ریشه قرآنی أ ج ج
أُجاج؛ آب بسیار شور و گزنده، و أَجيج؛ شعله‌وری و شدت گرما؛ از تفاوت آب‌ها تا نام‌های یأجوج و مأجوج
صورت‌های قرآنی و لغوی
أُجَاجٌ
اسم وصفی مرفوع؛ دو بار در فرقان ۲۵:۵۳ و فاطر ۳۵:۱۲
أُجَاجًا
صورت منصوب؛ یک بار در واقعه ۵۶:۷۰
أَجَّ، يَئِجُّ / يَؤُجُّ
فعل لغوی ثلاثی مجرد؛ شعله‌وری، صدا یا شتاب؛ در قرآن نیامده است
أَجِيج
اسم/مصدر لغوی؛ شعله‌وری و صدای آتش؛ در قرآن نیامده است
أَجَّة
صورت لغوی؛ شدت گرما و در کاربردی دیگر، اختلاط و ازدحام
أَجُوج
وصف لغوی؛ درخشان و تابان؛ با أُجاج یکسان نیست
أَجَّجَ
فعل لغوی باب تفعیل؛ آتش را برافروخت
تَأَجَّجَ
فعل لغوی باب تفعّل؛ شعله‌ور شد
اِئْتَجَّ
فعل لغوی باب افتعال؛ گرما شدت گرفت
تَأْجِيج
مصدر لغوی باب تفعیل؛ شعله‌ور ساختن یا برانگیختن
يَأْجُوج / مَأْجُوج
دو نام قرآنی با اشتقاق محل اختلاف؛ جدا از سه کاربرد قطعی أُجاج
۱. معرفی ریشه و صورت‌های قرآنی
ریشه «أ ج ج» در زبان عربی چند شاخه معنایی شناخته‌شده دارد. مهم‌ترین آنها با شوری شدید و مزه گزنده آب، شعله‌وری و صدای آتش، شدت گرما، و در برخی کاربردها با شتاب و حرکت پرسر‌وصدا ارتباط دارند.
«أُجاج» در کاربرد مربوط به آب، به آبی گفته می‌شود که شوری آن شدید است و نوشیدن آن ناخوشایند یا دشوار می‌شود. در توضیحات لغوی کهن، این واژه گاهی با تلخی و گاهی با مزه تند و گزنده نیز همراه شده است.
«أَجيج» به شعله‌وری، صدای آتش و شدت برافروختگی آن مربوط است. «أَجَّتِ النَّارُ» هنگامی گفته می‌شود که آتش شعله‌ور می‌گردد و صدای شعله‌های آن شنیده می‌شود.
میان این دو شاخه می‌توان رابطه‌ای تصویری شناخت: همان‌گونه که آتش با شدت خود می‌سوزاند، آب بسیار شور نیز می‌تواند دهان را بیازارد و مزه‌ای گزنده داشته باشد. اما چنین شباهتی به تنهایی ثابت نمی‌کند که نام آب شور از نظر تاریخی حتما از شعله‌وری آتش پدید آمده است.
در قرآن، کاربرد قطعی این ریشه به وصف آب محدود است.
ریشه «أ ج ج» در نمایه صرفی قرآن سه بار، در سه آیه و تنها به صورت «أُجاج» آمده است:
- فرقان، ۲۵:۵۳: «مِلْحٌ أُجَاجٌ»؛ آب بسیار شور، در برابر آب شیرین و گوارا.
- فاطر، ۳۵:۱۲: «مِلْحٌ أُجَاجٌ»؛ آب بسیار شور، در مقایسه با آب شیرینی که نوشیدن آن آسان است.
- واقعه، ۵۶:۷۰: «أُجَاجًا»؛ آبی بسیار شور که اگر آن معبود یگانه بخواهد، می‌تواند به جای آب گوارا در اختیار انسان قرار گیرد.
این سه کاربرد از نظر صورت صرفی یکسان‌اند. در دو آیه نخست، «أُجاجٌ» وصفی در عبارت «مِلْحٌ أُجاجٌ» است؛ در آیه سوم، «أُجاجًا» منصوب و در ساخت «جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا» آمده است.
صورت‌های شناخته‌شده در زبان عربی
از خانواده «أ ج ج» صورت‌های زیر نیز ثبت شده‌اند؛ به‌جز «أُجاج» در وصف آب، دیگر صورت‌ها و کاربردهای این فهرست در قرآن نیامده‌اند:
أَجَّ، يَئِجُّ و يَؤُجُّ: درباره آتش، شعله‌ور شدن و صدا دادن؛ و در برخی کاربردها، شتاب گرفتن و حرکت سریع.
أَجِيج: صدای آتش، شعله‌وری و شدت برافروختگی آن.
أَجَّة: شدت گرما و حرارت سوزان؛ همچنین در برخی کاربردها، آشفتگی و ازدحام.
أُجاج: آب بسیار شور و گزنده؛ و در شاخه دیگری از کاربردهای لغوی، شدت گرما.
أَجُوج: در کاربردی کهن، درخشان و تابان.
أَجَّ الماءُ: آب بسیار شور یا گزنده شد.
أَجَّ في سيره: در حرکت شتاب کرد و تند رفت.
أَجَّجَ النارَ: آتش را شعله‌ور ساخت.
تَأَجَّجَتِ النارُ: آتش برافروخته و شعله‌ور شد.
اِئْتَجَّ الحرُّ: گرما شدت گرفت.
تَأْجِيج: شعله‌ور ساختن آتش؛ در کاربرد مجازی، برانگیختن و شدت دادن به نزاع یا دشمنی.
همچنین نام‌های «يَأْجُوج» و «مَأْجُوج» در قرآن آمده‌اند. بعضی لغویان برای آنها اشتقاق عربی از خانواده «أ ج ج» پیشنهاد کرده‌اند، اما گروهی دیگر این دو را نام‌هایی غیرعربی دانسته‌اند.
بنابراین، نباید آن چهار کاربرد اسمی را بدون احراز ریشه‌شناسی، به سه کاربرد قطعی «أُجاج» افزود. این مسئله در بخش جداگانه‌ای بررسی می‌شود.
۲. شواهد عربی کهن؛ از صدای آتش تا شوری آب
أَجيج؛ صدای آتش و شعله‌وری
در زبان عربی، «أَجِيجُ النَّارِ» به شعله‌وری و صدای آتش مربوط است.
هنگامی که آتش شدت می‌گیرد، شعله‌ها حرکت می‌کنند و صدایی مانند خش‌خش یا غرش به گوش می‌رسد. در عربی کهن، این وضعیت با «أَجيج» بیان شده است.
ابن‌منظور در لسان العرب، به نقل از ابن‌سیده، «الأَجَّة» و «الأَجيج» را از نام‌های صدای آتش می‌آورد. او همچنین شعله‌وری و برافروختگی را از معانی شناخته‌شده این خانواده معرفی می‌کند.
بنابراین، أجيج تنها «حرارت» نیست. در کاربرد آتش، صدا، حرکت شعله و شدت برافروختگی می‌توانند با یکدیگر حضور داشته باشند.
اما همه این ویژگی‌ها در هر صورت مشتق ضروری نیستند.
برای نمونه، در «أُجاج» مربوط به آب، موضوع اصلی مزه و شوری آب است؛ نه اینکه آب لزوما مانند آتش صدا تولید کند.
شاهدی از شعر عربی
در بیتی که منابع لغوی کهن نقل کرده‌اند، آمده است:
أَصْرِفُ وَجْهِي عَنْ أَجِيجِ التَّنُّورِ
كَأَنَّ فِيهِ صَوْتَ فِيلٍ مَنْحُورِ
«چهره‌ام را از غرش آتش تنور برمی‌گردانم؛ گویی در آن صدای فیلی است که کشته شده باشد.»
در این بیت، «أجيج» به صدای آتش تنور اشاره دارد.
شاعر با تشبیهی اغراق‌آمیز، بلندی و هراس‌انگیزی صدای آتش را توصیف می‌کند.
اهمیت این شاهد آن است که کاربرد صوتی أجيج را روشن می‌سازد.
اما شاعر و زمان دقیق سرایش این بیت در نقل مورد بررسی با اطمینان مشخص نیست. بنابراین، نباید آن را بدون سند مستقل، شعر جاهلی معرفی کرد.
همچنین صدای فیل جزء معنای أجيج نیست؛ این تصویر را خود شاعر برای توصیف صدا ساخته است.
شدت گرما
در عربی، «أَجَّةُ الصَّيْفِ» برای گرمای شدید تابستان شناخته شده است.
«اِئْتَجَّ الْحَرُّ» نیز هنگامی گفته می‌شود که گرما شدت می‌گیرد و آزارنده می‌شود.
در شعری از رؤبة بن عجاج آمده است:
وَحَرَّقَ الْحَرُّ أُجَاجًا شَاعِلًا
«و گرما با شدتی سوزان و شعله‌وار سوزاند.»
در این شاهد، «أُجاج» در میدان شدت گرما آمده است.
این کاربرد نشان می‌دهد که واژه أجاج در زبان عربی به آب اختصاص مطلق نداشته است.
اما در قرآن، هر سه بار این واژه وصف آب است.
بنابراین، نمی‌توان تنها به سبب کاربرد آن برای گرما در یک شعر، «مِلْحٌ أُجاجٌ» را «آب داغ» ترجمه کرد.
مقصود آیات باید از ترکیب واژه با آب و از تقابل آن با آب شیرین شناخته شود.
رؤبة از شاعران دوره اموی و آغاز عباسی است و این شاهد به دوره اسلامی تعلق دارد؛ نه به دوره جاهلی.
أَجُوج؛ درخشان و تابان
در زبان عربی کهن، «أَجُوج» برای چیزی درخشان نیز ثبت شده است.
ابوعمرو این کاربرد را نقل کرده و در منابع لغوی، بیتی از ابو ذؤیب هذلی آمده است که در آن روشنایی برق به چراغی فروزان تشبیه شده و از وصف «أَجُوج» استفاده شده است.
در این کاربرد، شعله و روشنایی برجسته‌اند.
اما «أَجُوج» با فتحه همزه و ضمه جیم، از نظر ضبط با «أُجاج» به معنای آب شور یکسان نیست.
بنابراین، نباید این دو را در ترجمه جایگزین یکدیگر کرد.
این شاهد همچنین نشان می‌دهد که خانواده ریشه در میدان روشنایی و شعله‌وری نیز کاربرد داشته است؛ اما کاربرد قرآنی آن همچنان درباره آب است.
شتاب و حرکت پرصدا
در بعضی شواهد عربی، «أَجَّ في سيره» به معنای شتاب کردن و تند رفتن آمده است.
درباره شتر و شترمرغ نیز صورت‌هایی از این خانواده برای حرکت سریع همراه با صدا به کار رفته است.
در توضیحات لغوی، شتاب شترمرغ گاه به حرکت و صدای آتش تشبیه شده است.
این کاربرد از نظر تصویر زبانی قابل فهم است؛ زیرا حرکت سریع و پرسر‌وصدا می‌تواند با صدای شعله‌های برافروخته مقایسه شود.
اما نباید «شتاب» را معنای خودِ أجاج در آیات مربوط به آب دانست.
همچنین این شاخه لغوی به تنهایی ثابت نمی‌کند که هر واژه مشابهی، از جمله نام «یأجوج»، حتما با سرعت و شتاب ارتباط تاریخی دارد.
آب أُجاج؛ شوری شدید و مزه گزنده
در منابع لغوی، «مَاءٌ أُجَاجٌ» به آب بسیار شور گفته شده است.
در توضیحات دیگر، این آب «مُرّ» و «شديد المرارة» نیز معرفی شده است؛ یعنی تلخ یا بسیار ناخوشایند در مزه.
این تفاوت‌ها اهمیت دارند.
شوری و تلخی از نظر شناخت مزه، یکسان نیستند. آب بسیار شور ممکن است مزه‌ای تند و گزنده داشته باشد، اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که همه آب‌های شور باید از نظر مزه‌شناسی، تلخی مستقلی نیز داشته باشند.
در زبان طبیعی، «مرّ» گاهی برای مزه‌ای ناخوشایند یا آزارنده نیز به کار می‌رود.
بنابراین، «أجاج» در کاربرد قرآنی می‌تواند با شوری شدید و مزه ناخوشایند و گزنده توضیح داده شود، بدون آنکه وجود یک نوع تلخی جداگانه را در هر آب شور ضروری بدانیم.
در تاج العروس نیز توضیحی نقل شده که أجاج را با أجيج آتش مرتبط می‌کند؛ از این جهت که شوری یا تلخی شدید، دهان را می‌آزارد، چنان‌که گرما می‌سوزاند.
این توضیح، رابطه تصویری قابل فهمی دارد.
اما نباید آن را تاریخ قطعی پیدایش واژه دانست.
از نظر قرآن، مهم آن است که أجاج درباره آبی آمده که در برابر آب شیرین و گوارا قرار دارد.
۳. «مِلْحٌ أُجَاجٌ»؛ تقابل آب شیرین و شور در فرقان و فاطر
دو آب با ویژگی‌های متفاوت
فرقان، ۲۵:۵۳
وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا
«و اوست که دو پهنه آب را روان ساخت و در کنار یکدیگر قرار داد؛ این یکی شیرین و گواراست و آن دیگری بسیار شور و گزنده؛ و میان آن دو فاصله و مرزی بازدارنده قرار داد.»
در این آیه، دو نوع آب با وصف‌های متفاوت معرفی شده‌اند.
آب نخست «عَذْبٌ فُرَاتٌ» است.
آب دوم «مِلْحٌ أُجَاجٌ» است.
برای فهم أجاج، باید میان این واژه‌ها تفاوت گذاشت.
«عذب» به شیرینی و خوشایندی آب مربوط است.
«فرات» گوارایی و شیرینی برجسته آن را بیان می‌کند.
«مِلْح» به شور بودن آب اشاره دارد.
«أُجاج» شدت شوری و مزه گزنده آن را برجسته می‌سازد.
بنابراین، «مِلْحٌ أُجَاجٌ» را می‌توان «آب بسیار شور و گزنده» ترجمه کرد.
اما نباید هر دو واژه را بدون تفاوت به «شور» و «شور» برگرداند؛ زیرا در این صورت، تاکید و ویژگی توصیفی ترکیب کمتر آشکار می‌شود.
همچنین «مِلْحٌ» در این آیه به معنای توده نمک جامد نیست. از سیاق دو پهنه آب روشن است که سخن درباره شور بودن آب است.
«مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ» و مرز میان دو آب
در همان آیه، فعل «مَرَجَ» و واژه‌های «بَرْزَخ» و «حِجْر» آمده‌اند.
این واژه‌ها از ریشه‌های دیگری هستند و باید جدا بررسی شوند.
اما از نظر سیاق، آیه دو پهنه آب با ویژگی‌های متفاوت را معرفی می‌کند که در عین رابطه مکانی، تفاوت خود را دارند.
نباید از خود «أجاج» معنای جدایی، مرز یا جلوگیری از اختلاط را استخراج کرد.
أجاج فقط وصف آب بسیار شور است.
همچنین نمی‌توان از این وصف به تنهایی نظریه‌ای قطعی درباره ناممکن بودن هرگونه آمیختگی آب شیرین و شور ساخت.
در طبیعت، آب رودخانه و دریا می‌توانند در نواحی مصب با یکدیگر تماس پیدا کنند و در شرایط مختلف تا اندازه‌ای مخلوط شوند؛ در عین حال، نواحی با شوری متفاوت نیز وجود دارند.
برای فهم «مرج» و «برزخ» باید ساخت کامل آیه و کاربردهای دیگر این ریشه‌ها بررسی شوند.
اما معنای أجاج به چنین بحثی وابسته نیست: آیه از آب بسیار شور سخن می‌گوید.
آیا آب شور در این آیه شر یا زیان محض است؟
خیر.
آیه آب شور را در برابر آب شیرین قرار داده است، اما نگفته که یکی ذاتا نیک و دیگری ذاتا شر است.
آب شور برای نوشیدن معمول انسان مناسب نیست؛ با این حال، دریاها و آب‌های شور می‌توانند زیستگاه موجودات فراوان باشند و در زندگی انسان منافع گوناگونی داشته باشند.
این تفاوت در سوره فاطر روشن‌تر بیان شده است.
بنابراین، نباید «أجاج» را به معنای «بد»، «فاسد» یا «آلوده» ترجمه کرد.
شوری شدید ویژگی آب است. ارزش و سودمندی آن به نوع استفاده و شرایط مربوط می‌شود.
آب شیرین و شور در سوره فاطر
فاطر، ۳۵:۱۲
وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ۖ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا ۖ وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
«و دو پهنه آب یکسان نیستند: این یکی شیرین و بسیار گواراست و نوشیدن آن آسان و خوشایند است؛ و آن دیگری بسیار شور و گزنده است. و از هر دو، گوشت تازه می‌خورید و زیورهایی بیرون می‌آورید که می‌پوشید؛ و کشتی‌ها را در آن می‌بینی که آب را می‌شکافند، تا از فضل آن معبود یگانه روزی و بهره بجویید و باشد که سپاس گزارید.»
در این آیه نیز همان تقابل «عذب فرات» و «ملح أجاج» آمده است.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد: درباره آب شیرین، وصف «سَائِغٌ شَرَابُهُ» نیز افزوده شده است.
این عبارت، آسانی و گوارایی نوشیدن آن را روشن می‌کند.
در مقابل، آب أجاج چنین وصفی ندارد.
پس تفاوت این دو آب از نظر نوشیدن انسان برجسته است.
اما آیه در همین نقطه متوقف نمی‌شود.
در ادامه می‌گوید از هر دو پهنه آب، خوراک تازه به دست می‌آورید و از منابع آبی، زیورها استخراج می‌کنید و کشتی‌ها نیز بر آب حرکت می‌کنند.
این ادامه اهمیت بنیادی دارد.
قرآن نمی‌گوید چون آب شور نوشیدنی مناسبی نیست، پس هیچ سودی ندارد.
برعکس، دریا و آب شور نیز در مجموعه نعمت‌های جهان مطرح‌اند.
«وَمِنْ كُلٍّ»؛ بهره‌مندی از هر دو
در عبارت «وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا»، بهره‌مندی از هر دو نوع آب بیان شده است.
«لحم طری» در سیاق آب‌ها به خوراک تازه‌ای مانند ماهی مربوط است.
اما واژه «أجاج» خود به معنای ماهی یا خوراک دریایی نیست.
همچنین درباره اینکه «وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً» دقیقا به هر دو پهنه آب بازمی‌گردد یا بیشتر به آب شور مربوط است، در توضیحات کهن اختلاف وجود دارد.
از این رو، نباید جزئیات استخراج زیورها را تنها از معنای أجاج تعیین کرد.
آنچه برای این ریشه روشن است، تفاوت آب بسیار شور با آب شیرین و گواراست؛ و آنچه از مجموعه آیه به دست می‌آید، وجود منافع متفاوت در هر دو محیط آبی است.
تفاوت دو آیه در هدف بیان
در فرقان ۲۵:۵۳، رابطه دو آب و مرز میان آنها برجسته است.
در فاطر ۳۵:۱۲، تفاوت ویژگی‌های دو آب و بهره‌مندی انسان از هر دو بیان شده است.
هر دو آیه از «مِلْحٌ أُجَاجٌ» استفاده می‌کنند، اما در ساخت استدلالی یکسانی قرار ندارند.
از این رو، نباید توضیح‌های مربوط به مرز آب‌ها در فرقان را به خود معنای أجاج وارد کرد؛ همان‌گونه که نباید تمام منافع دریایی فاطر را معنای مستقل این واژه دانست.
در هر دو، أجاج وصف شوری شدید و مزه گزنده آب است.
۴. «جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا»؛ اهمیت آب گوارا در سوره واقعه
واقعه، ۵۶:۶۸
أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ
«آیا به آبی که می‌نوشید نگریسته‌اید؟»
واقعه، ۵۶:۶۹
أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ
«آیا شما آن را از ابرها فرود آورده‌اید، یا ماییم که آن را فرود می‌آوریم؟»
واقعه، ۵۶:۷۰
لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ
«اگر بخواهیم، آن را بسیار شور و گزنده می‌گردانیم؛ پس چرا سپاس نمی‌گزارید؟»
این سومین و آخرین کاربرد قطعی ریشه در قرآن است.
تفاوت ساخت با دو آیه پیشین
در فرقان و فاطر، آب أجاج یکی از دو نوع آب معرفی شده بود.
اما در واقعه، سخن از آبی است که انسان می‌نوشد و از ابرها فرود می‌آید.
قرآن از مخاطبان می‌خواهد درباره آب نوشیدنی و پدید آمدن آن بیندیشند.
سپس می‌گوید اگر آن معبود یگانه بخواهد، می‌تواند آن آب را أجاج قرار دهد.
در اینجا، «أُجَاجًا» در ساخت «جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا» آمده است.
از نظر نحوی، ضمیر «هُ» به آب یادشده برمی‌گردد و «أجاجًا» ویژگی‌ای است که در فرض مطرح‌شده به آن نسبت داده می‌شود.
پس آیه نمی‌گوید آب نوشیدنی موجود حتما شور است.
بلکه میان وضعیتی که انسان اکنون از آن بهره‌مند است و وضعیت دیگری که می‌توانست برای او پدید آید، مقایسه می‌کند.
«لَوْ نَشَاءُ»؛ فرضی برای اندیشیدن
«لَوْ نَشَاءُ» در این سیاق، قدرت آن معبود یگانه را در تغییر وضعیت آب یادآوری می‌کند.
اما نباید از این ساخت نتیجه گرفت که آب باران به طور معمول بسیار شور فرو می‌ریزد و سپس همیشه در مسیر رسیدن به زمین شیرین می‌شود.
خود آیه چنین فرایند علمی مشخصی را توضیح نمی‌دهد.
در اینجا، سخن از امکان قرار گرفتن آب نوشیدنی در وضعیتی نامطلوب برای نوشیدن است.
این یادآوری با جمله پایانی «فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ» پیوند دارد.
بنابراین، پیام آیه درباره شناخت نعمت آب گوارا و سپاسگزاری است؛ اما معنای لغوی أجاج همچنان آب بسیار شور و گزنده است.
آیا أجاج به معنای هر آب غیرقابل نوشیدن است؟
آب أجاج در کاربرد قرآنی، آبی با شوری بسیار شدید است.
چنین آبی برای نوشیدن معمول انسان مناسب نیست.
اما هر آبی که نوشیدن آن نامناسب باشد، لزوما أجاج نامیده نمی‌شود.
برای نمونه، آب ممکن است بر اثر آلودگی میکروبی، مواد سمی یا فساد، برای نوشیدن خطرناک باشد، بی‌آنکه شوری شدید داشته باشد.
بنابراین، «غیرقابل نوشیدن» می‌تواند نتیجه یا ویژگی کاربردی آب أجاج باشد، اما معنای مستقیم لغوی آن نیست.
همچنین نباید از این آیه نتیجه گرفت که هیچ موجودی نمی‌تواند در آب شور زندگی کند.
در فاطر ۳۵:۱۲، قرآن خود از بهره‌مندی انسان از آب‌های شور نیز سخن گفته است.
پس باید میان مناسب بودن آب برای نوشیدن انسان و سودمندی آن برای دیگر شکل‌های زندگی و بهره‌برداری تفاوت گذاشت.
۵. «یأجوج و مأجوج»؛ آیا از همین ریشه‌اند؟
در قرآن، دو نام «يَأْجُوج» و «مَأْجُوج» در دو آیه آمده‌اند؛ هر بار این دو نام کنار یکدیگر قرار دارند.
کهف، ۱۸:۹۴
قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَىٰ أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا
«گفتند: ای ذوالقرنین، یأجوج و مأجوج در زمین فساد می‌کنند؛ آیا می‌توانیم برای تو مالی فراهم کنیم تا میان ما و آنان سدی قرار دهی؟»
انبیاء، ۲۱:۹۶
حَتَّىٰ إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ
«تا هنگامی که راه یأجوج و مأجوج گشوده شود و آنان از هر بلندی شتابان فرود آیند.»
این دو نام از نظر ظاهری به خانواده «أ ج ج» نزدیک‌اند؛ به‌ویژه در صورت‌هایی که با همزه خوانده می‌شوند.
اما شباهت صورت، به تنهایی دلیل اشتقاق عربی نیست.
اختلاف لغوی درباره منشأ نام‌ها
در منابع عربی کهن، دو دیدگاه اصلی درباره این نام‌ها دیده می‌شود.
یک دیدگاه، «یأجوج» و «مأجوج» را نام‌های غیرعربی می‌داند.
در این صورت، نمی‌توان صرفا بر پایه قواعد اشتقاق عربی برای آنها معنای قطعی ساخت.
دیدگاه دیگر، احتمال می‌دهد که این دو نام از ریشه‌های عربی مرتبط با أجيج آتش، شتاب و حرکت پرسر‌وصدا یا أجاج به معنای آب بسیار شور پدید آمده باشند.
در این برداشت‌ها، گاهی حرکت و آشفتگی گروه‌ها به شعله‌وری آتش یا حرکت سریع تشبیه شده است.
اما اینها احتمال‌های اشتقاقی‌اند.
خود لغویانی که آنها را نقل کرده‌اند، تصریح کرده‌اند که اگر نام‌ها غیرعربی باشند، نمی‌توان آنها را مانند واژه‌های اصیل عربی از فعل‌های عربی مشتق دانست.
اختلاف قرائت با همزه و بدون همزه
در قرائت‌های ده‌گانه، عاصم ــ از جمله در روایت حفص ــ این دو نام را با همزه، «يَأْجُوج» و «مَأْجُوج»، می‌خواند؛ دیگر قاریان ده‌گانه همزه را به الف بدل می‌کنند: «يَاجُوج» و «مَاجُوج». این اختلاف در هر دو موضع کهف ۱۸:۹۴ و انبیاء ۲۱:۹۶ برقرار است.
بر پایه صورت همزه‌دار، بعضی صرف‌شناسان کوشیده‌اند آنها را با وزن‌هایی مانند «يَفْعُول» و «مَفْعُول» توضیح دهند.
در صورت‌های بدون همزه نیز احتمال‌هایی درباره تخفیف همزه یا ساختمان‌های صرفی دیگر مطرح شده است.
اما اختلاف خواندن همزه، به تنهایی منشأ تاریخی نام را ثابت نمی‌کند.
ممکن است نامی غیرعربی وارد زبان عربی شده و با دستگاه آوایی و نوشتاری عربی سازگار شده باشد.
بنابراین، نباید تنها از صورت «يَأْجُوج» نتیجه گرفت که این نام قطعا از فعل «أَجَّتِ النَّارُ» ساخته شده است.
آیا نام آنها به معنای فساد یا آتش است؟
در کهف ۱۸:۹۴، یأجوج و مأجوج با وصف «مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ» معرفی شده‌اند.
اما «مفسدون» از ریشه «ف س د» است، نه «أ ج ج».
در انبیاء ۲۱:۹۶ نیز حرکت آنان از بلندی‌ها با فعل «يَنْسِلُونَ» بیان شده است.
این فعل نیز از ریشه دیگری است.
بنابراین، حتی اگر کسی اشتقاق عربی نام‌ها را ممکن بداند، نباید فساد و شتاب را بی‌دلیل معنای قطعی خود نام‌ها معرفی کند.
خود قرآن رفتار یا وضعیت آنان را با واژه‌های مستقل بیان کرده است.
همچنین از نام آنها به تنهایی نمی‌توان قومیت، زبان، شکل بدن، محل دقیق زندگی یا هویت تاریخی مشخصی استخراج کرد.
این مسائل به پژوهش مستقل درباره آیات یأجوج و مأجوج نیاز دارند.
نتیجه برای طبقه‌بندی ریشه‌ها
برای پژوهش فرقان، سه کاربرد «أُجاج» در فرقان، فاطر و واقعه، صورت‌های قطعی ریشه «أ ج ج» هستند.
اما «یأجوج» و «مأجوج» باید به عنوان نام‌هایی با منشأ اشتقاقی محل اختلاف، در بخش جداگانه بررسی شوند.
نباید آنها را بی‌توضیح به شمار مشتق‌های قطعی این ریشه افزود.
همچنین اگر در آینده مقاله مستقلی درباره یأجوج و مأجوج نوشته شود، باید بر خود آیات قرآن و نام‌های واقعی آنها آغاز گردد؛ نه بر فرضیه‌ای از پیش پذیرفته‌شده درباره مشتق بودن از آتش یا آب شور.
۷. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان و جمع‌بندی
فرقان، ۲۵:۵۳
ترجمه پیشنهادی «مِلْحٌ أُجَاجٌ»:
«بسیار شور و گزنده»
در ترجمه جمله:
«این یکی شیرین و گواراست و آن دیگری بسیار شور و گزنده.»
این برگردان، تفاوت میان ملح و أجاج را تا اندازه مناسبی حفظ می‌کند.
اگر ترجمه‌ای کوتاه‌تر لازم باشد، «بسیار شور» نیز مناسب است.
اما «آب داغ» یا «آب آلوده» معادل دقیق این ترکیب نیست.
فاطر، ۳۵:۱۲
ترجمه پیشنهادی:
«این یکی شیرین و بسیار گواراست و نوشیدن آن آسان و خوشایند است؛ و آن دیگری بسیار شور و گزنده است.»
در این آیه، «سائغ شرابه» ویژگی آب شیرین را برجسته می‌کند.
بنابراین، در توضیح می‌توان گفت آب أجاج در مقابل آن، برای نوشیدن معمول انسان مناسب نیست.
اما نباید از این تقابل نتیجه گرفت که آب شور در همه کاربردها بی‌فایده است؛ زیرا ادامه آیه از بهره‌مندی انسان از هر دو نوع آب سخن می‌گوید.
واقعه، ۵۶:۷۰
ترجمه پیشنهادی:
«اگر بخواهیم، آن را بسیار شور و گزنده می‌گردانیم؛ پس چرا سپاس نمی‌گزارید؟»
در این آیه، بهتر است حالت فرضی جمله حفظ شود.
قرآن از آبی سخن می‌گوید که انسان می‌نوشد و یادآوری می‌کند که می‌توانست ویژگی دیگری داشته باشد.
بنابراین، نباید آن را به گزارشی درباره شور بودن همیشگی آب باران تبدیل کرد.
معنای کوتاه برای باکس واژه‌به‌واژه
أُجَاجٌ: بسیار شور و گزنده؛ وصف آب با شوری شدید و مزه ناخوشایند.
أُجَاجًا: بسیار شور و گزنده؛ در واقعه ۵۶:۷۰، وصفی برای آب در یک فرض بیان‌شده.
در توضیح ریشه می‌توان افزود که «أجيج» در عربی با شعله‌وری و صدای آتش، و «أجة» با شدت گرما ارتباط دارد.
اما نباید این معانی را به عنوان ترجمه مستقیم أجاج در سه آیه قرآن قرار داد.
جمع‌بندی
ریشه «أ ج ج» در زبان عربی چند شاخه دارد: شعله‌وری و صدای آتش، شدت گرما، شتاب و حرکت پرسر‌وصدا، و شوری شدید و گزندگی آب.
در منابع لغوی، میان سوزندگی آتش و مزه آزارنده آب بسیار شور رابطه‌ای تصویری شناخته شده است. اما از این شباهت نمی‌توان تاریخ قطعی اشتقاق تمام معانی را استخراج کرد.
در قرآن، ریشه به طور قطعی سه بار آمده است؛ هر سه بار به صورت «أُجاج» و در وصف آب.
در فرقان ۲۵:۵۳ و فاطر ۳۵:۱۲، آب أجاج در برابر آب شیرین و گوارا قرار گرفته است.
در واقعه ۵۶:۷۰، قرآن از امکان شور و گزنده شدن آب نوشیدنی سخن می‌گوید و مخاطبان را به شناخت نعمت آب و سپاسگزاری فرا می‌خواند.
این آیات نشان می‌دهند که أجاج در کاربرد قرآنی، ویژگی مشخص آب است؛ نه نام شر اخلاقی، فساد، گرما یا آتش.
همچنین آب شور در قرآن به طور مطلق بی‌فایده معرفی نشده است. در فاطر ۳۵:۱۲، پس از بیان تفاوت آب شیرین و شور، از خوراک، زیورها و منافع مرتبط با آب‌ها سخن می‌رود.
درباره «یأجوج» و «مأجوج»، احتمال اشتقاق از خانواده أ ج ج در منابع کهن مطرح شده است؛ اما منشأ غیرعربی این دو نام نیز گزارش شده و اشتقاق عربی آنها قطعی نیست. از این رو، آنها نباید بدون توضیح در شمار مشتق‌های ثابت این ریشه قرار گیرند.
برای فرقان، تعریف پایه این خانواده چنین است: أُجاج در کاربرد قرآنی، وصف آبی است که شوری آن بسیار شدید و مزه‌اش گزنده و ناخوشایند است. در شاخه‌های دیگر عربی، خانواده أ ج ج با شعله‌وری و صدای آتش، شدت گرما و حرکت پرشتاب نیز ارتباط دارد؛ اما این معانی نباید جای مفهوم مشخص آب بسیار شور در قرآن را بگیرند.
بر این اساس، «بسیار شور و گزنده» معادل اصلی و «بسیار شور» معادل کوتاه مناسب برای هر سه کاربرد قرآنی است.