ریشه قرآنی أ ل ل
پیوند خویشاوندی، پیمان و حرمت‌های لازم‌الرعایه؛ از رابطه میان انسان‌ها تا وفاداری در برابر دشمنی
صورت‌های قرآنی و لغوی
إِلّ
اسم مفرد لغوی؛ پیوند خویشاوندی، عهد یا هم‌پیمانی
إِلًّا
صورت قرآنی نکره و منصوب؛ دو کاربرد در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰
إِلَال
جمع لغوی گزارش‌شده؛ در قرآن نیامده است
إِلَّة
صورت لغوی مرتبط با قرابت؛ در قرآن نیامده است
أَلَّ يَؤُلُّ / يَئِلُّ
صورت‌های فعلی لغوی با شاخه‌های درخشندگی، حرکت و صدا؛ غیرقرآنی
أَلِيل
اسم یا مصدر لغوی برای ناله و صدا؛ غیرقرآنی
أَلَّة
اسم لغوی نیزه یا سلاح نوک‌تیز؛ غیرقرآنی
تَأْلِيل
مصدر لغوی باب تفعیل؛ تیز و باریک ساختن سر چیزی
مُؤَلَّلَتَانِ
اسم مفعول مؤنث مثنی، مرفوع؛ در شاهد جاهلی طرفه، نه در قرآن
إِلّ / إِيل
صورت‌های گزارش‌شده در بحث نام الهی؛ این دیدگاه، معنای قطعی دو آیه نیست
ریشه «أ ل ل» در زبان عربی چند شاخه معنایی دارد. در کاربردی که مستقیما به قرآن مربوط است، «إِلّ» به پیوندی میان انسان‌ها اشاره می‌کند که رعایت آن از شخص انتظار می‌رود؛ مانند خویشاوندی، هم‌پیمانی، عهد و رابطه‌ای که برای طرفین حرمت و مسئولیت ایجاد می‌کند.
قرآن این ریشه را تنها دو بار، در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰، به کار برده است. در هر دو آیه، تعبیر «إِلًّا وَلَا ذِمَّةً» آمده و درباره گروهی سخن می‌گوید که اگر بر مؤمنان چیره شوند، نه حرمت پیوندهای موجود را نگاه می‌دارند و نه تعهد و پیمانی را رعایت می‌کنند.
این کاربرد اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا قرآن از گروهی سخن می‌گوید که دشمنی آنان به اختلاف عقیده محدود نمانده و با پیمان‌شکنی و تجاوز همراه شده است. آنان حتی پیوندهایی را که در جامعه عرب حرمت داشتند، مانند خویشاوندی و هم‌پیمانی، نادیده می‌گیرند.
با این حال، «إِلّ» فقط به معنای خویشاوندی خونی نیست. در زبان کهن، این واژه برای عهد، سوگند هم‌پیمانی، رابطه حمایت و حتی نام آن معبود یگانه نیز گزارش شده است. این معانی هم‌پوشانی دارند، اما نمی‌توان همه آنها را بدون توجه به سیاق، معادل یکدیگر دانست.
شاخه‌های دیگری از همین خانواده نیز به تیزی و درخشندگی، صدای بلند، ناله و حرکت سریع مربوط‌اند. این کاربردها در شناخت گستردگی ریشه اهمیت دارند، ولی نباید برای توضیح «إِلّ» قرآنی، همه آنها را به یک تصویر تاریخی اثبات‌نشده بازگرداند.
۱. صورت‌های قرآنی و هسته معنایی
ریشه «أ ل ل» در قرآن دو بار، در دو آیه از سوره توبه، آمده است:
هر دو صورت از نظر ساختمان یکسان‌اند.
«إِلّ» اسم مفردی از ریشه مضاعف «أ ل ل» است. دو حرف پایانی آن یکسان‌اند و در صورت نوشته‌شده با تشدید لام ظاهر می‌شوند.
«إِلًّا» در هر دو آیه نکره و منصوب است. این واژه مفعول فعل «يَرْقُبُوا» یا «يَرْقُبُونَ» است و همراه با «ذِمَّةً» در ساختی منفی قرار گرفته است.
در زبان عربی، «إِلّ» برای خویشاوندی، عهد، هم‌پیمانی و رابطه‌ای که میان اشخاص حرمت و مسئولیت ایجاد می‌کند، ثبت شده است.
جمع «إِلَال» برای «إِلّ» در گزارش‌های لغوی آمده است، اما در قرآن نیامده است. این صورت در شاخه سلاح نیز جمع «أَلَّة» گزارش شده؛ یکسان بودن صورت جمع، به تنهایی یکسان بودن معنا یا مسیر تاریخی دو شاخه را ثابت نمی‌کند.
صورت‌های دیگری مانند «أَلَّ»، «أَلِيل»، «أَلَّة»، «إِلَّة» و «تَأْلِيل» در همین خانواده لغوی شناخته شده‌اند. این صورت‌ها به حوزه‌های معنایی متفاوتی تعلق دارند و نباید همگی مشتق‌های قرآنی شمرده شوند.
برای کاربرد «إِلّ» در قرآن، تعریف آغازین چنین است:
پیوندی میان انسان‌ها که به سبب خویشاوندی، عهد، هم‌پیمانی یا رابطه‌ای شناخته‌شده، رعایت حرمت و حق طرف مقابل را اقتضا می‌کند.
این تعریف به معنای آن نیست که هر پیوندی ضرورتا قراردادی رسمی و نوشته‌شده است. خویشاوندی ممکن است بدون قرارداد پدید آمده باشد، در حالی که هم‌پیمانی با تعهد و پذیرش طرف‌ها شکل می‌گیرد.
وجه مشترک آن است که رابطه موجود، برای طرف مقابل حقی یا حرمتی پدید می‌آورد که نباید به آسانی نادیده گرفته شود.
۲. «إِلّ» در عربی کهن؛ خویشاوندی، عهد و پیوند انسانی
إِلّ به معنای خویشاوندی
یکی از معانی روشن «إِلّ» در عربی کهن، قرابت و خویشاوندی است.
خویشاوندی در جامعه عرب تنها به شناخت نسب محدود نبود. رابطه خانوادگی می‌توانست با حمایت، یاری، رعایت حرمت و پرهیز از تجاوز به حقوق یکدیگر همراه باشد.
در این زمینه، «إِلّ» پیوندی است که میان اشخاص وجود دارد و انتظار می‌رود در رفتار آنان اثر بگذارد.
در شعری از حسان بن ثابت آمده است:
لَعَمْرُكَ إِنَّ إِلَّكَ مِنْ قُرَيْشٍ
كَإِلِّ السَّقْبِ مِنْ رَأْلِ النَّعَامِ
«به جانت سوگند، پیوند خویشاوندی تو با قریش مانند پیوند بچه‌شتر با جوجه شترمرغ است.»
در این بیت، شاعر پیوند نسبی شخصی را با قریش زیر سوال می‌برد و آن را به رابطه دو حیوان از دو گونه متفاوت تشبیه می‌کند.
«السَّقْب» به بچه‌شتر نر و «رَأْل النعام» به جوجه شترمرغ گفته می‌شود.
این تشبیه برای نشان دادن دوری یا بی‌اعتباری نسب ادعاشده به کار رفته است.
«إِلّ» در هر دو بخش بیت به پیوند نسبی اشاره دارد. شاعر نمی‌گوید شخص پیمانی نوشته‌شده با قریش دارد؛ موضوع، رابطه خویشاوندی و اعتبار آن است.
بنابراین، این شاهد معنای قرابت را برای «إِلّ» به‌روشنی نشان می‌دهد.
با این حال، داوری نسبی و هجوآمیز شاعر، خود یک ادعای ادبی است و نباید بدون بررسی تاریخی به‌عنوان واقعیت قطعی درباره نسب شخص مورد خطاب پذیرفته شود.
حسان بن ثابت از شاعران مخضرم است و پیش و پس از اسلام زندگی کرده است. زمان سرایش همین قصیده را نمی‌توان بدون شاهد مستقل به دوره جاهلیت نسبت داد.
إِلّ به معنای عهد و هم‌پیمانی
در عربی کهن، «إِلّ» برای عهد، پیمان و هم‌پیمانی نیز به کار رفته است.
«إِلّ» در این کاربرد، رابطه‌ای است که اشخاص یا گروه‌ها با پذیرش تعهد در برابر یکدیگر پدید می‌آورند.
این پیوند ممکن است میان کسانی باشد که خویشاوند یکدیگر نیستند، اما به سبب پیمان، مسئولیت‌هایی متقابل دارند.
در شعری که در منابع کهن نقل شده است، آمده است:
وَجَدْنَاهُمْ كَاذِبًا إِلُّهُمْ
وَذُو الْإِلِّ وَالْعَهْدِ لَا يَكْذِبُ
«دیدیم که در پیمان خود ناراست‌اند؛ در حالی که صاحب پیوند و عهد، نباید در آن ناراستی کند.»
در این بیت، «إِلّ» به پیمان و رابطه تعهدآور مربوط است.
همراهی «الإِلّ» با «الْعَهْد» نیز نشان می‌دهد که این دو واژه در میدان وفاداری و مسئولیت نزدیک‌اند.
اما نمی‌توان از همین همراهی نتیجه گرفت که هر دو در تمام کاربردهای عربی معنای کاملا یکسان دارند.
«عهد» می‌تواند عنوان عمومی پیمان و تعهد باشد؛ «إِلّ» نیز می‌تواند به همان پیمان اشاره کند، اما در کاربردهای دیگر، خویشاوندی یا رابطه حمایت را بیان می‌کند.
انتساب دقیق این بیت در منابع یکسان روشن نیست. بنابراین، بهتر است آن را شاهدی از کاربرد ثبت‌شده زبان عربی بدانیم، نه شعری جاهلی با تاریخ و گوینده قطعی.
«إِلّ» و پیوندی که میان دو شخص برقرار است
در توضیحی گسترده‌تر از زبان عربی، «إِلّ» هر نوع سبب و رابطه‌ای دانسته شده که میان دو شخص وجود دارد.
این تعریف می‌تواند خویشاوندی، هم‌پیمانی و بعضی روابط حمایتی را دربر گیرد.
از این زاویه، «إِلّ» تنها نام یک قرارداد نیست؛ رابطه‌ای است که ممکن است برای طرف مقابل حق، حرمت یا انتظار وفاداری ایجاد کند.
برای نمونه، دو شخص ممکن است به سبب نسب خویشاوند باشند. دو گروه ممکن است بر پایه یک پیمان، در برابر یکدیگر مسئولیت پیدا کنند. شخصی نیز ممکن است در حمایت و پناه دیگری قرار گیرد.
این رابطه‌ها از نظر منشأ یکسان نیستند، اما در مسئله حفظ حرمت طرف مقابل به یکدیگر نزدیک می‌شوند.
با این حال، نباید تعریف «هر رابطه میان دو نفر» را چنان گسترده کرد که هر آشنایی گذرا یا هر تماس اجتماعی، ضرورتا «إِلّ» نامیده شود.
در کاربرد قرآنی، سخن از رابطه‌ای است که رعایت آن ارزش و مسئولیت دارد؛ زیرا فعل همراه آن، «يَرْقُبُونَ»، به مراقبت و رعایت اشاره می‌کند.
شاهدی دیگر؛ قطع کردن پیوند و رحم
در شعری منسوب به ابن مقبل آمده است:
أَفْسَدَ النَّاسَ خُلُوفٌ خَلَفُوا
قَطَعُوا الْإِلَّ وَأَعْرَاقَ الرَّحِمْ
«جانشینانی که پس از پیشینیان آمدند، مردم را به فساد کشاندند؛ پیوند را بریدند و ریشه‌های خویشاوندی را گسستند.»
در این بیت، «إِلّ» با «أَعْرَاقَ الرَّحِمْ» همراه شده است.
این همراهی می‌تواند بر پیوندهای لازم‌الرعایه، به‌ویژه روابط خویشاوندی و تعهدهای میان اشخاص، تاکید داشته باشد.
ذکر جداگانه «إِلّ» و «رحم» می‌تواند نشان دهد که شاعر رابطه‌ای فراتر از نسب خونی را نیز در نظر داشته است. اما عطف دو تعبیر به تنهایی ثابت نمی‌کند که آنها هیچ هم‌پوشانی ندارند؛ شعر می‌تواند برای تاکید نیز دو تعبیر نزدیک را کنار هم بیاورد.
ابن مقبل از شاعران مخضرم است، اما این انتساب نیز باید با احتیاط نقل شود: در حاشیهٔ تحقیقی تفسیر طبری گزارش شده که بیت در جای دیگری یافت نشده و ابیات مرتبط به صورت پراکنده نقل شده‌اند. این توضیح، انتساب را قطعی نمی‌کند. زمان دقیق سرایش این شاهد را نیز نباید بدون دلیل به پیش از قرآن منتقل کرد.
۳. شاخه‌های دیگر ریشه؛ تیزی، درخشندگی و صدا
خانواده «أ ل ل» در زبان عربی تنها به روابط انسانی محدود نیست.
در منابع لغوی، چند شاخه دیگر نیز برای آن ثبت شده است که شناخت آنها مانع ساختن یک تعریف بیش از اندازه محدود می‌شود.
أَلَّ؛ درخشیدن و حرکت سریع
در عربی، «أَلَّ الشَّيْءُ» برای درخشیدن و برق زدن چیزی آمده است.
«أَلَّ لَوْنُهُ» به شفاف و درخشان شدن رنگ مربوط است.
همچنین «أَلَّ الْفَرَسُ» برای حرکت سریع و همراه با جنب‌وجوش اسب ثبت شده است.
در این کاربردها، درخشندگی و حرکت سریع با یکدیگر ارتباط پیدا کرده‌اند.
ممکن است چیزی در حرکت سریع، برق بزند یا بخش‌هایی از بدن آن هنگام حرکت نمایان و پنهان شوند.
اما این توضیح، منشأ تاریخی قطعی تمام خانواده نیست. از این کاربردها نمی‌توان نتیجه گرفت که معنای عهد یا خویشاوندی مستقیما از درخشیدن اسب پدید آمده است.
أَلَّة؛ نیزه و ابزار نوک‌تیز
«أَلَّة» در زبان عربی برای نیزه یا سلاحی با سر تیز و برنده به کار رفته است.
در بعضی توضیح‌های قدیم، نام این سلاح به تیزی سر آن مربوط دانسته شده و در توضیحی دیگر، درخشندگی فلز آن برجسته شده است.
«تَأْلِيل» نیز در کاربردی به باریک و تیز ساختن سر چیزی اشاره دارد.
در معلقه طرفه بن عبد، شاعر جاهلی، هنگام توصیف گوش‌های شتر آمده است:
مُؤَلَّلَتَانِ تَعْرِفُ الْعِتْقَ فِيهِمَا
كَسَامِعَتَيْ شَاةٍ بِحَوْمَلَ مُفْرَدِ
«دو گوش تیز و خوش‌ساخت دارد که نجابت شتر در آنها شناخته می‌شود؛ مانند گوش‌های گاو وحشی نری که در حومل تنهاست.»
«مُؤَلَّلَتَانِ» در این بیت اسم مفعول مؤنث مثنی از باب تفعیل و وصف دو گوش باریک، کشیده و تیز است. «شَاة» در این تصویر به گاو وحشی اشاره دارد، نه گوسفند اهلی؛ از همین رو «مُفْرَد» به اعتبار معنای نر آمده است.
این شاهد، کاربرد مربوط به تیزی و شکل ظاهری را در شعر جاهلی نشان می‌دهد.
اما خود واژه «إِلّ» در قرآن نام نیزه یا گوش تیز نیست. بنابراین، نباید از این شاهد نتیجه گرفت که عهد یا خویشاوندی در ذهن عرب جاهلی ضرورتا مانند سر نیزه تصور می‌شده است.
أَلِيل؛ ناله و صدای بلند
در شاخه دیگری، «أَلِيل» به ناله، فریاد یا صدای ناشی از درد و اندوه اشاره دارد.
در بعضی کاربردها، این واژه برای صدای آب نیز ثبت شده است.
«أَلَّ يَئِلُّ» می‌تواند در چنین زمینه‌ای به ناله کردن یا بالا بردن صدا مربوط باشد.
این شاخه با کاربرد مربوط به عهد و خویشاوندی تفاوت دارد.
بنابراین، نباید «إِلًّا» در سوره توبه را به «فریاد»، «درد» یا «ناله» ترجمه کرد.
آیا همه این شاخه‌ها یک منشأ دارند؟
در بعضی توضیح‌های لغوی، کوشش شده است معنای «إِلّ» در عهد و خویشاوندی از مفهوم تیزی و تعیین مرز توضیح داده شود.
بر این اساس، گفته شده است که پیمان، رابطه‌ای با حدود مشخص است و خویشاوندی نیز میان اشخاص نوعی پیوند و مرز شناخته‌شده ایجاد می‌کند.
توضیح دیگری معنای عهد را با روشن بودن و آشکار شدن آن مرتبط دانسته است؛ همان‌گونه که درخشندگی چیزی را آشکار می‌سازد.
این توضیح‌ها می‌توانند ارتباط مفهومی میان شاخه‌ها را ملموس کنند، اما اثبات تاریخی نیستند.
ممکن است چند معنا در یک ریشه ثبت شده باشند، بی‌آنکه ترتیب پیدایش آنها روشن باشد.
برای کاربرد قرآنی، شواهد مستقیم خویشاوندی، عهد و هم‌پیمانی کافی‌اند. لازم نیست معنای آیه از تصویر نیزه تیز، حرکت اسب یا صدای ناله ساخته شود.
۴. «إِلّ» و مسئله نام آن معبود یگانه
در بعضی منابع لغوی و توضیح‌های قدیم، «إِلّ» یا «إِيل» به‌عنوان نامی برای آن معبود یگانه نیز گزارش شده است.
این نظر با کاربرد واژه‌های مشابه در برخی زبان‌های سامی ارتباط دارد.
در عبری کهن، صورت «אֵל»؛ با تلفظ «اِل»، برای معبود و نامیدن آن معبود یگانه شناخته شده است و در نام‌های اشخاص نیز دیده می‌شود. صورت‌های نزدیک در زبان‌های سامی دیگر نیز ثبت شده‌اند؛ این مقایسه، وجود تشدید لام در «إِلّ» عربی را به تنهایی توضیح نمی‌دهد.
این داده برای پژوهش تطبیقی اهمیت دارد، اما نباید از آن نتیجه گرفت که «إِلًّا» در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰ ضرورتا نام خاص خداست.
در سنت لغوی عربی نیز درباره این خوانش اختلاف وجود داشته است.
بعضی، «إِلّ» را در آیه به آن معبود یگانه مربوط دانسته‌اند؛ به این معنا که آن گروه حرمت آن معبود یگانه را درباره مؤمنان نگاه نمی‌دارند.
در برابر، گروهی معنای خویشاوندی، عهد یا هم‌پیمانی را ترجیح داده‌اند.
برای انتخاب معنای آیه، وجود یک واژه مشابه در زبان عبری به تنهایی کافی نیست. باید دید که خود واژه در عربی چه کاربردهایی داشته و کدام معنا با ساختمان جمله و سیاق نزدیک‌تر است.
در سوره توبه، «إِلّ» در کنار «ذِمَّة» آمده و سخن از پیمان، وفاداری، تجاوز و حقوق متقابل گروه‌هاست. از این رو، معنای پیوند لازم‌الرعایه، خویشاوندی و هم‌پیمانی پشتوانه مستقیم‌تری دارد.
همچنین قرآن در این دو آیه، «إِلّ» را به صورت اسم الهی معرفی نکرده است.
پس نمی‌توان این دو کاربرد را دلیل قطعی افزودن «إِلّ» به نام‌های الهی دانست.
این احتیاط به معنای انکار وجود واژه‌های خویشاوند در دیگر زبان‌های سامی نیست؛ بلکه به معنای جدا نگه داشتن تاریخ زبان‌ها از معنای مشخص یک جمله قرآنی است.
۵. «لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً»؛ نخستین کاربرد قرآنی
در توبه ۹:۸ آمده است:
كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَىٰ قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ
«چگونه می‌توان برای آنان پیمانی معتبر دانست، در حالی که اگر بر شما چیره شوند، نه حرمت هیچ پیوندی را درباره شما رعایت می‌کنند و نه عهد و امانی را؟ با زبان خود شما را خشنود می‌سازند، اما دل‌هایشان سر باز می‌زند؛ و بیشترشان نافرمان‌اند.»
توبه ۹:۸
در این آیه، «إِلًّا» در کنار «ذِمَّةً» آمده است.
فعل «يَرْقُبُوا» از ریشه «ر ق ب» است و در این سیاق به رعایت کردن، حرمت نگاه داشتن و مراقبت از چیزی که نباید پایمال شود مربوط است.
«إِلًّا» مفعول این فعل است.
پس معنای عبارت تنها این نیست که آنان خویشاوندی یا پیمانی ندارند؛ سخن از آن است که پیوند و حرمت موجود را رعایت نمی‌کنند.
این تفاوت اهمیت دارد.
ممکن است دو گروه میان خود خویشاوندی یا عهد داشته باشند، اما یکی از طرف‌ها هنگام دستیابی به قدرت، دیگر آن رابطه را معتبر نشمارد.
در چنین وضعیتی، رابطه از نظر تاریخی ممکن است وجود داشته باشد، ولی در رفتار شخص نقض شده است.
«وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ»؛ آزمون وفاداری هنگام قدرت
آیه رفتار گروه مورد نظر را به وضعیتی پیوند می‌دهد که آنان بر مؤمنان چیره شوند.
«يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ» در این سیاق به غلبه و دستیابی به برتری اشاره دارد.
بنابراین، مسئله تنها اختلاف دو گروه در زمان برابری قدرت نیست.
قرآن می‌گوید اگر این گروه قدرت و غلبه پیدا کنند، حرمت پیوندها و پیمان‌ها را رعایت نخواهند کرد.
این توصیف میان قدرت و وفاداری رابطه‌ای مهم برقرار می‌کند.
شخصی ممکن است هنگامی که به دیگری نیاز دارد یا از قدرت او بیم دارد، به ظاهر پیمان را رعایت کند. اما هنگامی که احساس می‌کند می‌تواند بدون پیامد فوری آن را بشکند، رفتار واقعی او آشکار می‌شود.
با این حال، این نکته یک نتیجه سیاقی است، نه معنای لغوی خود «إِلّ».
«إِلّ» پیوند لازم‌الرعایه را بیان می‌کند؛ چیرگی و غلبه از فعل دیگری شناخته می‌شود.
«يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ»؛ گفتار و رفتار ناسازگار
آیه پس از بیان رعایت نکردن پیوند و عهد می‌گوید:
«يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَىٰ قُلُوبُهُمْ».
این جمله از تفاوت میان سخن ظاهری و موضع درونی آنان خبر می‌دهد.
آنان با گفتار خود می‌کوشند مخاطبان را خشنود سازند، اما دل‌هایشان با آنچه بر زبان می‌آورند همراه نیست.
در این سیاق، وفاداری زبانی و وفاداری واقعی از یکدیگر جدا شده‌اند.
شخص ممکن است از صلح، دوستی و احترام به عهد سخن بگوید، اما هنگامی که فرصت نقض پیمان فراهم شد، برخلاف سخن خود عمل کند.
با این حال، نباید «إِلّ» را مستقیما «دورویی» ترجمه کرد. دورویی و ناسازگاری گفتار و رفتار از ادامه آیه شناخته می‌شود.
خود «إِلّ» همان پیوند و حرمتی است که رعایت آن انتظار می‌رود.
«وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ»
در پایان آیه، «بیشترشان» نافرمان معرفی شده‌اند.
این قید اهمیت دارد؛ زیرا قرآن به جای آنکه در این جمله همه افراد را با یک تعبیر فراگیر توصیف کند، از «أَكْثَرُهُمْ» استفاده کرده است.
از سوی دیگر، باید مرجع ضمیر «هُمْ» در همین سیاق شناخته شود. سخن درباره گروه‌هایی است که موضوع عهد و رفتار دشمنانه در آیات نزدیک‌اند.
بنابراین، نباید این آیه را از زمینه خود جدا کرد و توصیف آن را بر هر انسانی که عنوان دینی متفاوتی دارد جاری ساخت.
موضوع آیه، رفتار مشخص درباره پیوند، پیمان و غلبه است؛ نه صرف نام یک عقیده یا هویت.
۶. «لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً»؛ تکرار همان تعبیر
در توبه ۹:۱۰ آمده است:
لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ
«درباره هیچ مؤمنی نه حرمت پیوندی را رعایت می‌کنند و نه عهد و امانی را؛ و آنان همان تجاوزگران‌اند.»
توبه ۹:۱۰
در این آیه، «إِلًّا وَلَا ذِمَّةً» عینا تکرار شده است.
اما ساختمان جمله با توبه ۹:۸ تفاوت دارد.
در آیه نخست، سخن از وضعیتی مشروط است: اگر آنان بر شما چیره شوند، حرمت پیوند و پیمان را رعایت نمی‌کنند.
در آیه دوم، فعل «لَا يَرْقُبُونَ» به صورت خبری آمده است و رفتار آنان را توصیف می‌کند.
همچنین به جای «فِيكُمْ»، تعبیر «فِي مُؤْمِنٍ» آمده است.
تفاوت «فِيكُمْ» و «فِي مُؤْمِنٍ»
«فِيكُمْ» در توبه ۹:۸ به جمع مخاطبان اشاره دارد.
اما «فِي مُؤْمِنٍ» در توبه ۹:۱۰ از یک مؤمن به صورت نکره سخن می‌گوید.
وقتی چنین نکره‌ای در ساخت منفی می‌آید، می‌تواند نفی را به هر فردی از آن گروه گسترش دهد.
بنابراین، عبارت بر این معنا تاکید دارد که آنان حرمت پیوند و پیمان را در حق هیچ مؤمنی رعایت نمی‌کنند.
اما از این ساخت نباید نتیجه گرفت که همه انسان‌های متعلق به هر گروه غیرمؤمن، در همه زمان‌ها، دارای همین رفتارند.
آیه رفتار گروه مورد بحث را نسبت به مؤمنان توصیف می‌کند.
تعمیم این وصف به گروه‌های دیگر، بدون شاهد مستقل، با دقت سیاقی سازگار نیست.
«وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ»
در پایان آیه، آنان «الْمُعْتَدُونَ» معرفی شده‌اند.
این واژه از ریشه «ع د و» است و در این سیاق به تجاوز از حدود و تعدی به حقوق دیگران مربوط می‌شود.
بنابراین، قرآن رعایت نکردن حرمت پیوندها و پیمان‌ها را در زمینه تجاوز و تعدی قرار داده است.
اما «إِلّ» به خودی خود به معنای تجاوز نیست.
پیوند و حرمت یک مفهوم است و پایمال کردن آن مفهومی دیگر.
در این آیه، عمل رعایت نکردن پیوند و پیمان با داوری اخلاقی درباره متجاوزان همراه شده است.
از همین رو، ترجمه «إِلّ» به «ظلم» یا «تجاوز» دقیق نیست؛ زیرا در آن صورت، موضوع تجاوز با خود عمل تجاوز یکی می‌شود.
چرا عبارت تکرار شده است؟
تکرار «إِلًّا وَلَا ذِمَّةً» در دو آیه نزدیک، موضوع وفاداری را برجسته می‌کند.
در آیه نخست، سخن از رفتار احتمالی آنان هنگام چیرگی و ناسازگاری زبان و دل است.
در آیه دوم، همان رفتار به‌صورت وصفی آشکار مطرح می‌شود و با عنوان «تجاوزگران» پایان می‌یابد.
بنابراین، تکرار صرفا برای افزودن کلمات نیست؛ در جریان استدلال سوره نقش دارد.
با این حال، معنای لغوی «إِلّ» در این دو آیه تغییر نمی‌کند.
همان پیوند لازم‌الرعایه در هر دو مورد مطرح است؛ آنچه تفاوت دارد، ساختمان جمله و تاکید سیاقی آن است.
۷. آیا این آیات درباره همه مشرکان‌اند؟
برای فهم دو کاربرد «إِلّ»، باید به آیات پیش و پس توجه کرد.
سوره توبه در آغاز از وضعیت پیمان‌ها با گروه‌هایی از مشرکان سخن می‌گوید.
اما قرآن در همان آغاز، میان پیمان‌شکنان و کسانی که به تعهد خود وفادار مانده‌اند تفاوت می‌گذارد.
در توبه ۹:۴ آمده است:
إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
«مگر کسانی از مشرکان که با آنان پیمان بسته‌اید و سپس چیزی از تعهد خود نسبت به شما نکاسته‌اند و هیچ‌کس را علیه شما یاری نکرده‌اند؛ پس پیمان آنان را تا پایان مدتشان کامل نگاه دارید. همانا آن معبود یگانه پرهیزگاران را دوست دارد.»
توبه ۹:۴
این آیه صریحا از گروهی از مشرکان سخن می‌گوید که به پیمان خود وفادار مانده‌اند.
فرمان قرآن درباره آنان روشن است: پیمان باید تا پایان مدت آن رعایت شود.
پس نمی‌توان گفت که قرآن در این مجموعه آیات، همه مشرکان را ذاتا پیمان‌شکن معرفی کرده است.
اگر چنین بود، استثنای صریح توبه ۹:۴ معنایی نداشت.
در توبه ۹:۷ نیز آمده است:
كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
«چگونه برای مشرکان پیمانی نزد آن معبود یگانه و رسولش باشد، مگر کسانی که نزد مسجدالحرام با آنان پیمان بسته‌اید؟ پس تا زمانی که آنان در برابر شما بر پیمان خود استوارند، شما نیز در برابر آنان استوار بمانید. همانا آن معبود یگانه پرهیزگاران را دوست دارد.»
توبه ۹:۷
این آیه نیز وفاداری دوطرفه را برجسته می‌کند.
«فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ» نشان می‌دهد که تا زمانی که طرف مقابل بر پیمان خود پایدار است، مؤمنان نیز باید در برابر او وفادار بمانند.
در چنین سیاقی، توبه ۹:۸ از گروهی سخن می‌گوید که برخلاف این اصل رفتار می‌کنند.
بنابراین، «لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً» را باید در فضای نقض عهد و رفتار دشمنانه فهمید.
پناه دادن حتی در وضعیت دشمنی
در توبه ۹:۶ آمده است:
وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّىٰ يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ
«و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، به او پناه بده تا سخن آن معبود یگانه را بشنود؛ سپس او را به جای امنش برسان. این از آن روست که آنان مردمی‌اند که نمی‌دانند.»
توبه ۹:۶
این آیه در میان همان مجموعه فرمان‌ها آمده است.
بنابراین، حتی در سیاق رویارویی و دشمنی، درخواست پناه و تامین امنیت فرد مورد توجه قرار گرفته است.
این نکته مانع آن است که آیات مربوط به پیمان‌شکنی به مجوزی برای پایمال کردن حقوق هر شخصی با باور متفاوت تبدیل شوند.
خود قرآن میان وضعیت‌ها و اشخاص تفاوت می‌گذارد.
پس مفهوم «إِلّ» در اینجا به حفظ حرمت پیوندها و تعهدها مربوط است؛ نه به از میان بردن همه حرمت‌ها به سبب اختلاف دینی.
۸. تفاوت «إِلّ» با «ذِمَّة»
در هر دو کاربرد قرآنی، «إِلّ» با «ذِمَّة» همراه آمده است.
این همراهی پرسشی مهم ایجاد می‌کند: اگر هر دو می‌توانند به عهد مربوط باشند، تفاوت آنها چیست؟
«ذِمَّة» و مسئولیت حفظ عهد و امان
«ذِمَّة» از ریشه «ذ م م» است.
در زبان عربی، «ذِمَّة» به عهد، امان، تعهد و مسئولیتی گفته می‌شود که رعایت آن بر عهده شخص قرار می‌گیرد.
در کاربردهای حقوقی و اجتماعی، شخص ممکن است دیگری را در امان خود بگیرد یا به حفظ حق و امنیت او متعهد شود.
چنین تعهدی، رابطه‌ای پدید می‌آورد که شکستن آن مایه نکوهش و مسئولیت است.
اما نباید از توضیح ریشه «ذ م م» نتیجه گرفت که «ذِمَّة» فقط ترس از سرزنش مردم است. در کاربرد زبانی، تعهد و امان معنای مستقلی یافته‌اند.
همچنین معنای فنی و تاریخی «اهل ذمه» در نظام‌های حقوقی دوره‌های بعد، نباید جای معنای عمومی «ذِمَّة» در قرآن قرار گیرد.
در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰، موضوع پیمان و حقوقی است که رعایت آن انتظار می‌رود؛ نه بیان یک طبقه‌بندی حقوقی کامل از پیروان ادیان.
آیا «إِلّ» خویشاوندی و «ذِمَّة» پیمان است؟
این یکی از خوانش‌های قوی و طبیعی عبارت است.
در این خوانش، «إِلّ» به پیوند خویشاوندی یا رابطه شناخته‌شده میان اشخاص اشاره دارد و «ذِمَّة» به عهد و تعهدی که رعایت آن لازم است.
این تفاوت با شواهد شعری و سیاق آیات سازگار است.
اما نباید آن را تنها معنای ممکن زبان عربی دانست.
زیرا «إِلّ» در کاربردهای کهن خود به عهد و هم‌پیمانی نیز گفته شده است.
بنابراین، دو واژه می‌توانند در مفهوم تعهد و حفظ حرمت هم‌پوشانی داشته باشند.
تفاوت اصلی را می‌توان چنین توضیح داد:
«إِلّ» بیشتر بر پیوند و رابطه‌ای تاکید دارد که میان اشخاص برقرار است؛ مانند نسب، هم‌پیمانی یا حمایت.
«ذِمَّة» بیشتر بر مسئولیت حفظ عهد، امان یا حرمتی تاکید می‌کند که از آن رابطه بر عهده شخص قرار گرفته است.
این تفاوت گرایشی است، نه مرزی قطعی که در تمام کاربردهای عربی بدون استثنا برقرار باشد.
چرا قرآن هر دو را آورده است؟
در این دو آیه، ذکر «إِلّ» و «ذِمَّة» می‌تواند گستردگی پیمان‌شکنی گروه مورد نظر را نشان دهد.
یعنی آنان نه پیوندهای شناخته‌شده را رعایت می‌کنند و نه تعهدها و امان‌هایی را که باید نگاه داشته شوند.
به این ترتیب، سخن تنها از شکستن یک قرارداد مشخص نیست؛ از نادیده گرفتن انواع پیوندها و حرمت‌هایی است که می‌توانند مانع تجاوز شوند.
اما نباید از این ترکیب نتیجه گرفت که هر شخص لزوما باید هم با طرف مقابل خویشاوند باشد و هم قراردادی رسمی با او داشته باشد تا آیه درباره او صدق کند.
ساخت منفی، رعایت نکردن هر دو نوع حرمت را در رفتار گروه مورد بحث بیان می‌کند.
۱۰. «إِلًّا» و «إِلَّا»؛ دو صورت متفاوت
در سوره توبه، «إِلًّا» در کنار واژه دیگری دیده می‌شود که از نظر نوشتار بسیار به آن نزدیک است: «إِلَّا».
اما این دو نقش و معنای متفاوتی دارند.
«إِلًّا» در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰ اسم است و به پیوند، خویشاوندی یا عهد اشاره دارد.
«إِلَّا» در توبه ۹:۴ و توبه ۹:۷ حرف استثناست و به معنای «مگر» می‌آید.
در عبارت «إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ»، مقصود استثنا کردن گروهی از حکم پیشین است.
اما در عبارت «لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا»، مقصود رعایت نکردن یک پیوند یا حرمت است.
بنابراین، نباید از شباهت دو صورت نتیجه گرفت که «إِلًّا» در این دو آیه به معنای استثناست.
همچنین «آل» در تعبیرهایی مانند «آل ابراهیم» و «آل فرعون» را نباید به سبب نزدیکی نوشتاری، بدون بررسی اشتقاقی، همان ریشه «أ ل ل» دانست.
در پژوهش صرفی، شکل کامل واژه، حرکت‌ها، نقش دستوری و ریشه واقعی باید با یکدیگر سنجیده شوند.
۱۱. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
برای «إِلّ»، انتخاب یک معادل فارسی ثابت دشوار است؛ زیرا این واژه در عربی کهن هم برای خویشاوندی و هم برای هم‌پیمانی و عهد به کار رفته است.
«خویشاوندی» یکی از معادل‌های مستقیم و معتبر آن است.
«پیوند»، «هم‌پیمانی» و «رابطه لازم‌الرعایه» نیز با بخشی از میدان معنایی آن سازگارند.
اما در هر دو آیه قرآن، «إِلّ» در کنار «ذِمَّة» آمده است. از این رو، ترجمه باید تا حد امکان تفاوت این دو واژه را حفظ کند.
برای «إِلًّا وَلَا ذِمَّةً»، صورت پیشنهادی چنین است:
«نه حرمت پیوندی را و نه عهد و امانی را.»
در این تعبیر، «پیوند» می‌تواند خویشاوندی و هم‌پیمانی را دربر گیرد و «عهد و امان» جنبه تعهدی «ذمة» را روشن می‌کند.
اگر ترجمه روشن‌تر و محدودتر به خوانش خویشاوندی لازم باشد، می‌توان گفت:
«نه حرمت خویشاوندی را و نه پیمانی را.»
این صورت نیز از نظر لغوی قابل دفاع است، ولی معنای گسترده‌تر «إِلّ» در هم‌پیمانی و رابطه حمایت را کمتر آشکار می‌کند.
توبه ۹:۸
برای «لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«درباره شما نه حرمت پیوندی را رعایت می‌کنند و نه عهد و امانی را.»
این ترجمه سهم فعل «يَرْقُبُوا» را حفظ می‌کند و از تبدیل خود «إِلّ» به عمل پیمان‌شکنی جلوگیری می‌کند.
توبه ۹:۱۰
برای «لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً»، ترجمه پیشنهادی چنین است:
«درباره هیچ مؤمنی نه حرمت پیوندی را رعایت می‌کنند و نه عهد و امانی را.»
در این ترجمه، «هیچ مؤمنی» معنای نفی همراه با «مُؤْمِنٍ» را منتقل می‌کند.
همچنین حفظ «نه... نه...» کمک می‌کند که هر دو اسم عربی در فارسی دیده شوند.
معادل‌هایی که نیازمند احتیاط‌اند
ترجمه «إِلّ» به «آن معبود یگانه» در این دو آیه، یکی از خوانش‌های گزارش‌شده در سنت لغوی و تفسیری است؛ اما نباید بدون توضیح اختلاف و بررسی سیاق، معادل قطعی معرفی شود.
«دوستی» نیز معادل دقیقی نیست؛ زیرا رابطه خویشاوندی یا پیمان می‌تواند بدون محبت شخصی وجود داشته باشد.
«قرارداد رسمی» بیش از اندازه محدود است، زیرا «إِلّ» خویشاوندی را نیز دربر می‌گیرد.
«قانون» یا «نظام حقوقی» نیز معنایی گسترده‌تر و متاخرتر از کاربرد مستقیم واژه‌اند.
«تعصب قومی» معادل مناسبی نیست؛ زیرا خویشاوندی و رعایت حرمت آن با تعصب و برتر دانستن قوم خود یکسان نیست.
در متن فرقان، بهتر است «إِلّ» با مفهوم پیوند لازم‌الرعایه شناخته شود و در توضیح روشن گردد که خویشاوندی، هم‌پیمانی و عهد از مصداق‌های ثبت‌شده آن هستند.
۱۲. جمع‌بندی
ریشه «أ ل ل» در زبان عربی چند شاخه معنایی دارد. برخی کاربردهای آن به درخشندگی و حرکت سریع، برخی به تیزی و ابزار نوک‌دار، و برخی به ناله و صدا مربوط‌اند.
اما در شاخه‌ای که مستقیما به قرآن مربوط است، «إِلّ» به پیوندی میان انسان‌ها اشاره دارد که رعایت آن انتظار می‌رود؛ مانند خویشاوندی، عهد، هم‌پیمانی و رابطه حمایت.
شواهد عربی کهن نشان می‌دهند که این واژه به خویشاوندی محدود نیست. از سوی دیگر، معنای عهد و هم‌پیمانی نیز نباید سبب شود که کاربرد نسبی آن از میان برود.
در قرآن، «إِلّ» تنها دو بار، در توبه ۹:۸ و توبه ۹:۱۰، آمده است.
در هر دو آیه، این واژه همراه با «ذِمَّة» قرار گرفته و رعایت نکردن آن از ویژگی‌های گروهی معرفی شده که در زمینه پیمان‌شکنی و دشمنی با مؤمنان توصیف می‌شوند.
فعل «يَرْقُبُونَ» نشان می‌دهد که موضوع تنها وجود پیوند نیست؛ رعایت حرمت آن نیز اهمیت دارد.
همچنین دو آیه در سیاقی آمده‌اند که قرآن به‌صراحت میان پیمان‌شکنان و مشرکانی که به عهد وفادار مانده‌اند تفاوت می‌گذارد.
در توبه ۹:۴، وفای به پیمان با مشرکان وفادار فرمان داده شده است. در توبه ۹:۷، پایداری متقابل بر عهد مورد تاکید قرار گرفته و در توبه ۹:۶، حتی برای مشرکی که درخواست پناه می‌کند، تامین امنیت مقرر شده است.
بنابراین، نمی‌توان آیات مربوط به رعایت نکردن «إِلّ» و «ذِمَّة» را به حکم عمومی درباره همه انسان‌هایی تبدیل کرد که باور دینی متفاوت دارند.
این آیات درباره رفتار گروهی مشخص در زمینه پیمان، قدرت، دشمنی و تجاوز سخن می‌گویند.
از نظر معنایی نیز «إِلّ» و «ذِمَّة» به یکدیگر نزدیک‌اند، اما بهتر است تفاوت آنها در ترجمه حفظ شود. «إِلّ» می‌تواند بر پیوند خویشاوندی یا هم‌پیمانی تاکید داشته باشد و «ذِمَّة» بر تعهد، امان و مسئولیتی که رعایت آن لازم است.
نسبت دادن معنای «نام آن معبود یگانه» به «إِلّ» نیز در سنت لغوی گزارش شده، اما برای ترجیح آن در این دو آیه دلیل قطعی وجود ندارد. شباهت آن با نام‌های الهی در زبان‌های سامی، به تنهایی معنای عبارت قرآنی را تعیین نمی‌کند.
تعریف نهایی ریشه «أ ل ل» در فرقان:
«در شاخه قرآنی، پیوند یا رابطه‌ای لازم‌الرعایه میان انسان‌ها، مانند خویشاوندی، هم‌پیمانی، عهد یا حمایت، که حفظ حرمت و حقوق طرف مقابل را اقتضا می‌کند. در قرآن، إِلّ در کنار ذِمَّة آمده و هر دو بار از رعایت نکردن این پیوندها و تعهدها سخن گفته شده است. إِلّ به خودی خود نام پیمان‌شکنی، تجاوز یا دشمنی نیست؛ بلکه رابطه‌ای است که می‌تواند محترم شمرده شود یا پایمال گردد. شاخه‌های دیگر لغوی این ریشه به درخشندگی، تیزی، حرکت و صدا مربوط‌اند، اما پیوند تاریخی قطعی همه آنها نباید بدون شاهد فرض شود.»