منابع لغوی، «الأَبَق» برای کنف، پوست کنف یا ریسمان ساخته‌شده از آن ثبت شده است.
در بیتی از زهیر بن ابی‌سلمی آمده است:
الْقَائِدَ الْخَيْلَ مَنْكُوبًا دَوَابِرُهَا
قَدْ أُحْكِمَتْ حَكَمَاتِ الْقِدِّ وَالْأَبَقَا
«آنکه اسبان را رهبری می‌کند، در حالی که پسِ سُم‌هایشان آسیب دیده است؛ بندهای لگامشان از چرم و کنف استوار شده است.»
در این بیت، «الأبق» در کنار چرم و بندهای ابزار اسب آمده است. مقصود، ماده‌ای است که در ساخت یا محکم کردن تجهیزات به کار می‌رود.
این شاهد به شاخه مادی واژه مربوط است، نه به گریز از صاحب یا ترک مسئولیت.
وجود این کاربرد نشان می‌دهد که نباید هر واژه‌ای با حروف أ ب ق را به معنای فرار توضیح داد.
همچنین شباهت حروف دو کاربرد، تاریخ اشتقاق مشترک آنها را ثابت نمی‌کند.
ابن فارس در مقاییس اللغة، إباق برده و سخت گرفتن یا شدت در امری را در توضیح این خانواده ذکر کرده است. اما چنین گزارش لغوی به تنهایی نشان نمی‌دهد که معنای کنف و معنای گریختن از یک تصویر نخستین پدید آمده‌اند.
در مقاله قرآنی، این شاخه‌ها باید ثبت شوند، ولی معنای آیه از کاربرد شناخته‌شده فعل «أَبَقَ» تعیین گردد.
۴. «إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ»؛ خروج یونس به سوی کشتی
صافات، ۳۷:۱۳۹
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
«و بی‌گمان یونس از فرستادگان بود.»
صافات، ۳۷:۱۴۰
إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
«هنگامی که به سوی کشتی پُربار گریخت.»
آیه نخست، یونس را در شمار رسولان معرفی می‌کند. آیه دوم از گریز او به سوی کشتی سخن می‌گوید.
این ترتیب برای فهم فعل «أَبَقَ» اهمیت دارد.
چرا قرآن نگفته است «ذهب» یا «خرج»؟
در زبان عربی، «ذَهَبَ» می‌تواند رفتن را بیان کند و «خَرَجَ» بیرون آمدن از یک محل را.
اما «أَبَقَ» در کاربرد اصلی خود، رفتنی معمولی و خنثی نیست.
در این واژه، حرکت شخص با گریز و دور شدن از جایگاهی همراه است که نسبت به آن رابطه‌ای از خدمت یا وابستگی وجود دارد.
در داستان یونس، این تفاوت به‌ویژه مهم است؛ زیرا قرآن بلافاصله پیش از آن، او را رسول معرفی می‌کند.
بنابراین، انتخاب «أَبَقَ» می‌تواند خروج او را در نسبت با مسئولیت رسالت برجسته سازد.
در این خوانش، واژه گریز، تصویری از ترک کردن جایگاهی است که یونس در آن وظیفه‌ای داشته است.
اما باید مرز استدلال حفظ شود.
خود آیه ۳۷:۱۴۰ فرمانی را که پیش از خروج صادر شده باشد نقل نمی‌کند؛ همچنین به صراحت نمی‌گوید که یونس اجازه رفتن خواسته بود یا نخواسته بود.
پس تعبیر «گریختن بدون اجازه» می‌تواند نتیجه یک خوانش تفسیری از مجموعه داستان باشد، اما نباید آن را تمام معنای لغوی «أَبَقَ» معرفی کرد.
آیا یونس مانند برده‌ای گریخته معرفی شده است؟
در عربی کهن، إباق در کاربرد اصلی خود درباره برده‌ای است که صاحبش را ترک می‌کند.
در این آیه، همین فعل درباره یونس به کار رفته است؛ کسی که قرآن او را رسول آن معبود یگانه معرفی می‌کند.
از این رو، می‌توان کاربرد فعل را نوعی انتقال از میدان اجتماعی و حقوقی به رابطه رسول با مأموریت الهی دانست.
در این تصویر، گریز یونس با گریز کسی مقایسه می‌شود که جایگاه خدمت خود را ترک کرده است.
اما این به معنای آن نیست که همه ویژگی‌های حقوقی یک برده گریخته به یونس منتقل شده‌اند.
برای مثال، از واژه نمی‌توان نتیجه گرفت که یونس به معنای حقوقی رایج در جامعه برده‌داری، ملک انسانی دیگر بوده است.
همچنین نباید چنین تصویر لغوی‌ای را مجوز توصیف شخصیت، ارزش یا تمام زندگی یونس با تعبیرهای تحقیرآمیز قرار داد.
قرآن خود او را رسول معرفی می‌کند و در ادامه داستان، از دعا، نجات، رحمت و برگزیده شدن او نیز سخن می‌گوید.
پس کاربرد «أَبَقَ» ناظر به رفتاری مشخص در داستان است، نه تعریفی فراگیر از جایگاه یونس.
نقش «إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ»
در آیه، «إِلَى» جهت حرکت را بیان می‌کند.
«الْفُلْكِ» به کشتی اشاره دارد و «الْمَشْحُونِ» وصف کشتی است؛ یعنی پُر یا پُربار.
بنابراین، مقصدی که آیه مستقیما نام می‌برد، کشتی است.
اما از این عبارت به تنهایی نمی‌فهمیم که یونس قصد داشته سرانجام به کدام شهر یا سرزمین برسد.
همچنین آیه نمی‌گوید که کشتی در لحظه رسیدن او دقیقا در کدام بندر قرار داشته یا چه شمار مسافر و چه مقدار بار در آن بوده است.
این جزئیات را نباید از خود ریشه أ ب ق استخراج کرد.
فعل، گریز را بیان می‌کند؛ حرف «إلى» جهت آن را؛ و وصف «مشحون» وضعیت کشتی را.
آنچه پس از گریز رخ می‌دهد
صافات، ۳۷:۱۴۱
فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
«پس در قرعه‌کشی شرکت کرد و از کسانی شد که قرعه به زیانشان درآمد.»
صافات، ۳۷:۱۴۲
فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ
«پس آن ماهی بزرگ او را فرو بلعید، در حالی که کاری سرزنش‌پذیر از او سر زده بود.»
این دو آیه، ادامه رخداد را بیان می‌کنند.
پس از رفتن یونس به سوی کشتی، قرعه‌کشی مطرح می‌شود و سپس ماهی بزرگ او را فرو می‌بلعد.
وصف «مُلِيم» نیز نشان می‌دهد که داستان تنها گزارش جابه‌جایی یک مسافر نیست؛ در آن داوری انتقادی درباره رفتار یونس حضور دارد.
اما خود «مُلِيم» از ریشه أ ب ق نیست. این واژه از خانواده دیگری است و با سرزنش‌پذیر بودن ارتباط دارد.
از این رو، نباید «أَبَقَ» را در لغت به معنای «گناه کرد» یا «مستحق سرزنش شد» تعریف کرد.
گریز در آیه ۱۴۰ توصیف شده و سرزنش‌پذیر بودن رفتار، در آیه ۱۴۲ بیان می‌شود.
این دو نکته در سیاق به هم مرتبط‌اند، اما یک معنا ندارند.
آیا تمام گریزها سرزنش‌پذیرند؟
خیر. در زبان قرآن، بیرون رفتن و گریختن همیشه نکوهیده نیست.
ممکن است شخصی از خطر یا ستم بگریزد و چنین حرکتی در شرایط خود قابل دفاع باشد.
آنچه در داستان یونس اهمیت دارد، تنها حرکت جسمانی او نیست، بلکه ارتباط حرکت با وضعیت رسالت و سیاق انتقادی داستان است.
بنابراین، نمی‌توان از کاربرد «أَبَقَ» درباره یونس نتیجه گرفت که هر کسی از شهری، حاکمی یا شرایطی دشوار دور می‌شود، رفتاری همانند یونس انجام داده است.
در داوری درباره هر حرکت، علت، مسئولیت، شرایط و نتیجه آن باید جدا بررسی شوند.
۵. مقایسه آیات مربوط به یونس
ریشه أ ب ق تنها در صافات ۳۷:۱۴۰ آمده است، اما قرآن در دو سوره دیگر نیز از همین رخداد سخن می‌گوید.
این آیات برای شناخت سیاق سودمندند؛ هرچند مشتق‌های ریشه أ ب ق نیستند.
«إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا»
انبیاء، ۲۱:۸۷
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَىٰ فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
«و صاحب ماهی را یاد کن، هنگامی که خشمگین رفت و پنداشت که بر او تنگ نخواهیم گرفت؛ پس در تاریکی‌ها ندا داد که هیچ معبودی جز تو نیست؛ تو پاک و منزهی؛ من از ستمگران بوده‌ام.»
در این آیه، درباره همان یونس، فعل «ذَهَبَ» آمده است.
اما واژه «مُغَاضِبًا» وضعیت او را هنگام رفتن بیان می‌کند.
این دو آیه مکمل یکدیگرند.
در صافات، حرکت یونس با «أَبَقَ» توصیف شده است؛ یعنی گریخت.
در انبیاء، فعل «ذهب» آمده، ولی قید «مغاضبا» خشمگین بودن او را هنگام رفتن بیان می‌کند.
از این همراهی می‌توان فهمید که گریز یونس در حالتی از خشم رخ داده است.
اما نباید خشم را جزء معنای لغوی أ ب ق قرار داد.
همچنین خود واژه «مغاضبا» در این آیه به صراحت نام کسی را که خشم یونس متوجه او بوده، بیان نمی‌کند. با توجه به داستان دعوت او، خشم نسبت به قوم از خوانش‌های شناخته‌شده است؛ ولی تعیین مرجع آن به بررسی سیاق نیاز دارد.
آیا یونس می‌خواست از قدرت آن معبود یگانه بیرون رود؟
در انبیاء ۲۱:۸۷، عبارت «فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ» آمده است.
درباره «نقدر عليه» توضیحات متفاوتی مطرح شده است. یکی از خوانش‌های مهم، آن را به معنای تنگ گرفتن و در تنگنا قرار دادن می‌داند.
در این صورت، آیه از پندار یونس درباره گرفتار نشدن به تنگنا سخن می‌گوید، نه از اعتقاد او به ناتوانی آن معبود یگانه.
برای تعیین معنای دقیق این عبارت، باید ریشه «ق د ر» و تمام سیاق آن جداگانه بررسی شود.
اما نکته مربوط به پژوهش حاضر روشن است: خود فعل «أَبَقَ» به معنای اعتقاد به ناتوانی آن معبود یگانه نیست.
گریز یونس با یک رفتار و تصمیم مشخص ارتباط دارد. نباید از آن نظریه‌ای درباره عقیده او استخراج کرد که خود واژه بیان نکرده است.
اعتراف یونس و نجات او
در ادامه انبیاء ۲۱:۸۷، یونس می‌گوید:
«إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ».
این اعتراف نشان می‌دهد که خود یونس، در آن موقعیت، نادرستی رفتارش را پذیرفته است.
در انبیاء ۲۱:۸۸، قرآن از پاسخ دادن آن معبود یگانه به او و نجاتش از اندوه سخن می‌گوید.
بنابراین، داستان تنها با گریز و گرفتاری پایان نمی‌یابد.
اما نباید از نجات او نتیجه گرفت که خروج نخستینش هیچ مسئله‌ای نداشته است؛ همان‌گونه که نباید از سرزنش‌پذیر بودن رفتار او نتیجه گرفت که رحمت و برگزیدگی بعدی نادیده گرفته شود.
هر دو سوی داستان در قرآن حضور دارند.
«وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ»
قلم، ۶۸:۴۸
فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَىٰ وَهُوَ مَكْظُومٌ
«پس بر حکم پروردگارت پایدار بمان و مانند صاحب ماهی مباش، آن هنگام که ندا داد، در حالی که اندوه و فشار درونی او را فرا گرفته بود.»
این آیه خطاب به محمد است و داستان صاحب ماهی را در ارتباط با صبر و پایبندی به حکم پروردگار یادآوری می‌کند.
از این همراهی می‌توان فهمید که رخداد یونس در قرآن، تنها سفری شخصی نبوده است.
مسئله پایداری در مسئولیت و شتاب نکردن در برابر وضعیت دشوار، در خوانش داستان اهمیت پیدا می‌کند.
اما نباید «إباق» را از نظر لغوی به معنای «بی‌صبری» دانست.
صبر از خانواده «ص ب ر» است و در این آیه به عنوان فرمانی مستقل آمده است.
إباق، رفتار گریز را توصیف می‌کند؛ و دستور صبر در سوره قلم، جهت ارزیابی آن رفتار را روشن‌تر می‌سازد.
برگزیده شدن یونس
قلم، ۶۸:۵۰
فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ
«پس پروردگارش او را برگزید و از شایستگان قرار داد.»
در این آیه، قرآن از برگزیده شدن یونس و قرار گرفتن او در شمار صالحان سخن می‌گوید.
این نکته مانع می‌شود که تمام شخصیت و جایگاه یونس به تعبیر «أَبَقَ» محدود گردد.
گریز، بخشی از یک رخداد در زندگی اوست.
قرآن در همان مجموعه داستان، رسول بودن، اشتباه، دعا، پاسخ الهی، نجات و برگزیدگی را نیز بیان می‌کند.
پس در پژوهش لغوی باید شدت معنای واژه أ ب ق حفظ شود؛ اما نباید آن را به داوری مطلق درباره همه زندگی و شخصیت یونس تبدیل کرد.
۷. پیشنهاد ترجمه برای فرقان
در صافات ۳۷:۱۴۰، سه معادل فارسی قابل بررسی است.
«رفت» معنای حرکت را می‌رساند، اما بار معنایی گریز را حذف می‌کند؛ از این رو، برای ترجمه دقیق مناسب نیست.
«فرار کرد» معنای گریز را حفظ می‌کند، اما تفاوت شناخته‌شده إباق با فرار عمومی را به تنهایی نشان نمی‌دهد.
«گریخت» هم طبیعی است و هم بار معنایی واژه را به خوبی منتقل می‌کند. توضیح مربوط به ترک کردن جایگاه یا مسئولیت می‌تواند در مقاله ریشه بیان شود.
ترجمه پیشنهادی آیه
صافات، ۳۷:۱۴۰
إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
«هنگامی که به سوی کشتی پُربار گریخت.»
این ترجمه، فعل «أَبَقَ» را با «گریخت» و جهت حرکت را با «به سوی کشتی» بیان می‌کند.
«پُربار» نیز وصف «مشحون» را حفظ می‌کند.
اگر در تأویل آیه لازم باشد، می‌توان توضیح داد که فعل انتخاب‌شده قرآن، خروج یونس را در نسبت با مسئولیت رسالت، مانند گریز از جایگاه خدمت تصویر می‌کند.
اما بهتر نیست در خود ترجمه، عبارتی مانند «بی‌اجازه از فرمان آن معبود یگانه گریخت» افزوده شود؛ زیرا واژه «بی‌اجازه» در آیه نیامده و نیازمند استدلال سیاقی جداگانه است.
همچنین ترجمه «از آن معبود یگانه فرار کرد» دقیق نیست؛ زیرا آیه می‌گوید یونس «إِلَى الْفُلْكِ» گریخت، یعنی به سوی کشتی.
تعبیر «گریز از مأموریت» می‌تواند در توضیح سیاقی مطرح شود، اما نباید بدون توضیح به عنوان مفعول مستقیم فعل در متن آیه جای گیرد.
معنای کوتاه برای باکس واژه‌به‌واژه
أَبَقَ: گریخت؛ در کاربرد شناخته‌شده عربی، مانند برده‌ای که صاحبش را ترک می‌کند. در این آیه، درباره خروج یونس به سوی کشتی آمده است.
در صورت نیاز به تعریف فشرده‌تر:
«أَبَقَ: گریخت و از جایگاه خود دور شد.»
این تعریف کوتاه برای معرفی واژه مناسب است، اما در متن پژوهشی باید تفاوت إباق با رفتن عادی و فرار عمومی روشن شود.
۸. جمع‌بندی
ریشه «أ ب ق» در زبان عربی با گریختن شناخته می‌شود.
کاربرد برجسته آن «إباق العبد» است؛ یعنی گریختن برده از صاحب خود. از همین خانواده، «آبق» برای گریزنده و «تأبّق» برای پنهان شدن یا دوری گزیدن نیز به کار رفته است.
در بعضی منابع، إباق با شرایط حقوقی خاصی مانند گریختن بدون ترس یا فشار کار تعریف شده است؛ اما نباید این قیدهای فقهی را جزء ضروری معنای فعل در تمام کاربردهای زبان دانست.
شاخه دیگری با ضبط «أَبَق» برای کنف یا ریسمان ساخته‌شده از آن ثبت شده است. این کاربرد مادی نباید بدون شاهد به معنای گریختن پیوند داده شود.
در قرآن، این ریشه تنها یک بار آمده است: صافات ۳۷:۱۴۰.
در این آیه، یونس پس از معرفی شدن به عنوان رسول، با فعل «أَبَقَ» توصیف می‌شود؛ یعنی به سوی کشتی پُربار گریخت.
این انتخاب واژگانی اهمیت دارد. قرآن رفتن یونس را تنها به صورت جابه‌جایی عادی گزارش نکرده، بلکه آن را در میدان گریز توصیف کرده است.
در آیات موازی، یونس هنگام رفتن «مغاضب» معرفی شده، در تاریکی‌ها به درگاه آن معبود یگانه ندا داده و به نادرستی رفتار خود اعتراف کرده است. در سوره قلم نیز داستان او با فرمان صبر و پایداری در برابر حکم پروردگار همراه شده است.
این شواهد، ارتباط گریز با مسئولیت و تصمیم یونس را تقویت می‌کنند.
اما نباید از خود واژه إباق تمام جزئیات رویداد را استخراج کرد. فعل به تنهایی نمی‌گوید یونس چه فرمان مشخصی را در چه زمانی دریافت کرده، از چه کسی اجازه خواسته یا نخواسته، و پس از رسیدن به کشتی قصد سفر به کدام سرزمین را داشته است.
همچنین نباید از کاربرد این واژه نتیجه گرفت که شخصیت یونس تنها با یک اشتباه تعریف می‌شود. قرآن در کنار گریز و سرزنش‌پذیر بودن رفتار او، رسول بودن، دعای او، پاسخ آن معبود یگانه و برگزیده شدنش را نیز بیان می‌کند.
برای فرقان، تعریف پایه این خانواده چنین است: إباق، گریختن و دور شدن از جایگاه یا رابطه‌ای است که شخص نسبت به آن وابستگی یا مسئولیتی دارد. در کاربرد اصلی عربی، به گریز برده از صاحبش گفته می‌شد؛ و در صافات ۳۷:۱۴۰، این فعل برای توصیف خروج یونس به سوی کشتی به کار رفته است.
در ترجمه آیه، «گریخت» مناسب‌ترین معادل کوتاه است. در توضیح پژوهشی باید روشن شود که این گریز با رفتن عادی تفاوت دارد، اما داوری کامل درباره علت، مسئولیت و نتیجه آن از مجموعه آیات داستان به دست می‌آید؛ نه از ریشه «أ ب ق» به تنهایی.