ریشهٔ قرآنی ح ش ر
گردآوردن، سوق دادن و گردآمدن در یک جایگاه؛ از جمع‌آوری لشکریان و کوچ اجباری تا حشر انسان‌ها و جانوران
صورت‌های قرآنی و لغوی
حَشَرَ / يَحْشُرُ
ثلاثی مجرد؛ ۳۷ فعل قرآنی در صورت‌های مختلف
حَشْر
مصدر؛ دو کاربرد قرآنی
حَاشِر
اسم فاعل؛ سه کاربرد قرآنی به صورت حَاشِرِينَ
مَحْشُور
اسم مفعول؛ یک کاربرد قرآنی به صورت مَحْشُورَةً
حَشَرَ / يَحْشِرُ
ضبط لغویِ دیگر؛ در ضبط مصحف مبنا نیامده
مَحْشَر
نام مکان؛ در قرآن نیامده
مَحْشِر
ضبط دیگرِ نام مکان؛ در قرآن نیامده
تَحْشِير
مصدر باب تفعیل؛ در قرآن نیامده
حَشَّرَ
باب تفعیل؛ در قرآن نیامده
اِنْحَشَرَ
گردآمدن؛ در قرآن نیامده
تَحَشَّرَ
گرد هم آمدن؛ در قرآن نیامده
حَشَرَة
جانور کوچک؛ در قرآن نیامده
حَشَرَات
جمع حَشَرَة؛ در قرآن نیامده
حَشْر / حَشْرَة
وصفِ باریکی و فشردگی؛ در قرآن نیامده
حَشْوَر
درشت‌اندام و فشرده‌ساخت؛ در قرآن نیامده
۱. معرفی ریشه و صورت‌های قرآنی
ریشهٔ سه‌حرفی «ح ش ر» در زبان عربی با گردآوردن اشخاص یا موجودات پراکنده، سوق دادن آنان و گرد آوردنشان به سوی جایگاهی مشخص ارتباط دارد. این گردآوری می‌تواند به فرمان یک شخص، در جریان یک رویداد اجتماعی یا نظامی، یا به قدرت خداوند انجام شود.
در قرآن، این ریشه بیشتر در ارتباط با گردآوری انسان‌ها برای رستاخیز، حساب و آشکار شدن حقیقت اعمال آنان آمده است. اما کاربرد آن به قیامت محدود نیست. گردآوری سپاهیان سلیمان، جمع‌آوری جادوگران به فرمان فرعون، گردآوردن مردم در روزی معین و خروج گروهی از اهل کتاب از خانه‌هایشان نیز با همین خانوادهٔ واژگانی بیان شده‌اند.
همچنین قرآن از حشر جانوران و پرندگان سخن می‌گوید. این کاربردها نشان می‌دهند که حشر در اصل فقط به انسان اختصاص ندارد.
ریشهٔ «ح ش ر» در قرآن ۴۳ بار، در ۴۳ آیه از ۲۸ سوره آمده است. صورت‌های قرآنی آن چهار دسته‌اند: ۳۷ فعل ثلاثی مجرد، دو مصدر «حشر»، سه اسم فاعل «حاشرین» و یک اسم مفعول «محشورة».
پیکرهٔ عربی قرآن؛ ۴۳ کاربرد و چهار دستهٔ صرفی
صورت‌های مهم این خانواده عبارت‌اند از:
- حَشَرَ / يَحْشُرُ: گردآوردن، جمع کردن و در کاربرد مناسب سوق دادن اشخاص یا موجودات. استفاده در قرآن: بلی؛ در صورت‌های مختلف فعل ثلاثی مجرد.
- حَشْر: گردآوری و جمع شدن؛ در بعضی سیاق‌ها گردآوری برای حساب یا رویدادی مشخص. استفاده در قرآن: بلی؛ دو بار، در ق ۵۰:۴۴ و حشر ۵۹:۲.
- حَاشِر: گردآورنده، کسی که اشخاص یا گروه‌ها را جمع می‌کند. استفاده در قرآن: بلی؛ به صورت جمع «حَاشِرِينَ» در اعراف ۷:۱۱۱، شعراء ۲۶:۳۶ و شعراء ۲۶:۵۳.
- مَحْشُور: گردآورده‌شده یا جمع‌آوری‌شده. استفاده در قرآن: بلی؛ به صورت مؤنث «مَحْشُورَةً» در ص ۳۸:۱۹.
- حَشَرَ / يَحْشِرُ: صورت زبانی دیگر فعل مجرد که در برخی فرهنگ‌های لغوی ثبت شده است. استفاده در قرآن: خیر، در ضبطِ مصحفِ مبنای این مقاله.
- مَحْشَر: جایگاه گردآمدن یا محلی که مردم به سوی آن جمع و سوق داده می‌شوند. استفاده در قرآن: خیر، به صورت اسم مستقل.
- مَحْشِر: جایگاه گردآوری؛ ضبطِ دیگرِ نام مکان در منابع لغوی. استفاده در قرآن: خیر.
- تَحْشِير: گردآوری گسترده و جمع کردن اشخاص یا چیزها. استفاده در قرآن: خیر.
- حَشَّرَ: گردآوردن یا متراکم ساختن؛ در بعضی کاربردها، فشرده و باریک کردن چیزی. استفاده در قرآن: خیر.
- اِنْحَشَرَ: گردآمدن یا به محل جمع شدن درآمدن. استفاده در قرآن: خیر.
- تَحَشَّرَ: گرد هم آمدن و جمع شدن. استفاده در قرآن: خیر.
- حَشَرَة: در عربی کهن، نامی برای جانوران کوچک زمینی؛ در کاربرد امروزی، بیشتر برای حشرات. استفاده در قرآن: خیر.
- حَشَرَات: جمع «حَشَرَة». استفاده در قرآن: خیر.
- حَشْر / حَشْرَة: در بعضی کاربردهای وصفی، باریک، فشرده یا نوک‌تیز؛ مانند وصف گوش و اجزای تیر. استفاده در قرآن: خیر.
- حَشْوَر: در بعضی کاربردهای کهن، شخص یا جانوری دارای اندام درشت و فشرده. استفاده در قرآن: خیر.
در نمایهٔ قرآنی فرقان، این ریشه باید بر اساس سه حرف «ح ش ر» ثبت شود. کاربردهای اسمی و وصفی آن نیز باید از فعل‌های صرفی مستقل شناخته شوند.
نکتهٔ مهم آن است که «حشر» در خود قرآن به معنای اختصاصیِ «زنده کردن مردگان» محدود نشده است. این معنا در سیاق رستاخیز با بعث و بازگرداندن انسان‌ها ارتباط پیدا می‌کند، اما اصل ریشه بر گردآوری تأکید دارد.
۲. هستهٔ زبانی ریشه؛ گردآوری همراه با سوق دادن
حشر؛ جمع کردن از پراکندگی
در زبان عربی، «حَشَرَهُمْ» درباره کسی گفته می‌شود که گروهی را گرد می‌آورد.
این گروه ممکن است مردم یک شهر، سپاهیان، حیوانات یا اشخاصی باشند که باید در مکانی مشخص حاضر شوند.
در توضیح‌های لغوی کهن، حشر با دو مفهوم مرتبط معرفی شده است: «الْجَمْع» و «السَّوْق».
«جمع» به گردآوردن اشاره دارد، در حالی که «سوق» حرکت دادن و راندن به سوی جهتی مشخص را برجسته می‌کند.
فیّومی در «المصباح المنیر»، پس از توضیح فعل، این تعریف را نقل می‌کند:
«الْحَشْرُ الْجَمْعُ مَعَ سَوْقٍ».
یعنی گردآوردن همراه با سوق دادن.
المصباح المنیر و مقاییس اللغة؛ گردآوری با سوق دادن
این توضیح برای شناخت بسیاری از کاربردهای قرآنی سودمند است.
برای مثال، در گردآوری لشکریان ممکن است اشخاص از مکان‌های مختلف فراخوانده شوند و به سوی یک محل مشترک حرکت کنند.
در حشر رستاخیز نیز مردم از پراکندگی گرد آورده می‌شوند و در جایگاهی برای روبه‌رو شدن با حقیقت اعمال خود قرار می‌گیرند.
با این حال، نباید از این تعریف نتیجه گرفت که در هر کاربرد حشر، اشخاص حتما با خشونت فیزیکی یا با نیروی نظامی رانده می‌شوند.
«سوق» می‌تواند جهت دادن و حرکت دادن را بیان کند. نوع اجبار، شدت حرکت و کیفیت برخورد با اشخاص باید از سیاق مستقل شناخته شود.
تفاوت گردآوری و حضور اتفاقی
تصور کنید گروهی از مردم به‌طور اتفاقی در یک بازار حضور دارند.
این حضور لزوما حشر به معنای جمع‌آوری و سوق دادن نیست.
اما اگر کسی مأمور شود افراد را از محله‌ها و خانه‌های مختلف جمع کند و به میدان معینی بیاورد، این عمل با میدان معنایی حشر ارتباط روشن‌تری دارد.
پس حشر معمولا فرایندی از گردآوری یا قرار گرفتن در مجموعه‌ای واحد را برجسته می‌کند.
با این حال، در زبان عربی این ریشه گاهی به خود نتیجه گردآمدن نیز اشاره می‌کند؛ نه تنها به تمام مراحل پیش از آن.
از این رو، نباید ضرورت وجود مأمور مشخص، فرمان مکتوب یا حرکت از چند مکان را جزء ثابت تمام کاربردهای ریشه دانست.
تصویر مادی؛ جمع کردن و راندن یک گله
یکی از تصویرهای روشن برای فهم حشر، گردآوردن حیوانات پراکنده است.
چوپانی را تصور کنید که حیوانات در جهات مختلف چرا می‌کنند. برای بازگرداندن آنها، باید حرکتشان را به سوی محل معینی هدایت کند.
در این تصویر، گردآوردن و سوق دادن با یکدیگر ارتباط دارند.
اما حشر به خود این تصویر محدود نیست.
در قرآن، ممکن است لشکریان گرد آورده شوند، مردمی به حضور در مراسمی فراخوانده شوند یا انسان‌ها برای حسابرسی گردآوری گردند.
همچنین ممکن است حشر درباره کسانی باشد که داوطلبانه حاضر می‌شوند یا کسانی که در برابر آن مقاومت می‌کنند.
در نتیجه، تصویر گله برای روشن کردن معنای لغوی مفید است، اما نباید تمام ویژگی‌های حیوان، چوپان و شیوه راندن گله را به حشر انسان‌ها منتقل کرد.
آیا حشر همیشه اجبار است؟
در بسیاری کاربردها، گردآوردن با نوعی فرمان، قدرت یا الزام همراه است.
اما شدت و نوع الزام از خود ریشه به‌تنهایی به دست نمی‌آید.
برای نمونه، گروهی از سپاهیان ممکن است به فرمان فرمانده گرد آورده شوند. در جای دیگر، مردم برای دیدن رویدادی عمومی جمع شوند.
در هر دو، فرایند گردآوری می‌تواند حشر نامیده شود، ولی نوع رابطه میان گردآورنده و گردآوردگان متفاوت است.
در آیات رستاخیز نیز حشر به قدرت خداوند نسبت داده می‌شود، اما وضعیت همه گروه‌ها یکسان نیست.
در مریم ۱۹:۸۵، پرهیزگاران به صورت «وفد» گردآوری می‌شوند؛ در آیات دیگر، مجرمان یا ستمگران با وصف‌هایی متفاوت معرفی می‌گردند.
پس نباید از معنای سوق دادن نتیجه گرفت که حشر تمام انسان‌ها با وضعیتی تحقیرآمیز و یکسان انجام می‌شود.
۳. شواهد عربی کهن و شاخه‌های معنایی
حشر در شعر رؤبة بن عجاج
در رجزی از رؤبة بن عجاج آمده است:
وَمَا نَجَا مِنْ حَشْرِهَا الْمَحْشُوشِ
وَحْشٌ وَلَا طَمْشٌ مِنَ الطُّمُوشِ
ترجمه فارسی
و از گردآوری و فشار آن سال سخت، نه جانور وحشی‌ای جان به در برد و نه انسانی از میان مردمان.
ابن‌بری در توضیح این شاهد، «حشر» را به اثر سالی سخت و خشک‌سال مربوط می‌داند.
خشک‌سالی می‌تواند مردم و حیوانات را از مکان‌های پراکنده به سوی مراکز دارای آب و امکانات سوق دهد. همچنین ممکن است دارایی و دام‌های آنان را از میان ببرد.
از این رو، در برخی کاربردهای عربی، گفته شده است که سال سخت، دارایی گروهی را حشر کرد؛ یعنی آن را نابود ساخت یا چنان بر آنان فشار آورد که از وضع پیشین بیرون رانده شدند.
این گسترش معنایی از گردآوری و سوق دادن به فشار ناشی از شرایط سخت ارتباط دارد.
اما نباید نتیجه گرفت که «حشر» در قرآن به معنای خشک‌سالی یا نابودی اموال است.
رؤبه شاعر دوره اسلامی است؛ بنابراین، این بیت شاهد عربی کهن است، نه شاهد قطعی جاهلی.
لسان العرب، طمش؛ شاهد رؤبه و توضیح ابن‌بری
گوش باریک و فشرده در شعر کهن
این بیت در صحاح و لسان العرب به نمر بن تولب نسبت داده شده است؛ تاج العروس، نظر صغانی را نیز نقل می‌کند که آن را از ربیعة بن جشم نمری می‌داند. ازاین‌رو، انتساب را یک‌دست و قطعی نمی‌گیریم:
صحاح و تاج العروس؛ انتساب‌های شاهد گوش باریک
لَهَا أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ
كَإِعْلِيطِ مَرْخٍ إِذَا مَا صَفِرْ
ترجمه فارسی
گوشی دارد باریک و برگ‌مانند، همچون پوششِ دانهٔ گیاه مرخ هنگامی که تهی شده باشد.
در این بیت، «حَشْرَة» وصف گوش است. ابوعلی قالی در «الأمالي»، «مَشْرَة» را برگ‌مانند و «صَفِر» را تهی شدن توضیح می‌دهد؛ بنابراین، منظورِ بخش پایانی «زرد شدن» نیست.
ابوعلی قالی، الأمالي؛ إعلیط، مشرة و صَفِر
در توضیح لغوی، این واژه به کوچک، باریک، فشرده یا نوک‌تیز بودن گوش مربوط دانسته شده است.
پس همه صورت‌های خانواده «ح ش ر» در زبان عربی به گردآوری مردم یا جانوران اشاره نمی‌کنند.
در بعضی کاربردها، فشردگی ساختار یا باریک و تراشیده شدن چیزی نیز حضور دارد.
با این حال، این شاخه وصفی در قرآن نیامده است و نباید در تعریف تمام کاربردهای قرآنی جای معنای گردآوری را بگیرد.
حشرات در عربی کهن
در زبان عربی امروز، «حشرات» معمولا برای گروهی از جانوران کوچک، مانند مورچه و مگس، به کار می‌رود.
اما در عربی کهن، «حشرة» و «حشرات الأرض» دامنه متفاوتی داشته‌اند.
در برخی توضیح‌های لغوی، جانورانی مانند جربوع، خارپشت و بعضی خزندگان کوچک نیز در این دسته نام برده شده‌اند.
بنابراین، کاربرد کهن واژه با طبقه‌بندی جانورشناسی امروز یکسان نیست.
همچنین نام «حَشَرَة» در قرآن نیامده است.
المصباح المنیر و صحاح؛ حَشَرَة و حَشْرَة
از این رو، نمی‌توان «وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» در تکویر ۸۱:۵ را به «وقتی حشرات جمع شوند» ترجمه کرد.
«الوحوش» از ریشه دیگری است و به جانوران وحشی اشاره دارد.
شباهت میان «حشر» و «حشرة» نباید معنای آیه را تغییر دهد.
حشر و تیز کردن سرنیزه
در بعضی کاربردهای کهن، «حَشَرَ السِّنَانَ» برای باریک و تیز کردن نوک نیزه ثبت شده است.
همچنین بعضی اجزای تیر، هنگامی که باریک و فشرده ساخته شده‌اند، با وصف‌های همین خانواده معرفی شده‌اند.
این کاربرد با میدان فشردگی و محدود شدن اندازه ارتباط دارد.
اما در شواهد موجود نمی‌توان با قطعیت تمام شاخه‌های خانواده را از یک تصویر مادی واحد استخراج کرد.
ممکن است گردآوردن و فشرده کردن در بخشی از تاریخ زبان با یکدیگر پیوند داشته باشند، ولی این رابطه نباید به منشأ قطعی تمام مشتق‌ها تبدیل شود.
نتیجه شواهد: در زبان عربی کهن، گردآوری همراه با سوق دادن میدان اصلی و برجسته ریشه است. در کنار آن، کاربردهای مربوط به فشار، فشردگی، باریکی و جانوران کوچک نیز ثبت شده‌اند. در قرآن، معنای گردآوری محور مشترک تمام کاربردهاست.
۴. گردآوری لشکریان و مردم در رویدادهای دنیوی
نمل ۲۷:۱۷؛ گردآوری سپاهیان سلیمان
متن آیه
وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ
ترجمه فارسی
و سپاهیان سلیمان از جن و انسان و پرندگان برای او گرد آورده شدند، پس آنان نظم داده و بازداشته می‌شدند.
بررسی کاربرد
«حُشِرَ» فعل ماضی مجهول از ثلاثی مجرد است.
در این آیه، سپاهیان سلیمان گردآورده می‌شوند.
سه گروه نام برده شده‌اند: جن، انسان و پرندگان.
بنابراین، حشر در اینجا به گردآوری نیروها و موجوداتی اشاره دارد که در مجموعه سپاهیان سلیمان قرار دارند.
این رویداد در زندگی دنیوی سلیمان مطرح است و هیچ ضرورتی ندارد که به قیامت تفسیر شود.
عبارت بعدی نیز اهمیت دارد:
«فَهُمْ يُوزَعُونَ».
«يوزعون» از ریشه «و ز ع» است و با بازداشتن، مهار کردن یا نظم دادن حرکت ارتباط دارد.
در این سیاق، پس از گردآوری سپاهیان، کنترل و نظم آنان مطرح شده است.
پس حشر و وزع دو مفهوم نزدیک اما متفاوت‌اند.
حشر به گردآوری اشاره دارد؛ وزع به مهار یا تنظیم حرکت گروه.
از این آیه نمی‌توان جزئیات دقیق آرایش سپاه، شمار افراد یا ترتیب قرار گرفتن جن و انسان و پرندگان را استخراج کرد.
چنین جزئیاتی در خود آیه بیان نشده‌اند.
اعراف ۷:۱۱۱؛ گردآورندگان به فرمان فرعون
متن آیه
قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ
ترجمه فارسی
گفتند: «او و برادرش را مهلت بده و در شهرها گردآورندگانی بفرست.»
بررسی کاربرد
«حَاشِرِينَ» اسم فاعل جمع است.
در این آیه، گروهی به فرعون پیشنهاد می‌کنند اشخاصی را در شهرها بفرستد تا دیگران را گرد آورند.
در آیات بعد، موضوع آوردن جادوگران ماهر مطرح می‌شود.
بنابراین، حاشرین در این سیاق مأموران گردآوری‌اند.
این واژه به‌تنهایی به معنای جادوگر نیست.
جادوگران کسانی هستند که باید گردآورده شوند؛ حاشرین کسانی‌اند که برای جمع کردن آنان فرستاده می‌شوند.
این تفاوت در ترجمه باید حفظ شود.
در شعراء ۲۶:۳۶ و شعراء ۲۶:۵۳ نیز همین صورت «حاشرين» آمده است.
در شعراء ۲۶:۵۳، خود فرعون مأمورانی را در شهرها می‌فرستد.
پس این سه کاربرد، گردآوری و بسیج اشخاص در رویدادی اجتماعی و سیاسی را بیان می‌کنند.
طه ۲۰:۵۹؛ گردآوردن مردم در روز زینت
متن آیه
قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى
ترجمه فارسی
گفت: «قرار شما روز زینت است، و اینکه مردم هنگام چاشت گرد آورده شوند.»
بررسی کاربرد
«يُحْشَرَ» فعل مضارع مجهول است.
در اینجا، گردآوری مردم برای زمان مشخصی مطرح می‌شود.
«ضُحًى» زمان گردآوری را بیان می‌کند.
بنابراین، حشر در این آیه به گردآمدن مردم برای رویدادی عمومی مربوط است.
این کاربرد نیز هیچ ارتباط مستقیم و ضروری با زنده شدن مردگان ندارد.
از خود فعل نمی‌توان نتیجه گرفت که همه مردم یک کشور بدون استثنا در آن محل حاضر شدند.
دامنه «الناس» باید از سیاق همان رویداد شناخته شود.
نازعات ۷۹:۲۳؛ فرعون مردم را گرد آورد
متن آیه
فَحَشَرَ فَنَادَىٰ
ترجمه فارسی
پس گرد آورد و ندا داد.
بررسی کاربرد
در این آیه، «فَحَشَرَ» فعل ماضی معلوم است.
فاعل آن با توجه به آیات پیرامون، فرعون است.
او گردآوری می‌کند و سپس ندا می‌دهد.
نازعات ۷۹:۲۴، ادعای فرعون درباره جایگاه خود را نقل می‌کند.
بنابراین، حشر در اینجا در سیاق قدرت سیاسی، گردآوردن مخاطبان و اعلام سخنی عمومی قرار دارد.
اما خود «حشر» به معنای ادعای ربوبیت یا فرمانروایی نیست. این مفاهیم از ادامه آیات به دست می‌آیند.
نتیجه لغوی: این کاربردها نشان می‌دهند که حشر در قرآن می‌تواند گردآوری واقعی و دنیوی مردم، مأموران، سپاهیان و گروه‌های اجتماعی باشد. بنابراین، تعریف آن به «گردآوری مردگان در قیامت» برای همه موارد نادرست است.
۵. «لِأَوَّلِ الْحَشْرِ»؛ گردآوری در سیاق خروج از خانه‌ها
حشر ۵۹:۲
متن آیه
هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ
ترجمه فارسی
اوست که کسانی از اهل کتاب را که کفر ورزیده بودند، در نخستین حشر از خانه‌هایشان بیرون کرد. شما گمان نمی‌کردید که بیرون روند، و آنان می‌پنداشتند که دژهایشان آنان را در برابر آن معبود یگانه نگاه می‌دارد. پس آن معبود یگانه از جایی که انتظار نداشتند به سراغشان آمد و در دل‌هایشان هراس افکند. خانه‌های خود را با دست‌های خویش و دست‌های مؤمنان ویران می‌کردند. پس ای صاحبان بینش، عبرت بگیرید.
بررسی کاربرد
«الْحَشْرِ» در این آیه مصدر معرفه است.
این واژه همراه «أَوَّل» آمده است؛ یعنی نخستین حشر یا نخستین مرحله گردآوری.
اما موضوع آیه از خود جمله روشن است: بیرون کردن گروهی از اهل کتاب از خانه‌هایشان.
فعل «أَخْرَجَ» نیز در آغاز آیه آمده است.
بنابراین، حشر در این سیاق با گردآوری، حرکت دادن و بیرون رفتن گروهی از جایگاه زندگی‌شان ارتباط پیدا می‌کند.
این یک رویداد دنیوی است.
پس نمی‌توان تنها به سبب نام سوره حشر یا حضور واژه «الحشر»، این آیه را به روز قیامت محدود کرد.
آیا حشر در این آیه همان اخراج است؟
این دو به یک رویداد مربوط‌اند، اما از نظر لغوی یکسان نیستند.
«إخراج» از بیرون کردن سخن می‌گوید.
«حشر» گردآوردن و سوق دادن را برجسته می‌کند.
ممکن است گروهی از خانه‌هایشان بیرون رانده شوند و سپس در یک حرکت جمعی به مقصدی دیگر بروند.
در چنین وضعیتی، اخراج و حشر می‌توانند دو جنبه از یک رویداد باشند.
اما از خود «الحشر» نمی‌توان تمام جزئیات مسیر، مقصد یا شیوه انتقال آنان را استخراج کرد.
آیا «اول الحشر» حتما به معنای نخستین تبعید تاریخی است؟
در توضیح‌های تاریخی کهن، این آیه به خروج بنی‌نضیر از مدینه ارتباط داده شده است.
این گزارش‌ها می‌توانند برای شناخت زمینه تاریخی بررسی شوند.
اما خود آیه نام بنی‌نضیر، شهر مقصد یا فهرست گروه‌های بعدی را ذکر نکرده است.
از سوی دیگر، «أَوَّلِ الْحَشْرِ» وجود یک آغاز یا نخستین مرحله را بیان می‌کند، ولی اینکه این نخستین بودن نسبت به کدام مجموعه رویدادهاست، نیازمند بررسی سیاق و شواهد مستقل است.
بنابراین، نمی‌توان بدون دلیل گفت این عبارت حتما نخستین گردآوری همه انسان‌ها پیش از قیامت است.
همچنین نباید با اطمینان ادعا کرد که «اول الحشر» نام یک نظام ثابت از چند تبعید تاریخی با مقصدهای مشخص است.
خود قرآن در این آیه بر خروج، اعتماد گروه به دژهای خود، فروریختن آن اطمینان و عبرت گرفتن تأکید دارد.
رابطه حشر و محاصره
در این آیه، «حُصُونُهُمْ» آمده است.
«حصون» از ریشه «ح ص ن» و با دژ و استحکام ارتباط دارد.
حشر از ریشه دیگری است.
ممکن است محاصره یا فشار نظامی در رویداد نقش داشته باشد، اما نباید از خود «حشر» نتیجه گرفت که معنای اصلی آن محاصره کردن است.
محاصره راه‌های حرکت را محدود می‌کند؛ حشر افراد را گرد می‌آورد یا به سوی جهتی سوق می‌دهد.
ممکن است این دو عمل در یک رخداد با یکدیگر همراه باشند، ولی مترادف نیستند.
نتیجه لغوی: «الْحَشْرِ» در حشر ۵۹:۲ درباره گردآوری و حرکت دادن گروهی در جریان خروج از خانه‌هایشان آمده است. خود واژه نه به قیامت محدود است و نه تمام جزئیات تبعید تاریخی را مشخص می‌کند.
۶. حشر جانوران؛ دامنه گردآوری فراتر از انسان
انعام ۶:۳۸
متن آیه
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
ترجمه فارسی
و هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بالش پرواز می‌کند نیست، مگر آنکه امت‌هایی همانند شما هستند. ما در کتاب از هیچ چیز فروگذار نکرده‌ایم؛ سپس به سوی پروردگارشان گرد آورده می‌شوند.
بررسی کاربرد
«يُحْشَرُونَ» فعل مضارع مجهول است.
در این آیه، پیش از آن از جنبندگان زمین و پرندگان سخن گفته شده است.
بنابراین، ضمیر جمع به همین موجودات ارتباط دارد.
این نکته مهم است: قرآن مفهوم امت و حشر را تنها درباره انسان‌ها مطرح نکرده است.
جانوران نیز گروه‌هایی دارند و گردآوری آنان به سوی پروردگارشان بیان شده است.
اما از این آیه نباید بی‌درنگ نتیجه گرفت که تمام جزئیات مسئولیت اخلاقی، دادگاه و پاداش و کیفر جانوران دقیقا مانند انسان‌هاست.
آیه می‌گوید آنان امت‌هایی همانند شما هستند و به سوی پروردگارشان گرد آورده می‌شوند.
اما «أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ» به معنای یکسانی مطلق در همه ویژگی‌ها نیست.
انسان و پرنده می‌توانند در داشتن جامعه، نظم زندگی و تعلق به آفرینش الهی مشترک باشند، در حالی که از نظر توانایی و مسئولیت تفاوت داشته باشند.
آیا حشر جانوران حتما به قیامت مربوط است؟
با توجه به کاربردهای گسترده حشر در قرآن و عبارت «إِلَىٰ رَبِّهِمْ»، ارتباط این آیه با گردآوری نهایی موجودات قابل دفاع است.
اما خود آیه نام روز قیامت را به‌صورت صریح در همین جمله نیاورده است.
بنابراین، چگونگی و زمان دقیق حشر جانوران باید با آیات دیگر سنجیده شود.
در تکویر ۸۱:۵ نیز حشر جانوران وحشی مطرح شده و آن آیه در میان رویدادهای بزرگ دگرگونی جهان قرار دارد.
این ارتباط، خوانش حشر اخروی جانوران را تقویت می‌کند.
با این حال، جزئیات پس از گردآوری آنان از خود ریشه «ح ش ر» به دست نمی‌آید.
تکویر ۸۱:۵
متن آیه
وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ
ترجمه فارسی
و هنگامی که جانوران وحشی گرد آورده شوند.
بررسی کاربرد
«حُشِرَتْ» فعل ماضی مجهول است.
«حُشِرَتْ» مجهول است؛ نائب فاعلِ فعلِ ظاهر، ضمیر مستترِ «هي» است که به «الوحوش» برمی‌گردد. جانوران از نظر معنا گردآوردگان‌اند، نه انجام‌دهندگانِ گردآوری.
معجم إعراب مفردات ألفاظ القرآن؛ نائب فاعلِ حُشرت
در اینجا، جانوران وحشی گرد آورده می‌شوند.
واژه «وحوش» از ریشه «و ح ش» است و نباید با «حشرات» یا «حشر» از نظر معنایی یکی گرفته شود.
در سیاق سوره تکویر، رویدادهای بزرگی درباره خورشید، ستارگان، کوه‌ها، جانوران و دیگر اجزای جهان مطرح شده‌اند.
بنابراین، گردآوری جانوران وحشی بخشی از این تصویر بزرگ است.
اما خود فعل «حشرت» مشخص نمی‌کند که جانوران چگونه، در کجا و برای چه مدت گرد می‌آیند.
ص ۳۸:۱۹؛ پرندگان گردآورده‌شده در داستان داوود
متن آیه
وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ
ترجمه فارسی
و پرندگان را گردآورده‌شده؛ همگی به سوی او بازگشت‌کننده بودند.
بررسی کاربرد
«مَحْشُورَةً» اسم مفعول مؤنث از ثلاثی مجرد است.
در این آیه، پرندگان در ارتباط با داوود معرفی شده‌اند.
این کاربرد در سیاق زندگی و فرمانروایی داوود قرار دارد؛ نه در توصیف مستقیم قیامت.
بنابراین، «محشورة» به معنای گردآورده‌شده است و نباید خودکار به «زنده‌شده پس از مرگ» ترجمه شود.
این آیه یکی از روشن‌ترین شواهد است که حشر می‌تواند درباره پرندگان و در رویدادی غیرآخرتی به کار رود.
از سوی دیگر، حضور پرندگان در این روایت، با گردآوری سپاهیان سلیمان در نمل ۲۷:۱۷ قابل مقایسه است؛ اما دو رویداد یکسان نیستند.
نتیجه کاربردهای مربوط به جانوران
در انعام ۶:۳۸، جنبندگان و پرندگان به سوی پروردگارشان گردآوری می‌شوند.
در تکویر ۸۱:۵، جانوران وحشی گرد آورده می‌شوند.
در ص ۳۸:۱۹، پرندگان در سیاق داوود به صورت گردآورده‌شده معرفی شده‌اند.
بنابراین، حشر در قرآن درباره جانوران نیز به کار رفته است، اما هر مورد باید در جایگاه خود فهمیده شود.
حشر جانوران، به‌خودی‌خود نه دلیل یکسانی کامل آنان با انسان‌هاست و نه دلیل اینکه هر گردآوری جانوران حتما در قیامت رخ می‌دهد.
۷. حشر انسان‌ها در رستاخیز؛ گردآوری پس از پراکندگی
کهف ۱۸:۴۷
متن آیه
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا
ترجمه فارسی
و روزی که کوه‌ها را به حرکت درمی‌آوریم و زمین را آشکار می‌بینی، و آنان را گرد می‌آوریم، پس هیچ‌یک از آنان را باقی نمی‌گذاریم.
بررسی کاربرد
«حَشَرْنَاهُمْ» فعل ماضی معلوم است که با ضمیر مفعولی همراه شده است.
فاعل در بیان قرآنی خداوند است و مفعول، کسانی هستند که گردآوری می‌شوند.
در ادامه آمده است:
«فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا».
این عبارت نشان می‌دهد که در مجموعه مورد نظر، کسی از گردآوری کنار گذاشته نمی‌شود.
اما این نتیجه از جمله دوم شناخته می‌شود، نه از اینکه هر کاربرد حشر ذاتا شامل تمام افراد یک گروه باشد.
برای مثال، در نمل ۲۷:۸۳ از گردآوری گروهی از هر امت سخن می‌رود، نه صریحا تمام اعضای هر امت.
پس تمامیت گردآوری، هنگامی که در آیه بیان شده باشد، باید حفظ شود؛ اما نباید از خود ریشه به همه موارد تعمیم داده شود.
ق ۵۰:۴۴؛ حشر در صحنه خروج از زمین
متن آیه
يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَٰلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ
ترجمه فارسی
روزی که زمین از روی آنان شکافته می‌شود، در حالی که شتابان بیرون می‌آیند؛ این گردآوردنی است که بر ما آسان است.
بررسی کاربرد
در این آیه، «حَشْرٌ» به صورت مصدر آمده است.
سیاق، شکافته شدن زمین و بیرون آمدن شتابان اشخاص را معرفی می‌کند.
پس حشر در اینجا با رویداد رستاخیز و گردآوری پس از خروج از زمین ارتباط دارد.
اما خود واژه «حشر» به معنای شکافته شدن زمین نیست.
شکافته شدن از فعل «تَشَقَّقُ» و سرعت خروج از «سِرَاعًا» شناخته می‌شود.
«حشر» نام فرایند گردآوری است.
در عبارت «عَلَيْنَا يَسِيرٌ»، آسان بودن این گردآوری برای خداوند بیان شده است.
این آسانی نیز جزء معنای لغوی حشر نیست؛ بلکه وصفی است که در همین آیه بر آن افزوده شده است.
بعث و حشر؛ دو مرحله مرتبط
در قرآن، واژه «بعث» در برخی سیاق‌ها به برانگیخته شدن و برخاستن پس از مرگ ارتباط دارد.
«حشر» بر گردآوردن و سوق دادن به سوی مجموعه یا جایگاهی مشخص تأکید می‌کند.
این دو مفهوم در صحنه رستاخیز با یکدیگر ارتباط نزدیک دارند، اما مترادف کامل نیستند.
برانگیخته شدن از مرگ و گردآورده شدن پس از آن، از نظر مفهوم دو موضوع متمایزند.
با این حال، نباید از تفاوت لغوی آنها یک جدول زمانی دقیق و قطعی از تمام مراحل قیامت ساخت، مگر آنکه ترتیب در خود آیات بیان شده باشد.
ممکن است قرآن یک صحنه بزرگ را با چند فعل مختلف توصیف کند، بی‌آنکه هدف آن تعیین فاصله زمانی میان هر فعل باشد.
حشر به سوی خداوند
در آیات متعددی آمده است که انسان‌ها به سوی خداوند حشر می‌شوند؛ از جمله بقره ۲:۲۰۳، آل‌عمران ۳:۱۵۸، انعام ۶:۷۲ و ملک ۶۷:۲۴.
این تعبیر جهت نهایی گردآوری و بازگشت به حساب و داوری الهی را برجسته می‌کند.
اما نباید از حرف «إِلَىٰ» نتیجه گرفت که خداوند در نقطه‌ای از فضای مادی قرار دارد و انسان‌ها برای رسیدن به او باید مسافتی جسمانی را طی کنند.
همان قرآن، علم و احاطه خداوند را فراتر از محدودیت‌های انسانی معرفی کرده است.
پس «إليه تحشرون» باید در مجموعه بیان قرآنی درباره بازگشت، حساب، حکم و مسئولیت فهمیده شود.
از سوی دیگر، نباید همین ملاحظه سبب شود که واقعیت گردآوری و پاسخگویی انسان‌ها به یک احساس درونی یا استعاره‌ای از خودشناسی تقلیل یابد.
آیات رستاخیز، رویدادی واقعی را معرفی می‌کنند.
۸. حشر گروه‌های متفاوت؛ مقصد و وضعیت یکسان نیست
مریم ۱۹:۸۵
متن آیه
يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَٰنِ وَفْدًا
ترجمه فارسی
روزی که پرهیزگاران را به سوی خداوند فرابخشاینده به صورت هیئت‌های واردشونده گرد می‌آوریم.
بررسی کاربرد
در این آیه، «نَحْشُرُ» به گردآوری پرهیزگاران اشاره دارد.
اما آنان با وصف «وَفْدًا» معرفی شده‌اند.
«وفد» در زبان عربی به گروهی گفته می‌شود که برای حضور نزد کسی وارد می‌شوند.
بنابراین، این آیه نوعی گردآوری را با وصفی متفاوت از حشر مجرمان نشان می‌دهد.
از خود «وفدا» می‌توان مفهوم آمدن به صورت گروه یا هیئت را فهمید، اما شکل دقیق وسیله حرکت یا جزئیات پذیرایی از آنان در خود آیه بیان نشده است.
این کاربرد نشان می‌دهد که حشر لزوما به معنای راندن تحقیرآمیز نیست.
طه ۲۰:۱۰۲؛ گردآوری مجرمان
متن آیه
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا
ترجمه فارسی
روزی که در صور دمیده می‌شود و در آن روز مجرمان را با حالت «زُرْق» گرد می‌آوریم.
بررسی کاربرد
«نَحْشُرُ» همان فعل گردآوردن است.
اما مفعول آن «الْمُجْرِمِينَ» است.
همچنین وصف «زُرْقًا» آمده است که از نظر معنای رنگ، چهره یا حالت ظاهری و وضعیت آنان نیازمند بررسی مستقل است.
نباید از خود ریشه «حشر» نتیجه گرفت که گردآوردگان حتما چنین رنگ یا حالتی دارند.
در اینجا نوع گروه و وصف آن از کلمات همراه شناخته می‌شود.
اسراء ۱۷:۹۷؛ حشر بر چهره‌ها
متن آیه
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا
ترجمه فارسی
و هر کس را آن معبود یگانه هدایت کند، او هدایت‌یافته است؛ و هر کس را به گمراهی واگذارد، برای آنان جز او هیچ سرپرستی نخواهی یافت. و روز قیامت آنان را بر چهره‌هایشان، نابینا و گنگ و ناشنوا گرد می‌آوریم. جایگاهشان جهنم است؛ هرگاه فروکش کند، شعله‌وری آن را بر آنان می‌افزاییم.
بررسی کاربرد
در این آیه، حشر با «عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ» و سه وصف دیگر آمده است.
اینها وضعیت گروهی از گردآوردگان را بیان می‌کنند.
اما خود «نحشرهم» به معنای نابینا، گنگ یا ناشنوا کردن نیست.
در طه ۲۰:۱۲۴ نیز از حشر شخصی به صورت نابینا سخن می‌رود و در طه ۲۰:۱۲۵، او درباره علت این وضعیت پرسش می‌کند.
این تفاوت نشان می‌دهد که کیفیت حشر و معنای وصف‌های همراه آن باید در پژوهش مستقل بررسی شود.
از سوی دیگر، نمی‌توان بدون دلیل همه این وصف‌ها را صرفا استعاره‌ای درونی دانست یا با قطعیت همه جزئیات جسمانی آنها را از خود ریشه استخراج کرد.
در سطح لغوی، حشر همان گردآوری است و کیفیت آن را عبارت‌های همراه بیان می‌کنند.
صافات ۳۷:۲۲
متن آیه
احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ
ترجمه فارسی
کسانی را که ستم کردند و همتایان و همراهانشان و آنچه را می‌پرستیدند گرد آورید.
بررسی کاربرد
«احْشُرُوا» فعل امر مخاطب جمع است.
در این آیه، گردآوری ستمگران و کسان یا چیزهایی که با آنان ارتباط دارند مطرح است.
«أَزْوَاجَهُمْ» از ریشه «ز و ج» است و می‌تواند به همتایان، همراهان یا جفت‌های مربوط به آنان اشاره کند.
نباید بدون بررسی آن را فقط به همسران ستمگران محدود کرد.
صافات ۳۷:۲۳ نیز از جهت دادن آنان به سوی راه جحیم سخن می‌گوید.
پس حشر، گردآوری را بیان می‌کند و تعیین مقصد در جمله بعد روشن‌تر می‌شود.
حشر به سوی جهنم
در آل‌عمران ۳:۱۲، انفال ۸:۳۶، فرقان ۲۵:۳۴ و فصلت ۴۱:۱۹، حشر با جهنم یا آتش ارتباط دارد.
این کاربردها نشان می‌دهند که گردآوری گروهی از انسان‌ها می‌تواند با سرانجام و کیفر آنان همراه باشد.
اما خود ریشه «حشر» به معنای کیفر یا آتش نیست.
در مریم ۱۹:۸۵، همین ریشه درباره پرهیزگاران آمده است.
پس تفاوت مقصد و وضعیت گردآوردگان از سیاق شناخته می‌شود.
نتیجه: حشر همه گروه‌ها از نظر هسته لغوی مشترک است، اما ارزش و کیفیت آن یکسان نیست. پرهیزگاران، مجرمان و ستمگران در آیات مختلف با وصف‌ها و مقصدهای متفاوت معرفی شده‌اند.
۹. حشر عمومی و گردآوری گروهی؛ همه یا بخشی از مردم؟
نمل ۲۷:۸۳
متن آیه
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ
ترجمه فارسی
و روزی که از هر امت، گروهی از کسانی را که آیات ما را تکذیب می‌کنند گرد می‌آوریم، پس آنان نظم داده و بازداشته می‌شوند.
بررسی کاربرد
در این آیه، «نَحْشُرُ» فعل گردآوردن است.
اما مفعول آن با عبارت «مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا» معرفی شده است.
بنابراین، خود آیه از گردآوری گروهی از هر امت سخن می‌گوید.
این ساخت با کهف ۱۸:۴۷ تفاوت دارد؛ زیرا در آنجا گفته شده هیچ‌یک از مجموعه مورد نظر باقی گذاشته نمی‌شود.
در نمل ۲۷:۸۳، عبارت «مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا» بر انتخاب یا گردآوری گروهی از هر امت تأکید دارد.
این تفاوت باید حفظ شود.
آیا این آیه از حشری جدا از قیامت سخن می‌گوید؟
برخی خوانش‌ها از تفاوت میان حشر گروهی در نمل و حشر عمومی در آیات دیگر نتیجه گرفته‌اند که دو گردآوری کاملا متفاوت و در دو مرحله مستقل مطرح است.
این احتمال را می‌توان بررسی کرد، اما از خود عبارت به‌تنهایی ثابت نمی‌شود.
ممکن است قرآن در یک آیه بر گروهی مشخص از تکذیب‌کنندگان تمرکز کند و در آیه‌ای دیگر گستره عمومی گردآوری را بیان نماید.
همچنین ممکن است رویدادها یا مرحله‌های متفاوتی مطرح باشند.
برای داوری قطعی، باید سیاق آیات پیش و پس، ترتیب رخدادها و شواهد دیگر بررسی شوند.
آنچه در سطح زبان روشن است، تفاوت دامنه مفعول است: در نمل، گروهی از هر امت؛ در کهف، گردآوری‌ای که کسی از مجموعه مورد نظر در آن باقی نمی‌ماند.
«فَهُمْ يُوزَعُونَ»؛ پیوند حشر و وزع
همین عبارت در نمل ۲۷:۱۷ نیز آمده است.
در آنجا سپاهیان سلیمان گردآوری و نظم داده می‌شوند.
در نمل ۲۷:۸۳، گروه‌هایی از تکذیب‌کنندگان گردآوری می‌شوند و سپس «يوزعون» درباره آنان آمده است.
بنابراین، حشر و وزع می‌توانند در دو سیاق کاملا متفاوت کنار هم قرار گیرند.
این هم‌نشینی نشان می‌دهد که گردآوری یک گروه و مهار یا تنظیم حرکت اعضای آن، دو موضوع مرتبط‌اند.
اما نباید از تکرار «يوزعون» نتیجه گرفت که سپاه سلیمان و تکذیب‌کنندگان قیامت از نظر وضعیت اخلاقی یا مقصد یکسان‌اند.
۱۰. حشر انسان‌ها و آنچه می‌پرستیدند؛ گردآوری برای آشکار شدن حقیقت
انعام ۶:۲۲
متن آیه
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ
ترجمه فارسی
و روزی که همه آنان را گرد می‌آوریم، سپس به کسانی که شرک ورزیدند می‌گوییم: «شریکانی که ادعا می‌کردید کجایند؟»
بررسی کاربرد
«نَحْشُرُهُمْ» گردآوردن اشخاص را بیان می‌کند.
«جَمِيعًا» بر همه بودن مجموعه مورد نظر تأکید می‌کند.
سپس گفت‌وگویی درباره شریکانی مطرح می‌شود که آنان ادعا کرده بودند.
این ترتیب اهمیت دارد.
حشر، زمینه رویارویی با ادعایی را فراهم می‌کند که در زندگی دنیا مطرح شده بود.
اما خود واژه «حشر» به معنای آشکار شدن شرک یا باطل بودن شریکان نیست.
این داوری از گفت‌وگو و سیاق آیات به دست می‌آید.
یونس ۱۰:۲۸
متن آیه
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ
ترجمه فارسی
و روزی که همه آنان را گرد می‌آوریم، سپس به کسانی که شرک ورزیدند می‌گوییم: «شما و شریکانتان در جای خود بمانید.» پس میان آنان جدایی می‌اندازیم، و شریکانشان می‌گویند: «شما ما را نمی‌پرستیدید.»
بررسی کاربرد
در این آیه نیز «نحشرهم جميعا» آمده است.
اما پس از گردآوری، موضوع جداسازی و گفت‌وگو مطرح می‌شود.
این نشان می‌دهد که حشر و جدا کردن دو عمل متفاوت‌اند.
ممکن است اشخاص نخست در مجموعه‌ای واحد گرد آورده شوند و سپس گروه‌ها یا روابط آنان از یکدیگر جدا شوند.
بنابراین، حشر به‌خودی‌خود به معنای اتحاد دائمی یا هم‌سرنوشت بودن همه گردآوردگان نیست.
حشر جن و انسان
در انعام ۶:۱۲۸ نیز گردآوری همه آنان مطرح شده و سپس جن مورد خطاب قرار می‌گیرند.
در فرقان ۲۵:۱۷ و سبأ ۳۴:۴۰، گردآوری با پرسش درباره پرستش و ادعاهای مربوط به غیر خدا همراه است.
این کاربردها نشان می‌دهند که حشر در قرآن فقط گردآوری خاموش اشخاص نیست؛ در بعضی سیاق‌ها، مقدمه پاسخگویی و آشکار شدن حقیقت روابط و ادعاهای آنان نیز هست.
اما پاسخگویی، داوری و شهادت از مفاهیم و واژگان مستقل‌اند و نباید به معنای خود ریشه «ح ش ر» تبدیل شوند.
۱۱. نسبت حشر با علم، حساب و مسئولیت
انعام ۶:۱۱۱
متن آیه
وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَىٰ وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ
ترجمه فارسی
و اگر فرشتگان را به سوی آنان فرود می‌آوردیم و مردگان با آنان سخن می‌گفتند و هر چیزی را در برابرشان گرد می‌آوردیم، باز ایمان نمی‌آوردند مگر آنکه آن معبود یگانه بخواهد؛ ولی بیشتر آنان نمی‌دانند.
بررسی کاربرد
«حَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ» در ساختی شرطی آمده است.
آیه از فرضی سخن می‌گوید که در آن فرشتگان نازل شوند، مردگان سخن بگویند و همه چیز در برابر مخاطبان گرد آورده شود.
پس این کاربرد لزوما گزارش وقوع بالفعل چنین گردآوری‌ای نیست.
عبارت در یک فرض برای روشن شدن وضعیت ایمان و انکار مخاطبان آمده است.
از این رو، نباید صرف حضور فعل ماضی «حشرنا» را دلیل وقوع تاریخی همه این رویدادها دانست.
همچنین «قُبُلًا» در این آیه از نظر ضبط و معنا دارای بررسی‌های نحوی و قرائتی است.
در قرائت‌ها و تفسیرهای این واژه، هم روبه‌رو و در برابر بودنِ اشیا و هم گروه‌گروه آمدن آنها مطرح شده است؛ تفاوت معنا را نباید فقط به تفاوت ضبط محدود کرد.
این اختلاف به واژه «قبلا» مربوط است، نه به اصل معنای حشر.
گردآوری و علم خداوند
در بقره ۲:۲۰۳، انسان‌ها یادآوری می‌شوند که به سوی خداوند حشر خواهند شد.
در انفال ۸:۲۴ و مجادله ۵۸:۹ نیز همین حقیقت در سیاق فرمان‌های اخلاقی و مسئولیت اجتماعی آمده است.
این ارتباط نشان می‌دهد که یادآوری حشر می‌تواند رفتار کنونی انسان را با پاسخگویی آینده او پیوند دهد.
اما خود ریشه «حشر» به معنای حسابرسی نیست.
حسابرسی از ریشه «ح س ب» و گواهی از ریشه «ش ه د» است.
ممکن است گردآوری مقدمه حسابرسی باشد، ولی دو مفهوم از نظر لغوی یکسان نیستند.
حشر و اختیار انسان
از اینکه انسان‌ها در نهایت گردآوری می‌شوند، نمی‌توان نتیجه گرفت که اعمال آنان در دنیا فاقد اختیار یا مسئولیت بوده است.
قرآن در آیات حشر، بارها اعمال، انکار، ایمان و سرانجام انسان‌ها را در کنار گردآوری مطرح می‌کند.
بنابراین، حشر به معنای از میان رفتن مسئولیت انسان نیست؛ بلکه در بسیاری سیاق‌ها، با آشکار شدن پیامد کردار او ارتباط دارد.
از سوی دیگر، نباید هر رویداد سخت یا گردآوری اجباری در دنیا را بدون دلیل حشر نهایی یا مجازات قطعی الهی معرفی کرد.
حشر می‌تواند دنیوی باشد و می‌تواند در صحنه رستاخیز رخ دهد.
نوع رویداد را سیاق مشخص می‌کند.
۱۳. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
برای بیشتر کاربردهای این ریشه، معادل پایه «گردآوردن» است.
در بقره ۲:۲۰۳، «إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ» را می‌توان «به سوی او گرد آورده می‌شوید» ترجمه کرد.
در انعام ۶:۲۲ و یونس ۱۰:۲۸، «نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا» به معنای «همه آنان را گرد می‌آوریم» است.
در کهف ۱۸:۴۷، «وَحَشَرْنَاهُمْ» به «و آنان را گرد آوردیم» نزدیک است.
در ق ۵۰:۴۴، «حَشْرٌ» مصدر است و «گردآوردن» معادل مناسبی برای آن است.
در نمل ۲۷:۱۷، «حُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ» باید به «سپاهیان سلیمان برای او گرد آورده شدند» ترجمه شود.
در اعراف ۷:۱۱۱ و شعراء ۲۶:۳۶ و شعراء ۲۶:۵۳، «حَاشِرِينَ» به معنای «گردآورندگان» یا «مأموران گردآوری» است.
در طه ۲۰:۵۹، «أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ» به «اینکه مردم گرد آورده شوند» ترجمه می‌شود.
در نازعات ۷۹:۲۳، «فَحَشَرَ فَنَادَىٰ» را می‌توان «پس گرد آورد و ندا داد» برگرداند.
در حشر ۵۹:۲، «لِأَوَّلِ الْحَشْرِ» بهتر است «در نخستین حشر» یا «برای نخستین گردآوری» ترجمه شود. توضیح ارتباط آن با خروج گروهی از خانه‌هایشان باید از سیاق آیه به دست آید.
در انعام ۶:۳۸، «يُحْشَرُونَ» به «گرد آورده می‌شوند» نزدیک است و نباید خودکار به «می‌میرند» یا «زنده می‌شوند» تبدیل شود.
در تکویر ۸۱:۵، «حُشِرَتْ» به «گرد آورده شدند» و در ص ۳۸:۱۹، «مَحْشُورَةً» به «گردآورده‌شده» ترجمه می‌شود.
در مریم ۱۹:۸۵، «نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ» به «پرهیزگاران را گرد می‌آوریم» نزدیک است. وصف «وفدا» نیز باید جدا حفظ شود.
در صافات ۳۷:۲۲، «احْشُرُوا» فعل امر است و «گرد آورید» معادل مستقیم آن است.
در نمل ۲۷:۸۳، «مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا» باید به «گروهی از هر امت» ترجمه شود. نباید بدون دلیل آن را به «تمام هر امت» تبدیل کرد.
در آیات مربوط به حشر به سوی خداوند، مقصد و جهت نهایی باید حفظ شود؛ اما نباید با افزودن تفسیر مکانی، خداوند را به جایگاهی جسمانی محدود کرد.
اصل مهم آن است که حشر را در هر آیه به معنای قیامت، بعث، حسابرسی، تبعید یا محاصره ترجمه نکنیم. این مفاهیم می‌توانند در بعضی سیاق‌ها با حشر همراه باشند، اما همگی جزء ثابت معنای ریشه نیستند.
۱۴. جمع‌بندی نهایی
ریشه «ح ش ر» در زبان عربی با گردآوردن اشخاص یا موجودات پراکنده و در بسیاری کاربردها سوق دادن آنان به سوی جایگاهی مشخص ارتباط دارد.
این معنا در قرآن هم درباره رویدادهای دنیوی و هم درباره رستاخیز آمده است.
در داستان سلیمان، سپاهیان او از جن و انسان و پرندگان گرد آورده می‌شوند.
در داستان فرعون، مأمورانی برای گردآوری مردم و جادوگران فرستاده می‌شوند.
در طه ۲۰:۵۹، گردآوری مردم در روز و زمان مشخصی مطرح است.
در حشر ۵۹:۲، گردآوری با خروج گروهی از اهل کتاب از خانه‌هایشان پیوند دارد.
بنابراین، حشر به‌خودی‌خود اصطلاحی اختصاصی برای قیامت نیست.
در مقابل، آیات فراوانی از گردآوری انسان‌ها به سوی خداوند، برای روبه‌رو شدن با حقیقت اعمال و سرانجامشان سخن می‌گویند.
در کهف ۱۸:۴۷، گردآوری با باقی نگذاشتن هیچ‌یک از مجموعه مورد نظر همراه است.
در نمل ۲۷:۸۳، گروهی از هر امت گرد آورده می‌شود.
این تفاوت نشان می‌دهد که دامنه گردآوری باید از خود آیه شناخته شود، نه از تعریف لغوی ثابت ریشه.
همچنین در قرآن، جانوران و پرندگان نیز موضوع حشر قرار گرفته‌اند.
در انعام ۶:۳۸، جنبندگان و پرندگان به سوی پروردگارشان گردآوری می‌شوند.
در تکویر ۸۱:۵، جانوران وحشی گردآورده می‌شوند.
در ص ۳۸:۱۹، پرندگان در داستان داوود به صورت گردآورده‌شده معرفی شده‌اند.
پس حشر به انسان اختصاص ندارد؛ اما نوع، زمان و پیامد گردآوری همه موجودات از خود ریشه تعیین نمی‌شود.
در آیات رستاخیز نیز همه گردآوردگان با یک وصف معرفی نشده‌اند.
پرهیزگاران، مجرمان، ستمگران و تکذیب‌کنندگان هرکدام در سیاقی مشخص مطرح‌اند.
بنابراین، حشر به‌خودی‌خود نه کیفر است و نه پاداش؛ بلکه گردآوری‌ای است که می‌تواند در زمینه‌های متفاوت انجام شود.
همچنین حشر با بعث، جمع، سوق، نشر و حساب ارتباط دارد، اما هیچ‌یک از این واژه‌ها مترادف کامل آن نیستند.
بعث می‌تواند برانگیختن را بیان کند؛ جمع بر کنار هم قرار دادن تأکید دارد؛ سوق حرکت دادن به سوی مقصد را برجسته می‌کند؛ و حشر، گردآوری همراه با ظرفیت سوق دادن و جهت دادن به مجموعه را نشان می‌دهد.
تعریف نهایی: «ح ش ر» به گردآوردن اشخاص، جانوران یا موجودات از پراکندگی و در بسیاری کاربردها سوق دادن آنان به سوی جایگاه یا موقعیتی مشترک اشاره دارد. این گردآوری می‌تواند در دنیا یا در رستاخیز رخ دهد و کیفیت، دامنه، مقصد و پیامد آن از سیاق هر آیه شناخته می‌شود.
برای فهم هر کاربرد، باید روشن شود چه کسانی یا چه چیزهایی گردآوری می‌شوند، چه کسی یا چه قدرتی گردآوری را انجام می‌دهد، و مقصد یا هدف گردآوری چیست.
این سه تمایز مانع آن می‌شوند که جمع‌آوری سپاهیان سلیمان با حشر قیامت یکی دانسته شود، یا گردآوری جانوران بدون دلیل به نظام حقوقی انسان‌ها تبدیل گردد.
هستهٔ معنایی ریشه، گردآوری و سوق دادن است؛ اما اینکه این گردآوری برای حضور، حرکت، پاسخگویی، کیفر یا رویدادی دیگر انجام می‌شود، از خود قرآن و سیاق هر کاربرد شناخته می‌شود.