ریشهٔ ع س ع س — عَسْعَسَ؛ روی‌آوردن و واپس‌رفتن شب
صورت‌های قرآنی و لغوی
۱. معنای ریشه و ساختمان واژه
«عَسْعَسَ» در زبان عربی فعلی است که برای روی‌آوردن شب و گسترش تاریکی، و نیز برای واپس‌رفتن شب و نزدیک شدن پایان آن به کار رفته است. این دو کاربرد در فرهنگ‌های کهن ثبت شده‌اند و سبب شده‌اند که شماری از لغویان، «عَسْعَسَ» را از واژه‌های دارای دو معنای متقابل بدانند.
در «لسان العرب» آمده است: «عَسْعَسَ اللَّيْلُ عَسْعَسَةً: أَقْبَلَ بِظَلَامِهِ». یعنی شب عسعسه کرد؛ تاریکی‌اش روی آورد. در همان منبع، واپس‌رفتن و پایان یافتن شب نیز از معانی این فعل معرفی شده است.
جوهری در «الصحاح» معنای روی‌آوردن تاریکی را ثبت کرده و سپس توضیح فرّاء را آورده است که «عَسْعَسَ» در آیهٔ قرآن به معنای پشت کردن شب است.
الصحاح و لسان العرب؛ ثبت هر دو معنای شب
پس با واژه‌ای روبه‌رو هستیم که معنای آن را نمی‌توان تنها با یک معادل همیشگی بیان کرد.
در یک کاربرد، «عسعسهٔ شب» هنگامی رخ می‌دهد که تاریکی از آغاز شب فرا می‌رسد. در کاربرد دیگر، هنگامی است که تاریکی رو به پایان می‌رود و شب جای خود را به روشنایی صبح می‌دهد.
این دو وضعیت از نظر زمان و جهت حرکت متفاوت‌اند. در آغاز شب، تاریکی گسترش می‌یابد؛ در پایان شب، تاریکی کنار می‌رود.
بااین‌حال، در هر دو کاربرد، شب در وضعیتی از تغییر قرار دارد. تاریکی یا وارد صحنه می‌شود یا از آن کنار می‌رود.
برخی لغویان کوشیده‌اند همین ویژگی مشترک را مبنای توضیح دو معنا قرار دهند. در این تحلیل، «عسعسه» به وضعیت تاریکی در آغاز یا پایان حضور آن مربوط می‌شود.
اما چنین توضیحی، هرچند از نظر معنایی قابل فهم است، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که واژه در آغاز تاریخ خود فقط یک معنای اصلی داشته و معنای دوم از آن ساخته شده است.
در طبقه‌بندی صرفی قرآن، «ع س ع س» ماده‌ای چهارحرفی با ساختمانِ تکراریِ «ع س» است. این توصیفِ ساختمان واژه، به‌تنهایی تاریخ پیدایش آن را تعیین نمی‌کند.
«عَسْعَسَ» بر وزن «فَعْلَلَ» و مصدر آن «عَسْعَسَة» است.
در عربی، ساختمان‌های چهارحرفیِ تکراری گاهی با حرکت، استمرار، تکرار عمل یا کیفیت صدا ارتباط دارند. اما از این ساختمان به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که عسعسه حتماً حرکتی رفت‌وبرگشتی یا چندبار تکرارشونده است.
در کاربرد قرآنی، این فعل دربارهٔ «شب» است. شب به‌صورت واقعی موجودی راه‌رونده نیست؛ روی‌آوردن و واپس‌رفتن آن با فعل‌هایی بیان می‌شود که در زبان برای حرکت و تغییر وضعیت نیز به کار می‌روند.
بنابراین، معنای فعل باید از کاربردهای مستند عربی و همراهی آن با «شب» شناخته شود، نه تنها از تکرار حروف آن.
۲. پیوند عَسْعَسَ با عَسَّ و دیگر کاربردهای زبانی
عَسَّ؛ جست‌وجو و گشت‌زدن در شب
در زبان عربی، «عَسَّ» به حرکت و گشت‌زدن در شب، به‌ویژه برای جست‌وجو و مراقبت، گفته می‌شود.
در «العین»، «العَسّ» به جست‌وجو در شب و بررسی وضعیت کسانی که رفتار مشکوک دارند مربوط شده است.
کتاب العین؛ عسّ و جست‌وجوی شبانه
«عَسَس» نیز برای نگهبانانی به کار می‌رفته که شبانه در شهرها گشت می‌زدند.
این کاربرد در زبان عربی شناخته‌شده است و تا امروز نیز «عَسَس» برای نگهبانان شبانه فهمیده می‌شود.
در «مقاییس اللغة»، ابن فارس یکی از شاخه‌های مادهٔ «ع س» را نزدیک شدن و جست‌وجو کردن معرفی می‌کند.
او «عَسَّ» را با حرکت برای یافتن چیزی در شب مرتبط می‌داند و کاربرد «عَسْعَسَ اللَّيْلُ» را در معنای روی‌آوردن شب در همین مجموعه بررسی می‌کند.
مقاییس اللغة؛ نزدیک شدن و جست‌وجو
از نظر تصویر زبانی، میان نزدیک شدن شب و نزدیک شدن شخصی که در تاریکی جست‌وجو می‌کند، می‌توان شباهتی تصور کرد.
اما این نزدیکی معنایی کافی نیست تا بگوییم «عسعس» در اصل حتماً به معنای گشت‌زدن نگهبانان بوده و سپس برای شب به کار رفته است.
همچنین «عَسَّ» و «عَسْعَسَ» از نظر ساختمان صرفی یکسان نیستند. نخستین فعل، سه‌حرفیِ مضاعف است و دومی چهارحرفیِ تکراری.
بنابراین، کاربردهای «ع س س» برای شناخت ارتباط‌های احتمالی سودمندند، اما نباید تمام معانی آنها را به ریشهٔ قرآنی «ع س ع س» منتقل کرد.
عَسْعَاس؛ گرگ جست‌وجوگر در شب
در منابع لغوی، «عَسْعَاس» و «عَسُوس» از نام‌ها یا وصف‌های گرگ آمده‌اند.
این نام‌ها به گرگی مربوط‌اند که شبانه برای یافتن شکار حرکت می‌کند.
«تَعَسْعَسَ الذِّئْبُ» نیز برای گرگی به کار رفته که در شب حرکت کرده یا برای یافتن شکار نزدیک می‌شود.
الصحاح و لسان العرب؛ نام‌های گرگ و جست‌وجوی شبانه
در بعضی توضیح‌ها، «عسعاس» به گرگی گفته شده که بسیار حرکت می‌کند و قرار ندارد.
این کاربردها میدان حرکت و جست‌وجوی شبانه را در خانوادهٔ زبانی نزدیک به «عسعس» نشان می‌دهند.
بااین‌حال، نباید از آنها نتیجه گرفت که وقتی قرآن می‌گوید «وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ»، شب را الزاماً به گرگی در حال شکار تشبیه کرده است.
چنین تصویری در خود آیه وجود ندارد.
از نظر لغوی، کافی است بدانیم که «عسعس» و صورت‌های نزدیک آن در زبان عربی با حرکت، نزدیک شدن و وضعیت شبانه نیز ارتباط داشته‌اند.
عسعسهٔ ابر
در «العین»، تعبیر «عَسْعَسَتِ السَّحَابَةُ» ثبت شده است.
این تعبیر دربارهٔ ابری به کار رفته که در تاریکی شب به زمین نزدیک می‌شود.
در بعضی نقل‌ها، روشنایی برق درون ابر نیز بخشی از تصویر است.
این کاربرد از نظر معنایی با روی‌آوردن و نزدیک شدن ارتباط دارد.
ابر در آسمان حرکت می‌کند و به افق یا زمین نزدیک به نظر می‌رسد. در چنین فضایی، «عسعسه» می‌تواند حرکت و نزدیک شدن آن را توصیف کند.
اما دربارهٔ شاهد شعریِ مورد استناد برای این معنا، اختلاف وجود دارد. فرّاء نقل کرده که برخی لغویان، بیت مربوط به نزدیک شدن ابر را ساخته‌شده می‌دانستند.
ازاین‌رو، نمی‌توان تنها با استناد به آن بیت، تقدم تاریخیِ معنای نزدیک شدن را با قطعیت اثبات کرد.
خودِ ثبت کاربرد در «العین» اهمیت لغوی دارد، اما تاریخ و اعتبار شاهد شعری نیز باید جداگانه سنجیده شود.
طبری به نقل از فرّاء؛ اختلاف دربارهٔ اعتبار شاهد ابر
پوشیده و مبهم ساختن یک امر
در «لسان العرب»، تعبیر «عَسْعَسَ فُلَانٌ الأَمْرَ» نیز آمده است.
این عبارت دربارهٔ کسی به کار می‌رود که موضوعی را می‌پوشاند یا مبهم می‌سازد.
در توضیح آن، ارتباط با تاریکی شب مطرح شده است؛ زیرا تاریکی می‌تواند چیزها را از دید انسان پنهان کند.
لسان العرب؛ عسعس الأمر، پوشیده و مبهم ساختن
اما این کاربرد را نباید به معنای مستقیم «عَسْعَسَ» در قرآن تبدیل کرد.
در آیهٔ تکویر، موضوع فعل شب است، نه سخن یا رفتار انسانی که عمداً برای پنهان کردن حقیقت انجام می‌شود.
ازاین‌رو، «پنهان‌کاری»، «دروغ» یا «مبهم‌سازی» معادل‌های مناسبی برای صورت قرآنی نیستند.
۳. دو معنای متقابل و شواهد عربی کهن
عسعس به معنای واپس‌رفتن شب
یکی از شواهد شناخته‌شده برای معنای پایان یافتن شب، بیتی است که به علقمة بن قُرْط نسبت داده شده است:
حَتَّى إِذَا الصُّبْحُ لَهَا تَنَفَّسَا
وَانْجَابَ عَنْهَا لَيْلُهَا وَعَسْعَسَا
یعنی: «تا آنگاه که صبح برای آن دمید و شبش کنار رفت و واپس نشست.»
در این بیت، «عَسْعَسَا» پس از «انْجَابَ عَنْهَا لَيْلُهَا» آمده است.
«اِنْجَابَ» در اینجا به کنار رفتن و گشوده شدن تاریکی اشاره دارد. پس همراهی آن با «عسعس» نشان می‌دهد که فعل در این شاهد به واپس‌رفتن شب مربوط است.
طبری نیز این بیت را در توضیح معنای «أَدْبَرَ» نقل کرده است.
طبری؛ شاهد منسوب به علقمة بن قرط و معنای ادبار
بااین‌حال، نکته‌ای تاریخی باید حفظ شود.
این شاهد در منابع لغوی و تفسیریِ پس از قرآن ثبت شده و تاریخ دقیق سرایش آن روشن نیست. افزون بر این، تعبیر «الصبح ... تنفسا» با خودِ عبارت قرآنیِ «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ» نزدیکی آشکاری دارد.
بنابراین، نمی‌توان بدون تحقیق مستقل ثابت کرد که این بیت پیش از نزول قرآن سروده شده یا مستقل از بیان قرآنی شکل گرفته است.
ارزش آن در ثبت و توضیح یک کاربرد عربی است، نه اثبات قطعیِ تقدم تاریخی آن بر قرآن.
شاهد زبرقان دربارهٔ پایان شب
در «لسان العرب» و «تهذيب اللغة»، از زبرقان چنین نقل شده است:
وَرَدْتُ بِأَفْرَاسٍ عِتَاقٍ وَفِتْيَةٍ
فَوَارِطَ فِي أَعْجَازِ لَيْلٍ مُعَسْعِسِ
یعنی: «با اسبان اصیل و جوانانی پیشرو، در بخش‌های پایانی شبی که رو به پایان می‌رفت، رسیدم.»
در این بیت، «مُعَسْعِس» وصف شب است.
ترکیب «أَعْجَازِ لَيْلٍ» به بخش‌های پایانی شب اشاره دارد و به همین دلیل، لغویان «معسعس» را در اینجا به معنای شبِ رو به رفتن توضیح داده‌اند.
لسان العرب و تاج العروس؛ شاهد زبرقان
این شاهد برای معنای واپس‌رفتن شب اهمیت دارد؛ زیرا قرینهٔ پایان شب در خودِ جمله وجود دارد.
بااین‌حال، انتساب و تاریخ سرایش بیت باید از معنای لغوی آن جدا بماند. نقل فرهنگ‌نویسان نشان می‌دهد که این تعبیر در سنت زبانی شناخته شده بوده، اما برای تعیین دقیق قدمت آن به بررسی مستقلی از دیوان و روایت شعر نیاز است.
عسعس به معنای روی‌آوردن تاریکی
در مقابل، برای معنای آمدن شب نیز شواهد و گزارش‌های لغوی وجود دارد.
ابوعبیده، لغوی کهن، هر دو کاربردِ روی‌آوردن و واپس‌رفتن شب را ثبت کرده است.
در یکی از شواهد نقل‌شده آمده است:
مُدَّرِعَاتِ اللَّيْلِ لَمَّا عَسْعَسَا
برگردان توضیحیِ این بخش: «جامهٔ شب بر تن کرده‌اند، آنگاه که شب روی آورد.» لغویان آن را به فرارسیدن شب و پوشیده شدن محیط با تاریکی مربوط دانسته‌اند.
در اینجا، تاریکی همانند پوششی است که بر محیط قرار می‌گیرد.
در «لسان العرب»، این بخش بی‌نام نقل شده است؛ اما حاشیهٔ چاپِ بررسی‌شدهٔ «البسیط» آن را به علقمة یا علقة بن قرط نسبت می‌دهد و دو روایت برای آن گزارش می‌کند. این انتساب و اختلاف نقل، تاریخ دقیق سرایش یا استقلال آن از قرآن را ثابت نمی‌کند.
البسیط و حاشیهٔ چاپ؛ اختلافِ انتساب و روایتِ مدرعات
بنابراین، نباید آن را شاهدی قطعی از عربی جاهلی معرفی کرد.
بااین‌حال، معنای روی‌آوردن تاریکی تنها بر این شاهد متکی نیست؛ زیرا در «العین»، «الصحاح» و دیگر فرهنگ‌های کهن نیز صریحاً ثبت شده است.
آیا این واژه از «اضداد» است؟
در زبان‌شناسی سنتی عربی، «أَضْدَاد» به واژه‌هایی گفته می‌شود که برای دو معنای متقابل به کار رفته‌اند.
ابوحاتم سجستانی و قُطْرُب، «عسعس» را از این دسته دانسته‌اند.
از نظر آنها، کاربرد یک فعل برای روی‌آوردن شب و واپس‌رفتن آن، نمونه‌ای از دو معنای متقابل در یک ساختمان زبانی است.
زجاج نیز، در کنار ثبت هر دو کاربرد، توضیح داده است که آنها می‌توانند به یک وضعیت کلی‌تر بازگردند: تاریکی در آغاز شب پدید می‌آید و در پایان آن کنار می‌رود. این توضیح لزوماً ردّ طبقه‌بندی واژه در اضداد نیست.
در چنین توضیحی، واژه به یکی از دو مرزِ حضور تاریکی مربوط می‌شود.
ابن اعرابی نیز «عسعسه» را با تاریکی شب مرتبط دانسته و کاربرد آن را دربارهٔ روی‌آوردن و واپس‌رفتن شب ثبت کرده است.
لسان العرب؛ اضداد، زجاج و ابن اعرابی
این توضیح‌ها از نظر معنایی قابل توجه‌اند؛ زیرا نشان می‌دهند که دو معنای ظاهراً متضاد می‌توانند حول پدیدهٔ واحدی، یعنی دگرگونی وضعیت شب، شکل گرفته باشند.
اما وجود یک توضیح مشترک، اثبات نمی‌کند که واژه در آغاز تنها یک معنای مبهم داشته و بعداً به دو معنای مخالف تقسیم شده است.
برای تعیین تاریخ پیدایش هر کاربرد، باید شواهد دارای تاریخ روشن بررسی شوند.
پس مناسب‌تر است که هر دو معنای مستند حفظ شوند و در ترجمهٔ قرآن، معنای مرجح بر اساس سیاق تعیین گردد.
۴. آیا عَسْعَسَ با سَعْسَعَ ارتباط دارد؟
در عربی، صورت دیگری با ساختمان تکراری وجود دارد: «سَعْسَعَ».
در منابع لغوی، «سَعْسَعَ» به رفتن، کاهش یافتن و رو به پایان رفتن نیز مربوط شده است.
برای نمونه، «تَسَعْسَعَ الشَّهْرُ» دربارهٔ ماهی گفته می‌شود که رو به پایان می‌رود.
همچنین برای انسانی که توان و نشاط جوانی او کاهش یافته و به پیری نزدیک شده است، کاربردهایی از همین خانواده ثبت شده‌اند.
طبری در توضیح تکویر ۸۱:۱۷، از این خانواده برای تقویت معنای واپس‌رفتن شب استفاده کرده و بیتی از رؤبة بن عجاج آورده است:
يَا هِنْدُ مَا أَسْرَعَ مَا تَسَعْسَعَا
وَلَوْ رَجَا تَبْعَ الصِّبَا تَتَبَّعَا
برگردان توضیحی: «ای هند، چه زود رو به پیری و زوال رفت؛ و اگر امیدی به پی گرفتن جوانی داشت، آن را دنبال می‌کرد.» در این شاهد، «تَسَعْسَعَ» به کاهش توان و سپری شدن جوانی مربوط است؛ این صورت از خانوادهٔ «س ع س ع» است، نه صورتِ قرآنیِ «ع س ع س».
طبری؛ شاهد رؤبه از خانوادهٔ س ع س ع
ابن فارس در «مقاییس اللغة»، «عَسْعَسَ» در معنای واپس‌رفتن شب را صورتی جابه‌جاشده از «سَعْسَعَ» تحلیل کرده است.
مقاییس اللغة؛ تحلیلِ قلب از سعسع
در اصطلاح لغوی، چنین جابه‌جایی‌ای «قلب» نامیده می‌شود؛ یعنی حروف واژه در ساختی دیگر جابه‌جا شوند.
بر این اساس، ممکن است کاربرد «عسعس» به معنای پایان یافتن شب با «سعسع» به معنای رو به پایان رفتن ارتباط داشته باشد.
اما این تنها یک تحلیل اشتقاقی است.
اشتراک حروف و نزدیکی معنا به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یکی از دو ساختمان حتماً از دیگری ساخته شده است.
از سوی دیگر، «سَعْسَعَ» و «عَسْعَسَ» از نظر صورت صرفی دو واژهٔ جدا هستند و در نمایهٔ قرآن نیز نباید به‌جای یکدیگر ثبت شوند.
در قرآن، تنها «عَسْعَسَ» آمده است.
بنابراین، در تعریف ریشهٔ قرآنی، نباید معنای همهٔ مشتق‌های «س ع س ع» یا «ع س س» را بی‌دلیل داخل کرد.
برای کاربرد قرآنی، معنای روی‌آوردن یا واپس‌رفتن شب از خودِ شواهد مربوط به «عسعس» نیز پشتوانه دارد و لازم نیست بر اثبات قطعی نظریهٔ قلب استوار شود.
۵. کاربرد قرآنی در تکویر ۸۱:۱۷
ریشهٔ «ع س ع س» تنها یک‌بار در قرآن آمده است.
سورهٔ تکویر، ۸۱:۱۷
وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ
ترجمهٔ موجود در فرقان:
«و به شب، هنگامی که پشت کند،»
ساختمان دستوری آیه
«عَسْعَسَ» فعل ماضی، سوم‌شخص مفرد مذکر و چهارحرفیِ مجرد است.
از نظر نحوی، فاعلِ «عَسْعَسَ» ضمیرِ مستترِ «هو» است که به «اللَّيْل» بازمی‌گردد. خودِ «اللَّيْلِ» در عبارتِ «وَاللَّيْلِ» به واوِ قسم مجرور است؛ شب موضوعِ معنایی فعل و مرجع ضمیر است، نه فاعلِ مرفوعِ ظاهر در این عبارت.
معجم إعراب مفردات ألفاظ القرآن؛ ضمیر مستتر و اسم مجرورِ قسم
«إِذَا» ظرف زمان است و در اینجا وضعیت شب را در هنگامی که فعل تحقق می‌یابد بیان می‌کند.
آیه با «وَ» سوگند آغاز شده است؛ بنابراین، موضوع سوگند شب است، اما نه بدون وصف و وضعیت، بلکه شب در هنگام عسعسه.
صورت ماضیِ «عَسْعَسَ» در چنین ساختی لزوماً به این معنا نیست که آیه تنها از یک شبِ سپری‌شده در گذشته سخن می‌گوید.
در عربی، فعل ماضی در کنار «إِذَا» می‌تواند برای بیان وقوع یک وضعیت شناخته‌شده یا تکرارشونده نیز به کار رود.
پس آیه از شب در حالتی سخن می‌گوید که برای مخاطب قابل شناخت است.
دو خوانش اصلی
از نظر لغوی، دو خوانش برای این آیه وجود دارد.
خوانش نخست: شب هنگامی که تاریکی‌اش روی می‌آورد.
در این خوانش، «عَسْعَسَ» به آغاز شب مربوط است؛ زمانی که روشنایی روز کاهش می‌یابد و تاریکی بر محیط گسترش پیدا می‌کند.
این معنا در «العین» و دیگر فرهنگ‌های عربی ثبت شده و با کاربرد فعل برای نزدیک شدن تاریکی سازگار است.
خوانش دوم: شب هنگامی که واپس می‌رود.
در این خوانش، «عَسْعَسَ» به پایان شب مربوط است؛ زمانی که تاریکی رو به کاهش می‌رود و روشنایی صبح آشکار می‌شود.
این معنا نیز پشتوانهٔ لغوی و شواهد شعری دارد و طبری آن را برای آیه ترجیح داده است.
طبری؛ ترجیحِ واپس‌رفتن شب با قرینهٔ صبح
بنابراین، از نظر معنای واژه، هیچ‌یک از دو خوانش را نمی‌توان صرفاً به دلیل وجود خوانش دیگر باطل دانست.
پرسش مهم‌تر آن است که سیاق آیه کدام‌یک را تقویت می‌کند.
پیوند با «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ»
بلافاصله پس از سوگند به شب آمده است:
سورهٔ تکویر، ۸۱:۱۸
وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ
ترجمهٔ موجود در فرقان:
«و به صبح، هنگامی که نفس کشد،»
این آیه مهم‌ترین قرینهٔ نزدیک برای فهم «عَسْعَسَ» است.
«تَنَفَّسَ» از خانوادهٔ «ن ف س» است و در کاربرد حاضر، صبح را با تصویری از دمیدن و آشکار شدن تدریجی روشنایی توصیف می‌کند.
همان‌گونه که نفس کشیدن، حرکتی زنده و تدریجی است، پدیدار شدن روشنایی صبح نیز در تجربهٔ انسان به‌صورت گشوده شدن تدریجی تاریکی دیده می‌شود.
این تصویر از خودِ سیاق قابل فهم است، اما نباید آن را به ادعای فیزیکیِ نفس کشیدن واقعی صبح تبدیل کرد.
اکنون دو احتمال دربارهٔ رابطهٔ تکویر ۸۱:۱۷ و تکویر ۸۱:۱۸ وجود دارد.
اگر «عسعس» را به معنای واپس‌رفتن شب بگیریم، هر دو آیه یک گذارِ پیوسته را توصیف می‌کنند: شب کنار می‌رود و صبح آشکار می‌شود.
این خوانش از نظر ترتیب طبیعی رویدادها بسیار روشن است.
اما اگر «عسعس» را به معنای روی‌آوردن شب بگیریم، آیات دو گذار مهم در چرخهٔ شب و روز را بیان می‌کنند: نخست فرارسیدن تاریکی و سپس دمیدن روشنایی صبح.
این خوانش نیز از نظر زبان و نظم سوگندها ممکن است.
بنابراین، صرف آمدن «صبح» پس از «شب» به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که خوانشِ روی‌آوردن شب ناممکن است.
بااین‌حال، پیوستگی مستقیم «شبِ واپس‌رونده» با «صبحِ دمنده» قرینه‌ای قوی برای ترجیح معنای پایان یافتن شب فراهم می‌کند.
این ترجیح بر هماهنگی سیاق استوار است، نه بر انکار معنای دیگر در زبان عربی.
قرطبی؛ گزارش هر دو معنا و توضیحِ تنفس صبح
قرینه‌ای از سورهٔ مدثر
در سورهٔ مدثر نیز دو سوگند با ساختاری نزدیک آمده‌اند:
سورهٔ مدثر، ۷۴:۳۳
وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ
ترجمه:
«و شب چون پشت کند،»
سورهٔ مدثر، ۷۴:۳۴
وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ
ترجمه:
«و صبح چون روشن شود،»
در این دو آیه، واپس‌رفتن شب با فعل صریح «أَدْبَرَ» بیان شده و پس از آن، آشکار شدن روشنایی صبح آمده است.
این ساخت از نظر معنایی به تکویر ۸۱:۱۷ و تکویر ۸۱:۱۸ نزدیک است.
در هر دو مجموعه، سوگند به شب و صبح کنار هم قرار گرفته است.
در مدثر، رابطهٔ شبِ پشت‌کننده و صبحِ روشن‌شونده روشن و مستقیم است.
ازاین‌رو، این آیات قرینه‌ای قرآنی برای ترجیح معنای واپس‌رفتن شب در تکویر فراهم می‌کنند.
بااین‌حال، شباهت دو ساخت لزوماً اثبات نمی‌کند که هر واژهٔ متفاوت در آنها از نظر لغوی کاملاً هم‌معناست.
«أَدْبَرَ» مستقیماً پشت کردن و رفتن را بیان می‌کند، در حالی که «عَسْعَسَ» در زبان عربی دو کاربرد متقابل دارد.
پس مقایسهٔ آیات می‌تواند معنای مرجح را روشن‌تر سازد، اما میدان لغوی «عسعس» را به یک معنا محدود نمی‌کند.
نسبت این سوگندها با ادامهٔ سوره
در تکویر ۸۱:۱۵، از «الْخُنَّس» و در تکویر ۸۱:۱۶، از «الْجَوَارِ الْكُنَّس» سخن رفته است.
پس از آن، تکویر ۸۱:۱۷ و تکویر ۸۱:۱۸ شب و صبح را مطرح می‌کنند.
در تکویر ۸۱:۱۹، عبارت «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ» آمده است.
بنابراین، این سوگندها بخشی از ساختار تأکیدی سوره‌اند و پس از آنها دربارهٔ پیام و جایگاه رسانندهٔ آن سخن گفته می‌شود.
در این مجموعه، شب و صبح به‌عنوان پدیده‌هایی شناخته‌شده در نظم جهان حضور دارند.
اما از این پیوند نباید نتیجه گرفت که «عسعس» به معنای وحی، جهل، ایمان یا کفر است.
تاریکی و روشنایی می‌توانند در زبان ادبی برای توضیح حالت‌های شناختی و اخلاقی به کار روند، اما خودِ این آیه، معنای لغوی «عسعس» را به یکی از این مفاهیم تبدیل نکرده است.
در نتیجه، برای پژوهش ریشه کافی است که تغییر وضعیت شب شناخته شود و نقش سوگند در ساختار آیات توضیح داده شود؛ بدون آنکه تمام بحث پیامبری و وحی داخل معنای این فعل قرار گیرد.
۷. جمع‌بندی و پیشنهاد ترجمه
«ع س ع س» در عربی ماده‌ای چهارحرفی با ساختمان تکراری است.
صورت اصلی آن «عَسْعَسَ»، مصدرش «عَسْعَسَة» و معنای شناخته‌شدهٔ آن در وصف شب، روی‌آوردن تاریکی یا واپس‌رفتن شب است.
هر دو کاربرد در فرهنگ‌های کهن ثبت شده‌اند.
برخی لغویان آن را از واژه‌های دارای دو معنای متقابل دانسته‌اند و برخی کوشیده‌اند این دو معنا را با وضعیت تاریکی در آغاز و پایان شب توضیح دهند.
در کنار آن، کاربردهایی مانند حرکت گرگ در شب، نزدیک شدن ابر در تاریکی و مبهم ساختن یک امر نیز در منابع لغوی آمده‌اند. اما همهٔ این کاربردها نباید بدون دلیل به معنای قرآنی فعل منتقل شوند.
همچنین میان «عسعس»، مادهٔ سه‌حرفی «ع س س» و صورت «سعسع» ارتباط‌های احتمالی مطرح شده است؛ ولی مسیر تاریخیِ اشتقاق آنها به‌طور قطعی روشن نیست.
در قرآن، این خانواده تنها یک‌بار و با صورت «عَسْعَسَ» در تکویر ۸۱:۱۷ آمده است.
دو خوانش لغوی برای آیه وجود دارد:
نخست، شب هنگامی که تاریکی‌اش روی می‌آورد.
دوم، شب هنگامی که تاریکی‌اش واپس می‌رود.
هر دو خوانش از نظر زبان عربی پشتوانه دارند، اما سیاق آیه، به‌ویژه همراهی مستقیم آن با «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ»، معنای واپس‌رفتن شب را تقویت می‌کند.
در این خوانش، آیات دو مرحلهٔ پیوسته از گذار شب به روز را بیان می‌کنند: تاریکی رو به پایان می‌رود و روشنایی صبح پدیدار می‌شود.
همچنین مقایسه با مدثر ۷۴:۳۳ و مدثر ۷۴:۳۴، که در آنها واپس‌رفتن شب و روشن شدن صبح کنار هم آمده‌اند، این ترجیح را تقویت می‌کند.
بااین‌حال، معنای روی‌آوردن شب را نباید از تعریف لغوی حذف کرد؛ زیرا در منابع کهن به‌صراحت ثبت شده است.
معنای کوتاه ریشه: روی‌آوردن تاریکی شب یا واپس‌رفتن آن؛ دو کاربرد ثبت‌شده برای دگرگونی وضعیت شب در آغاز و پایان حضور تاریکی.
معنای صورت قرآنی «عَسْعَسَ»: در تکویر ۸۱:۱۷، به قرینهٔ دمیدن صبح در آیهٔ بعد، واپس رفت و رو به پایان نهاد.
پیشنهاد ترجمهٔ آیه:
وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ
«و به شب، هنگامی که پشت کند،»
این همان ترجمهٔ موجود فرقان است و از نظر سیاقی پشتوانهٔ قابل دفاعی دارد.
اگر بخواهیم معنای فعل را در توضیحی روان‌تر بیان کنیم، می‌توان گفت: «سوگند به شب، آنگاه که رو به پایان می‌رود.»
اما این ترجیح سیاقی نباید به انکار معنای دیگر واژه در زبان عربی منجر شود.
نتیجهٔ اصلی پژوهش آن است که «عسعس» در زبان عربی دو کاربرد متقابل دربارهٔ شب دارد، ولی در تکویر ۸۱:۱۷، معنای واپس‌رفتن شب به قرینهٔ آیهٔ بعد مرجح است.
در این کاربرد، فعل به تغییر وضعیت تاریکی اشاره می‌کند؛ نه به نفس کشیدن واقعی شب، نه به حرکت یک موجود زنده، و نه به مفهومی اخلاقی مانند گمراهی یا پنهان کردن حقیقت.
قرآن با دو تصویر پیاپی از شب و صبح، گذار تاریکی به روشنایی را بیان می‌کند.
این گذار در طبیعت شناخته‌شده و قابل مشاهده است؛ و همین واقعیت محسوس، پایهٔ فهم معنای واژه در آیه قرار می‌گیرد.