ریشه قرآنی ج ث و
بر زانو قرار گرفتن؛ از وضعیت جسمانی انسان تا انتظار در صحنه داوری قیامت
صورت‌های قرآنی و لغوی
جِثِيًّا
دو کاربرد قرآنی؛ جمع جاثٍ در تحلیل مشهور
جَاثِيَةً
اسم فاعل مفرد مؤنث؛ یک کاربرد قرآنی
جَثَا / يَجْثُو / يَجْثِي
فعل و مضارع‌های ثبت‌شده؛ در قرآن نیامده‌اند
جَثْو / جُثُوّ / جُثِيّ
مصدرهای لغوی؛ جثیّ تحلیل جمع نیز دارد
جَاثٍ
اسم فاعل مفرد؛ پایه جمع قرآنی
أَجْثَى
به زانو درآوردن؛ صورت لغوی
جَاثَى
دو شخص در برابر یکدیگر بر زانو؛ صورت لغوی
تَجَاثَى / جِثَاء
رویارویی بر زانو و مصدر ثبت‌شده؛ غیرقرآنی
جُثْوَة / جَثْوَة / جِثْوَة
توده، قبر و پیکر؛ سه ضبط لغوی
«جَثَا» در عربی به حالتی گفته می‌شود که انسان بر زانوهای خود قرار می‌گیرد. در این وضعیت، بدن از حالت ایستاده پایین می‌آید و زانوها تکیه‌گاه آن می‌شوند. این حالت می‌تواند هنگام رویارویی با دیگری، انتظار، منازعه یا وضعیتی دشوار پدید آید.
از همین خانواده، «جَاثٍ» به شخصی گفته می‌شود که در چنین حالتی قرار دارد و «جُثُوّ» به خود عمل بر زانو نشستن اشاره می‌کند. واژه «جُثْوَة» نیز در عربی برای توده‌ای از خاک یا سنگ، و در بعضی کاربردها برای پشته خاک بر روی قبر ثبت شده است.
در قرآن، این ریشه در سه آیه آمده است. در دو آیه سوره مریم، گروهی از انسان‌ها در ارتباط با جهنم «جِثِيًّا» توصیف شده‌اند؛ و در سوره جاثیه، همه امت‌ها در صحنه داوری «جَاثِيَةً» معرفی می‌شوند.
این کاربردها نشان می‌دهند که بر زانو قرار گرفتن می‌تواند در موقعیتی از انتظار و رویارویی با داوری الهی مطرح شود. با این حال، خود واژه به معنای گناهکار بودن، محکوم شدن یا عبادت کردن نیست. چنین مفاهیمی، اگر در آیه مطرح باشند، باید از سیاق و عبارت‌های دیگر شناخته شوند.
۱. صورت‌های ریشه و هسته معنایی
ریشه «ج ث و» در دسته‌بندی رایج، معتل‌اللامِ واوی است؛ حرف پایانیِ آن در صورت‌های صرفی دگرگون می‌شود. هر دو مضارع «يَجْثُو» و «يَجْثِي» در منابع ثبت شده‌اند؛ بنابراین، نباید همه صورت‌های یایی را تنها با یک توضیح ساده درباره تبدیل واو تحلیل کرد.
فعل شناخته‌شده این خانواده «جَثَا» است. در عربی، هر دو صورت «يَجْثُو» و «يَجْثِي» برای مضارع آن ثبت شده‌اند. مصدرهای «جَثْو»، «جُثُوّ» و «جُثِيّ» نیز در منابع لغوی آمده‌اند.
از صورت‌های دیگر می‌توان «جَاثٍ»، «جَاثِيَة»، «أَجْثَى»، «جَاثَى»، «تَجَاثَى»، «جُثْوَة» و «جِثَاء» را نام برد.
در قرآن، این ریشه سه بار و در دو صورت آمده است.
پیکره عربی قرآن؛ سه کاربرد در دو صورت
«جِثِيًّا» در مریم ۱۹:۶۸ و مریم ۱۹:۷۲ به کار رفته است. این صورت در تحلیل مشهور، جمع «جَاثٍ» است؛ اما در منابع لغوی و نحوی، احتمال مصدر بودن آن در جایگاه وصف نیز مطرح شده است. قرائتِ «جُثِيًّا» با ضم جیم نیز ثبت شده است؛ در نقل آیات این مقاله، همان «جِثِيًّا»ی متن نصب‌شده حفظ می‌شود.
«جَاثِيَةً» در جاثیه ۴۵:۲۸ آمده و صورت مؤنث اسم فاعل «جَاثٍ» است.
هیچ فعل مستقیمی مانند «جَثَا» یا «يَجْثُو» در متن قرآن نیامده است.
هسته معنایی
در «لسان العرب»، فعل «جَثَا» با عبارت «جَلَسَ عَلَى رُكْبَتَيْهِ» توضیح داده شده است؛ یعنی بر دو زانوی خود نشست.
لسان العرب؛ زانوها، صورت‌ها و شاهد ابن اعرابی
در «أساس البلاغة» زمخشری نیز تعبیر «جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ» آمده و کاربرد «جَاثِيًا» در آیه سوره جاثیه به همین معنا پیوند داده شده است.
این شواهد، معنای اصلی کاربرد قرآنی را روشن می‌کنند: قرار گرفتن انسان بر زانوها. معنای کوتاه ریشه: بر زانو قرار گرفتن؛ حالتی که زانوها تکیه‌گاه بدن می‌شوند.
اما این تعریف نباید با «نشستن معمولی» یکسان گرفته شود. انسان می‌تواند روی زمین بنشیند و پاهای خود را دراز کند یا چهارزانو قرار گیرد، بی‌آنکه جاثی باشد.
در جثو، زانوها در وضعیت بدن نقش اساسی دارند.
از سوی دیگر، نباید هر کاربرد این خانواده را ضرورتاً به یک شکل ثابت از نشستن محدود کرد. در منابع لغوی، حالت‌های نزدیک به قرار گرفتن بر زانو و حتی ایستادن بر نوک انگشتان پا نیز برای «جَثَا» گزارش شده است.
این گزارش‌ها از تنوع حالت‌های جسمانی در کاربردهای لغوی خبر می‌دهند؛ اما به‌تنهایی یک هسته تاریخیِ مشترک مانند «جمع شدن بدن» را ثابت نمی‌کنند. معنای مستقیم و شناخته‌شده کاربردهای قرآنی، بر زانو قرار گرفتن است.
۲. بر زانو قرار گرفتن در عربی کهن
جثو در هنگام رویارویی و منازعه
در زبان عربی، «جَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ» تنها برای استراحت یا نشستن آرام به کار نمی‌رفت.
منابع لغوی این حالت را در زمینه خصومت و رویارویی نیز ثبت کرده‌اند. شخص ممکن است هنگام منازعه، داوری یا روبه‌رو شدن با دیگری بر زانوهای خود قرار گیرد.
در چنین وضعیتی، انسان ممکن است بر زانوها تکیه داشته باشد، اما بدنش کاملاً آسوده و آرام نباشد.
در توضیح «جَاثِيَةً» در سوره جاثیه، واژه «مُسْتَوْفِز» نیز در منابع کهن آمده است.
«مستوفز» به کسی گفته می‌شود که در وضعیتی شبیه آمادگی برای برخاستن قرار دارد. او ممکن است زانوهای خود را بر زمین گذاشته باشد، اما بدنش مانند شخصی که با آسودگی نشسته، کاملاً بر زمین تکیه نکرده باشد.
این توضیح برای شناخت حالت جسمانی واژه اهمیت دارد.
با این حال، نمی‌توان «آماده برخاستن بودن» را در همه کاربردهای جثو معنای قطعی دانست. چنین توضیحی یکی از حالت‌های گزارش‌شده است و معنای شناخته‌شده بر زانو قرار گرفتن را محدود نمی‌کند.
طبری؛ بر زانوها و توضیح مستوفز
شاهدی از شعر عربی کهن
ابن اعرابی در توضیح این ریشه بیتی را نقل کرده است:
«إِنَّا أُنَاسٌ مَعَدِّيُّونَ عَادَتُنَا
عِنْدَ الصِّيَاحِ جُثِيُّ الْمَوْتِ لِلرُّكَبِ»
یعنی: «ما مردمی از تبار معد هستیم که هنگام بانگ نبرد، عادت ما بر زانو قرار گرفتن در رویارویی با مرگ است.»
این بیت در منابع لغوی برای نشان دادن کاربرد جثو در موقعیت رویارویی نقل شده است.
در توضیح آن آمده که ترتیب عبارت شاعر جابه‌جا شده و مقصود «جُثِيُّ الرُّكَبِ لِلْمَوْتِ» است؛ یعنی بر زانو قرار گرفتن هنگام مواجهه با مرگ.
در این تصویر، جثو لزوماً نشانه ترس و شکست نیست. شاعر آن را در توصیف رفتار جنگاوران هنگام رویارویی با خطر آورده است.
این نکته مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد که نمی‌توان هر جثو را به خواری، درماندگی یا تسلیم در برابر دشمن معنا کرد.
گاهی شخص در وضعیتی سخت بر زانو قرار می‌گیرد و برای رویارویی آماده می‌شود. در موقعیتی دیگر، همین حالت ممکن است با ترس، نگرانی یا انتظار داوری همراه باشد.
در این شاهد، شاعر و زمان دقیق سرایش بیت به‌طور مستقل روشن نیست. بنابراین، می‌توان آن را شاهد کاربرد ثبت‌شده در میراث لغوی دانست، اما نباید بدون دلیل آن را به شاعر معینی در دوران جاهلیت نسبت داد. در نقلِ «محکم»، «الصَّباح» نیز به جای «الصِّيَاح» آمده است؛ اینجا ضبطِ لسان العرب حفظ شده است.
محکم و لسان؛ اختلاف الصباح و الصياح
«جَاثَى»؛ روبه‌رو شدن دو شخص بر زانو
در عربی، «جَاثَى فُلَانٌ فُلَانًا» نیز ثبت شده است.
این ساخت به حالتی اشاره دارد که دو شخص در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند و زانوهای آنان به یکدیگر نزدیک می‌شود.
«جَاثَيْتُ رُكْبَتِي إِلَى رُكْبَتِهِ» یعنی زانوی خود را در برابر یا نزدیک زانوی او قرار دادم.
همچنین «تَجَاثَوْا» درباره گروهی به کار رفته که در وضعیت رویارویی، بر زانوها قرار گرفته‌اند.
کاربرد این صورت‌ها در زمینه خصومت نشان می‌دهد که جثو می‌تواند در موقعیتی رسمی، جدی یا همراه با اختلاف و داوری نیز مطرح شود.
با این حال، خود فعل جاثى الزاماً به معنای دشمنی یا گناه نیست. برخورد و خصومت، موقعیت‌هایی هستند که چنین حالتی ممکن است در آنها اتفاق بیفتد.
این تفاوت برای فهم کاربرد قرآنی مهم است. در صحنه داوری قیامت، زانو زدن و انتظار حکم در کنار هم آمده‌اند؛ اما مفهوم داوری از سیاق آیات به دست می‌آید، نه از معنای لغوی جثو به‌تنهایی.
گردآوردن جانوران
در تاج العروس و معجم الوسیط، «جَثَا الْإِبِلَ» به معنای گردآوردن شتران ثبت شده است؛ گوسفندان و جانوران مانند آنها نیز در توضیح لغوی ذکر شده‌اند. ثبت این کاربرد در فرهنگ‌ها، به‌تنهایی قدمتِ پیشاقرآنیِ آن را اثبات نمی‌کند.
تاج العروس؛ گردآوردن شتران و گوسفندان
در این کاربرد، فعل به یک مفعول تعلق می‌گیرد و موضوع آن جمع کردن جانوران است.
این معنا با جثوی انسان در حالت بر زانو قرار گرفتن تفاوت دارد.
می‌توان تصور کرد که گرد آمدن جانوران در یک محل و فرونشستن آنان در یک وضعیت مشخص، از نظر کاربرد زبانی به یکدیگر نزدیک باشند. اما برای اثبات اینکه یکی از این معانی از دیگری پدید آمده، شواهد تاریخی مستقل لازم است.
در کاربردهای قرآنی این ریشه، هیچ قرینه‌ای وجود ندارد که «جِثِيًّا» یا «جَاثِيَةً» به معنای گردآوری شتران یا جانوران باشد.
۳. «جُثْوَة»؛ توده خاک، سنگ و پیکر
یکی از شاخه‌های مهم خانواده «ج ث و»، اسم «جُثْوَة» است.
در منابع عربی، برای این واژه سه ضبط «جُثْوَة»، «جَثْوَة» و «جِثْوَة» گزارش شده است.
این واژه به توده‌ای از خاک یا سنگ گفته شده که در یک جا گرد آمده است. همچنین برای پشته خاک بر روی قبر و گاهی خود قبر نیز به کار رفته است.
در اینجا موضوع، بر زانو نشستن انسان نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از خاک و سنگ است که به‌صورت توده یا برآمدگی در یک محل قرار گرفته است.
شاهدی از طرفة بن عبد
طرفة بن عبد، شاعر جاهلی، در بیتی چنین می‌گوید:
«تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا
صَفَائِحُ صُمٌّ مِنْ صَفِيحٍ مُصَمَّدِ»
یعنی: «دو پشته از خاک می‌بینی که بر آنها سنگ‌تخته‌های سخت و استوار قرار گرفته‌اند.»
در این بیت، «جُثْوَتَيْنِ» صورت مثنای جثوة است و به دو پشته خاک اشاره دارد.
در لسان العرب، این شاهد درباره دو قبر توضیح داده شده است. ضبط «مُصَمَّد» در همان منبع ثبت شده و به بسته و محکم بودن اشاره دارد؛ در أساس البلاغة و برخی نقل‌های دیگر، «مُنَضَّد» به معنای روی‌هم‌چیده آمده است. متنِ شاهد اینجا مطابق ضبطِ داده‌شده و لسان حفظ می‌شود.
این کاربرد نشان می‌دهد که جثوة در عربی کهن می‌توانسته نام یک توده مادی باشد، بدون آنکه با حالت زانو زدن ارتباط مستقیم داشته باشد.
أساس البلاغة؛ ضبط منضد در شاهد طرفه
آیا «جُثْوَة» و «جُثُوّ» یک معنای اصلی دارند؟
از نظر ساخت، هر دو در یک خانواده لغوی قرار می‌گیرند؛ اما معنای آنها یکسان نیست.
«جُثُوّ» به بر زانو قرار گرفتن مربوط است، در حالی که «جُثْوَة» نام توده‌ای از خاک یا سنگ است.
ممکن است مفهوم یکجا جمع شدن و قرار گرفتن در وضعیت مشخص، زمینه‌ای برای توضیح ارتباط این دو شاخه باشد. اما از این شباهت نباید نتیجه گرفت که معنای اصلی جثو در قرآن صرفاً «گردآمدن در گروه‌ها» یا «توده شدن» است.
این مسئله در تفسیر «جِثِيًّا» اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا بعضی گزارش‌های کهن، این واژه را به جماعت‌های گردآمده نیز معنا کرده‌اند.
برای داوری میان این احتمال و معنای زانو زدن، باید ساخت واژه و سیاق آیات بررسی شود.
«جثوة» در وصف بدن
در برخی گزارش‌های لغوی، «جُثْوَة» به پیکر یا هیئت جسمانی انسان نیز گفته شده است.
در این کاربرد، پیکر به‌عنوان مجموعه‌ای جسمانی و دارای شکل مشخص مورد نظر است.
اما نمی‌توان «جثوة» را در همه موارد مترادف دقیق «جُثَّة» دانست. «جُثَّة» از خانواده «ج ث ث» است و میدان کاربرد مستقلی دارد.
نزدیکی آوایی و معنایی این دو واژه باید شناخته شود، ولی نباید سبب شود ریشه‌های متفاوت با هم آمیخته شوند.
۴. کاربرد قرآنی در سوره مریم
مریم، آیه ۶۸؛ حاضر شدن زانوزده پیرامون جهنم
فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا
«پس سوگند به پروردگارت، آنان و شیاطین را گرد می‌آوریم؛ سپس آنان را زانوزده پیرامون جهنم حاضر می‌کنیم.»
آیه پس از سخن کسانی آمده است که زنده شدن دوباره پس از مرگ را با تردید یا انکار مطرح می‌کنند.
در مریم ۱۹:۶۶، انسان می‌پرسد آیا پس از مرگ دوباره زنده بیرون آورده خواهد شد. مریم ۱۹:۶۷ آفرینش نخستین انسان را یادآوری می‌کند و سپس مریم ۱۹:۶۸ از گردآوری و حاضر ساختن آنان در صحنه‌ای مربوط به جهنم سخن می‌گوید.
در این جمله، «لَنَحْشُرَنَّهُمْ» گردآوردن را بیان می‌کند و «لَنُحْضِرَنَّهُمْ» حاضر ساختن را.
پژوهش ریشهٔ ح ش ر؛ پژوهش ریشهٔ ح ض ر
«جِثِيًّا» وضعیت کسانی را نشان می‌دهد که حاضر می‌شوند.
بنابراین، «جثیا» را نباید با خودِ فعل‌های گردآوردن و احضار کردن یکی گرفت. البته وجود این دو فعل، به‌تنهایی احتمالِ حالِ «گروه‌گروه» را از نظر نحوی رد نمی‌کند.
نکته اصلی، شیوه یا حالت حضور آنان است: زانوزده.
آیا «جِثِيًّا» به معنای گروه‌گروه نیز می‌تواند باشد؟
در منابع تفسیری کهن، برای «جِثِيًّا» دو برداشت معنایی گزارش شده است؛ این اختلافِ تفسیر را باید از اختلافِ قرائتِ «جِثِيًّا / جُثِيًّا» جدا دانست.
خوانش نخست و مشهور، آن را جمع «جَاثٍ» می‌داند؛ یعنی کسانی که بر زانو قرار گرفته‌اند.
طبری این واژه را جمع «جَاثٍ» می‌گیرد و در همین بحث، گزارشی منسوب به ابن عباس را نقل می‌کند که آن را با «جَاثِيَةً» در جاثیه ۴۵:۲۸ مقایسه کرده است.
طبری؛ جمع جاث و مقایسه با جاثیه
برداشت دوم، که قرطبی از مقاتل نقل می‌کند، واژه را با «جُثْوَة» مرتبط می‌سازد؛ یعنی توده یا مجموعه‌ای از چیزها که در یک محل گرد آمده‌اند. در این برداشت، «جثیا» می‌تواند به جماعت‌های گردآمده یا گروه‌گروه اشاره کند.
این احتمال در شماری از نقل‌های قدیم مطرح شده و از نظر میدان واژگانی خانواده جثو قابل بررسی است.
قرطبی، ذیل مریم ۱۹:۶۸؛ نقل جمعا جمعا از مقاتل
اما برای انتخاب معنای پایه، چند قرینه اهمیت دارد.
نخست آنکه کاربرد روشن «جَاثِيَةً» در جاثیه ۴۵:۲۸ به بر زانو قرار گرفتن مربوط است.
دوم آنکه در خود مریم ۱۹:۶۸، گردآوری و احضار با دو فعل مستقل بیان شده است و «جثیا» حالت حاضران را توضیح می‌دهد. این قرینه با معنای «زانوزده» سازگار است، هرچند به‌تنهایی برداشت «گروه‌گروه» را رد نمی‌کند.
سوم آنکه در مریم ۱۹:۷۲ نیز همین واژه برای وضعیت کسانی به کار رفته که در جهنم رها می‌شوند. معنای بر زانو قرار گرفتن با این کاربرد سازگار است.
بر این اساس، «زانوزده» برای ترجمه پایه انتخاب قوی‌تری است.
اما وجود خوانش دیگر باید در پژوهش لغوی شناخته شود و نباید ادعا کرد که در میراث کهن هیچ احتمال متفاوتی برای این صورت مطرح نشده است.
پیرامون جهنم، نه لزوماً درون آن
در مریم ۱۹:۶۸، عبارت «حَوْلَ جَهَنَّمَ» آمده است.
«حَوْلَ» در کاربرد معمول به پیرامون و اطراف چیزی اشاره دارد.
بنابراین، جمله از حاضر شدن زانوزده در پیرامون جهنم سخن می‌گوید.
خود این عبارت را نباید بدون دلیل به «درون جهنم» تبدیل کرد.
در مریم ۱۹:۷۲، تعبیر متفاوت «فِيهَا» آمده است؛ یعنی در آن.
این تفاوت مهم است. در آیه نخست، محل حضور با «حول» بیان شده و در آیه دوم، وضعیت ستمگران با «فیها».
از این رو، در ترجمه و تحلیل باید جایگاه مکانی هر آیه حفظ شود.
همچنین چگونگی دقیق حضور پیرامون جهنم، فاصله اشخاص از آن و شکل قرار گرفتن گروه‌ها در آیه شرح داده نشده است.
معنای جثیا روشن‌تر از جزئیات صحنه‌ای است که در آن به کار رفته است.
مریم، آیه ۷۲؛ رها شدن ستمگران در همان وضعیت
ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا
«سپس کسانی را که پرهیز کردند نجات می‌دهیم و ستمگران را زانوزده در آن رها می‌کنیم.»
در مریم ۱۹:۷۲ نیز «جِثِيًّا» آمده است؛ اما ساخت جمله با مریم ۱۹:۶۸ تفاوت دارد.
در مریم ۱۹:۶۸، از گردآوری و حاضر ساختن سخن بود. در مریم ۱۹:۷۲، نجات دادن گروهی و رها کردن گروه دیگر مطرح است.
«نُنَجِّي» از نجات دادن سخن می‌گوید و «نَذَرُ» به واگذاشتن یا رها کردن مربوط است.
پژوهش ریشهٔ ن ج و؛ پژوهش ریشهٔ و ذ ر (هنوز منتشر نشده)
«جِثِيًّا» وضعیت ستمگرانی را توصیف می‌کند که در آن مکان باقی گذاشته می‌شوند.
پس معنای واژه با کاربرد نخست پیوستگی دارد، اما نقش آن در جمله متفاوت است.
در مریم ۱۹:۶۸، حالت حضور بیان می‌شود؛ در مریم ۱۹:۷۲، حالت کسانی که پس از نجات گروه دیگر باقی می‌مانند.
آیا جثو ویژه ستمگران است؟
در مریم ۱۹:۷۲، کسانی که در این وضعیت رها می‌شوند «الظَّالِمِينَ» نامیده شده‌اند.
با این حال، معنای گناهکاری از واژه «جثیا» به دست نمی‌آید. این وصف از اسم «الظالمين» و سیاق داوری فهمیده می‌شود.
این تمایز با توجه به جاثیه ۴۵:۲۸ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا در آن آیه همه امت‌ها جاثیه توصیف شده‌اند.
پس نمی‌توان زانو زدن را ذاتاً وضعیتی دانست که فقط به گناهکاران اختصاص دارد.
در مریم ۱۹:۷۲، سخن از باقی ماندن ستمگران در این وضعیت است؛ اما در جاثیه، همین حالت پیش از بیان نتیجه داوری همه امت‌ها آمده است.
بنابراین، جثو می‌تواند در یک صحنه عمومی داوری رخ دهد و در صحنه‌ای دیگر، با سرانجام گروهی خاص همراه شود.
خود واژه سرنوشت نهایی انسان را تعیین نمی‌کند.
۵. «جَاثِيَةً» و داوری همه امت‌ها
جاثیه، آیه ۲۸
وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً ۚ كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَىٰ إِلَىٰ كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
«و هر امتی را زانو زده می‌بینی؛ هر امتی به سوی کتاب خود فراخوانده می‌شود: امروز آنچه را انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید.»
در این آیه، «جَاثِيَةً» وضعیت امت‌ها را در صحنه داوری توصیف می‌کند.
«كُلَّ أُمَّةٍ» دامنه سخن را روشن می‌سازد: هر امت.
بنابراین، نباید از ابتدا این وصف را تنها به یک قوم، یک فرقه یا گروهی از گناهکاران محدود کرد.
در ادامه آیه، هر امت به سوی کتاب خود فراخوانده می‌شود و از جزای اعمال سخن می‌رود.
این همراهی نشان می‌دهد که زانو زدن در صحنه‌ای از حسابرسی و داوری مطرح شده است.
«جاثية»؛ صفت مؤنث یا نشانه گروهی از زنان؟
«جَاثِيَةً» صورت مؤنث اسم فاعل «جَاثٍ» است.
اما مؤنث بودن این واژه به معنای آن نیست که آیه فقط از زنان سخن می‌گوید.
در عربی، «أُمَّة» اسم مؤنث است. ازاین‌رو، صفت یا حال مربوط به آن نیز می‌تواند به صورت مؤنث بیاید.
پس «كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً» به معنای هر امت در حالت زانو زده است؛ نه گروهی از زنان زانوزده.
همچنین صورت مفرد «جاثية» با معنای جمعی امت ناسازگار نیست. در عربی می‌توان یک جماعت را با وصفی مفرد و مطابق با جنس دستوری اسم جماعت توصیف کرد.
این نکته برای تحلیل صرفی اهمیت دارد؛ زیرا «جاثية» در این آیه یک صورت مستقل جمع مؤنث نیست، بلکه صورت مفرد مؤنث اسم فاعل است که به «أمة» مربوط می‌شود.
همه امت‌ها و داوری اعمال
در جاثیه ۴۵:۲۷، سخن از برپا شدن ساعت و زیان دیدن باطل‌پیشگان است. جاثیه ۴۵:۲۸ سپس صحنه‌ای گسترده‌تر را توصیف می‌کند که در آن هر امت جاثیه است.
در جاثیه ۴۵:۲۹، از کتابی سخن می‌رود که به حق درباره اعمال انسان‌ها گواهی می‌دهد.
سپس جاثیه ۴۵:۳۰ از کسانی سخن می‌گوید که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، و جاثیه ۴۵:۳۱ به کسانی می‌پردازد که کفر ورزیده‌اند.
این ترتیب نشان می‌دهد که حالت جثو پیش از تفکیک سرانجام گروه‌ها مطرح شده است.
بنابراین، جاثیه بودن به خودی خود به معنای محکوم شدن به عذاب نیست.
مؤمنان و کسانی که کردار شایسته داشته‌اند نیز در دامنه عمومی آیه قرار می‌گیرند، هرچند سرانجام آنان با گروه دیگر متفاوت است.
این نکته مانع یک برداشت نادرست می‌شود: اینکه زانو زدن در روز داوری را ذاتاً نشانه گناه یا بی‌ارزشی شخص بدانیم.
در این صحنه، زانو زدن حالت حضور در برابر داوری است؛ نتیجه داوری از اعمال و معیارهای مطرح‌شده در آیات دیگر شناخته می‌شود.
آیا جثو به معنای ترس و درماندگی است؟
در بسیاری از توضیحات تفسیری، زانو زدن امت‌ها با هراس، سنگینی موقعیت و انتظار حکم ارتباط داده شده است.
این برداشت از نظر سیاق قابل فهم است. انسان‌ها در صحنه‌ای قرار دارند که درباره اعمال و سرنوشت آنان داوری می‌شود.
اما خود واژه «جاثية» به معنای ترسیده، درمانده یا محکوم نیست.
در کاربردهای کهن، جثو حتی می‌تواند در موقعیت رویارویی و آمادگی رخ دهد.
بنابراین، ترس و نگرانی، اگر از صحنه داوری فهمیده شوند، باید به‌عنوان نتیجه سیاقی مطرح گردند.
همچنین نمی‌توان از «جاثية» نتیجه گرفت که همه امت‌ها به علت ترس، توان ایستادن ندارند. چنین توضیحی درباره چگونگی وضعیت آنان، در خود آیه به صراحت نیامده است.
آنچه آیه بیان می‌کند، حضور همه امت‌ها در حالت زانو زده و فراخوانده شدن آنها به سوی کتاب اعمالشان است.
آیا جثو در این آیه به معنای سجده است؟
«جثو» و «سجود» ممکن است از نظر پایین آوردن بدن به زمین به یکدیگر نزدیک باشند، اما یکسان نیستند.
در سجود، وضعیتی از فرود آمدن و قرار دادن بخش‌هایی از بدن بر زمین مطرح می‌شود. اما جثو در معنای شناخته‌شده خود بر قرار گرفتن روی زانوها تأکید دارد.
آیه جاثیه ۴۵:۲۸ از «جاثية» استفاده کرده است، نه «ساجدة».
بنابراین، نباید آن را بدون دلیل به «هر امت در حال سجده است» ترجمه کرد.
همچنین زانو زدن در این آیه الزاماً یک عمل عبادی اختیاری نیست. سخن از وضعیتی است که در صحنه داوری توصیف شده است.
تعیین اینکه چرا امت‌ها در چنین حالتی قرار گرفته‌اند، پرسشی مربوط به تحلیل سیاق است، نه بخشی از معنای لغوی جاثیه.
۷. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
در هر سه کاربرد قرآنی این ریشه، «زانوزده» معادل طبیعی، کوتاه و قابل دفاع است.
در مریم ۱۹:۶۸، «جِثِيًّا» وضعیت گروهی را بیان می‌کند که پیرامون جهنم حاضر می‌شوند. ترجمه مناسب:
«سپس آنان را زانوزده پیرامون جهنم حاضر می‌کنیم.»
در مریم ۱۹:۷۲ نیز «جِثِيًّا» حالت ستمگرانی را بیان می‌کند که در جهنم رها می‌شوند:
«و ستمگران را زانوزده در آن رها می‌کنیم.»
در جاثیه ۴۵:۲۸، «جَاثِيَةً» وصف حالت هر امت در صحنه داوری است:
«و هر امتی را زانو زده می‌بینی.»
این برگردان‌های فارسی با ترجمه‌های فعلی فرقان سازگارند. متن آیات نصب‌شده تغییر نمی‌کند؛ ترجمه‌های کامل انگلیسیِ آیات در این مقاله نیز عین نسخه فعلی سایت نقل می‌شوند.
«بر زانو نشسته»، «زانو زده» و «بر زانو قرار گرفته» همگی می‌توانند به معنای واژه نزدیک باشند. در فارسی، «زانوزده» کوتاه‌تر و روان‌تر است و لزوماً وضعیت آسوده نشستن را به ذهن نمی‌آورد.
در مقابل، ترجمه‌هایی مانند «ترسیده»، «خوار»، «محکوم»، «سجده‌کننده» یا «درمانده» بخش‌هایی از تحلیل احتمالی سیاق را به جای معنای لغوی قرار می‌دهند.
برای توضیح کوتاه ریشه می‌توان نوشت:
«ج ث و: بر زانو قرار گرفتن؛ حالتی که زانوها تکیه‌گاه بدن می‌شوند.»
برای معنای ویژه «جِثِيًّا» در مریم:
«زانوزده؛ وصف حالت کسانی که در صحنه مربوط به جهنم حاضر یا در آن رها می‌شوند.»
و برای «جَاثِيَةً» در جاثیه:
«زانوزده؛ وصف حالت هر امت هنگام فراخوانده شدن به سوی کتاب اعمالش.»
در این توضیحات، وضعیت جسمانی از نتیجه داوری جدا مانده است.
جمع‌بندی
ریشه «ج ث و» در کاربرد شناخته‌شده عربی با بر زانو قرار گرفتن انسان ارتباط دارد. «جَثَا» به این عمل، «جَاثٍ» به شخصی که در چنین وضعیتی قرار دارد، و «جُثُوّ» به خود این حالت اشاره می‌کند.
در عربی کهن، این خانواده افزون بر زانو زدن، کاربردهایی درباره رویارویی اشخاص، گردآوردن جانوران و توده‌های خاک و سنگ داشته است. «جُثْوَة» نام توده‌ای از خاک یا سنگ نیز بوده و همین شاخه، زمینه یکی از خوانش‌های متفاوت «جِثِيًّا» در منابع کهن را فراهم کرده است.
با وجود این گستردگی، در هر سه کاربرد قرآنی، معنای زانو زدن پشتوانه لغوی و سیاقی نیرومندی دارد.
در مریم ۱۹:۶۸، از حاضر شدن زانوزده پیرامون جهنم سخن رفته است. در مریم ۱۹:۷۲، ستمگران در همان وضعیت در جهنم رها می‌شوند. در جاثیه ۴۵:۲۸، هر امت زانوزده معرفی می‌شود و به سوی کتاب اعمال خود فراخوانده می‌گردد.
تفاوت این آیات نشان می‌دهد که جثو به‌خودی‌خود نشانه گناه، محکومیت یا عذاب نیست. این حالت می‌تواند در صحنه عمومی داوری مطرح شود و سرانجام گروه‌ها پس از آن متفاوت باشد.
معنای مستقیم و قابل دفاع «ج ث و» در قرآن، بر زانو قرار گرفتن است. انتظار، ترس، فروتنی یا سنگینی داوری می‌توانند از سیاق بعضی آیات فهمیده شوند، اما هیچ‌یک جای معنای لغوی خود واژه را نمی‌گیرد.
از همین رو، «زانوزده» برای ترجمه سه کاربرد قرآنی دقیق‌تر از معادل‌هایی است که وضعیت جسمانی را به یک نتیجه اخلاقی یا اعتقادی تبدیل می‌کنند.