ریشه قرآنی أ د د
إِدّ؛ امر بسیار هولناک، شگفت و ناروا؛ از شدت و عظمت یک رخداد تا نکوهش ادعایی درباره آن معبود یگانه
صورت‌های قرآنی و لغوی
إِدًّا
تنها صورت قرآنی؛ صفت مفرد مذکر منصوب، یک بار در مریم ۱۹:۸۹
أَدّ
اسم لغوی؛ شدت، غلبه و نیرو؛ در قرآن نیامده است
إِدَّة
اسم لغوی؛ رخداد بزرگ یا گرفتاری هولناک؛ در قرآن نیامده است
إِدَد / إِدَاد
جمع‌های لغوی خانواده؛ در قرآن نیامده‌اند
آدّ
وصف لغوی در معنایی نزدیک به إِدّ؛ در قرآن نیامده است
أَدَّ، يَؤُدُّ / يَئِدُّ
فعل لغوی ثلاثی مجرد و ضبط‌های مضارع؛ در قرآن نیامده‌اند
أَدِيد
اسم لغوی؛ هیاهو و غوغای بلند؛ در قرآن نیامده است
أَدَّتِ النَّاقَةُ
عبارت لغوی؛ شتر ماده ناله‌اش را برگرداند و کشید؛ غیرقرآنی
أَدَّتِ الْإِبِلُ
عبارت لغوی؛ شتران رمیدند یا دور شدند؛ غیرقرآنی
۱. معرفی ریشه و صورت قرآنی
ریشه «أ د د» در زبان عربی با امر بسیار بزرگ، هولناک، دشوار و شگفت‌آور شناخته می‌شود. «إِدّ» به چیزی گفته می‌شود که از شدت بزرگی یا هولناکی، توجه و شگفتی انسان را برمی‌انگیزد. در کاربردی که با نکوهش همراه است، این واژه می‌تواند به کاری بسیار زشت، ناروا و تکان‌دهنده اشاره کند.
از همین خانواده، «إِدَّة» برای رخداد یا گرفتاری بزرگ، «أَدّ» برای شدت و نیرو، و «أَدِيد» برای هیاهو و صدای بلند ثبت شده است. در کاربردهای دیگری نیز فعل‌هایی از این خانواده برای صدای ناله‌مانند شتر، برگرداندن صدا در سینه و دور شدن چارپایان آمده‌اند.
اما نباید تنها به سبب هم‌ریشه بودن، تمام این معانی را از یک تصویر نخستین استخراج کرد. برای مثال، اینکه صدای بلند و رخداد هولناک هر دو با شدت همراه‌اند، به تنهایی ثابت نمی‌کند که معنای «امر ناروا» در اصل از صدای شتر پدید آمده است.
در قرآن، این ریشه تنها یک بار آمده است:
مریم، ۱۹:۸۹
لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا
«به‌راستی شما سخنی بس هولناک و ناروا بر زبان آورده‌اید.»
در این آیه، «إِدًّا» وصف «شَيْئًا» است. قرآن ادعایی را که در آیه پیشین نقل شده، امری بسیار هولناک و ناروا معرفی می‌کند.
این ادعا، نسبت دادن فرزند به «الرَّحْمَٰن» است.
اما خود ریشه «أ د د» به معنای فرزند، زایش، شرک یا کفر نیست. معنای پایه آن شدت و هولناکیِ امر است؛ موضوعی که چنین وصفی گرفته، از سیاق آیات شناخته می‌شود.
صورت‌های شناخته‌شده
ریشه «أ د د» از ریشه‌های مضاعف عربی است؛ یعنی دو حرف پایانی آن یکسان‌اند.
صورت‌های مهم آن در منابع لغوی عبارت‌اند از:
- إِدّ: امر بسیار بزرگ، هولناک، شگفت یا ناروا؛ تنها صورت قرآنی ریشه.
- أَدّ: شدت، غلبه یا نیرو؛ و در کاربردهای دیگر، صدای شتر یا برخی صداهای سنگین.
- إِدَّة: رخداد بزرگ و دشوار یا گرفتاری هولناک.
- إِدَد و إِدَاد: جمع‌های ثبت‌شده برای صورت‌هایی مانند إِدَّة و إِدّ.
- آدّ: وصف کسی یا چیزی که با امری بزرگ و هولناک ارتباط دارد؛ در بعضی کاربردهای عربی به جای إِدّ آمده است.
- أَدَّ، يَؤُدُّ و يَئِدُّ: در کاربردی، گرفتار ساختن کسی به امری بزرگ و دشوار؛ در کاربردهایی دیگر، صدا کردن یا کشیدن چیزی.
- أَدِيد: هیاهو، سروصدا و غوغای بلند.
- أَدَّتِ النَّاقَةُ: شتر ماده ناله یا صدای خود را در سینه برگرداند و کشید.
- أَدَّتِ الْإِبِلُ: در کاربردی دیگر، شتران رمیدند یا از محل خود دور شدند.
به‌جز «إِدّ»، که به صورت منصوب «إِدًّا» در مریم ۱۹:۸۹ آمده، دیگر صورت‌های این فهرست در قرآن نیامده‌اند.
بنابراین، باید میان میدان گسترده زبان عربی و معنای مشخص واژه قرآنی تفاوت گذاشت.
۲. شدت، هولناکی و شگفتی در عربی کهن
إِدّ؛ امری بزرگ و تکان‌دهنده
در منابع لغوی عربی، «الإِدّ» و «الإِدَّة» با تعبیرهایی مانند «الأمر العظيم»، «الأمر الفظيع»، «الداهية» و «العجب» توضیح داده شده‌اند.
این واژه‌ها در میدان معنایی نزدیک‌اند، اما دقیقا یک معنا ندارند.
«عظیم» بر بزرگی و اهمیت چیزی دلالت می‌کند.
«فظیع» هولناکی و ناخوشایندی آن را برجسته می‌سازد.
«داهیه» به رخداد یا گرفتاری بزرگی اشاره دارد که می‌تواند انسان را گرفتار و درمانده کند.
«عجب» نیز با شگفتی و غیرعادی بودن چیزی ارتباط دارد.
از مجموع این توضیحات روشن می‌شود که «إِدّ» تنها وصف چیزی بزرگ از نظر اندازه نیست؛ بلکه می‌تواند امر یا رخدادی باشد که شدت، سنگینی یا هولناکی آن از حد معمول فراتر رفته است.
برای مثال، بنایی بسیار بزرگ می‌تواند «عظیم» باشد، اما ضرورتی ندارد «إِدّ» نامیده شود.
در مقابل، ادعایی که از نظر گوینده یا داور آن بسیار ناروا و تکان‌دهنده است، ممکن است با این وصف معرفی شود؛ حتی اگر آن ادعا تنها در چند کلمه بیان شده باشد.
بنابراین، در کاربرد قرآنی نباید «شَيْئًا إِدًّا» را صرفا «چیزی بسیار بزرگ» ترجمه کرد؛ زیرا این برگردان، وجه هولناکی و نکوهش را به‌خوبی منتقل نمی‌کند.
شاهدی از رجز عربی
طبری در توضیح مریم ۱۹:۸۹، رجز زیر را از زبان عرب نقل کرده است:
قَدْ لَقِيَ الْأَعْدَاءُ مِنِّي نُكْرَا
دَاهِيَةً دَهْيَاءَ إِدًّا إِمْرَا
«دشمنان از من با کاری هولناک روبه‌رو شدند؛ رخدادی بسیار بزرگ و سخت، شگفت و سهمگین.»
در این شاهد، چند واژه نزدیک به یکدیگر آمده‌اند: «نُكْر»، «داهية»، «إِدّ» و «إِمْر».
این همراهی نشان می‌دهد که إِدّ در زبان شعر عربی برای بیان شدت و هولناکی یک رخداد شناخته شده بوده است.
اما نباید تمام این واژه‌ها را مترادف کامل دانست.
شاعر می‌تواند چند تعبیر نزدیک را برای تاکید و شدت بخشیدن به تصویر خود کنار یکدیگر بیاورد؛ بی‌آنکه هر کدام از نظر لغوی دقیقا همان معنای دیگری را داشته باشند.
همچنین شاعر و زمان دقیق سرایش این رجز در نقل مورد بررسی مشخص نیست. بنابراین، نمی‌توان آن را بدون شاهد مستقل، شعر قطعی جاهلی معرفی کرد.
اهمیت آن در ثبت کاربرد واژه در سنت زبان عربی است.
إِدّ و إِدَّة؛ رخداد سنگین و گرفتاری بزرگ
«إِدَّة» در عربی برای امر بسیار بزرگ یا گرفتاری دشوار نیز به کار رفته است.
در توضیح «أَدَّتْ فُلَانًا دَاهِيَةٌ»، مقصود آن است که رخدادی سخت و سنگین به شخص رسیده و او را گرفتار کرده است.
این کاربرد با شدت و سنگینیِ واقعه ارتباط دارد.
اما نباید از آن نتیجه گرفت که هر إِدّ حتما بلایی طبیعی یا مصیبتی جسمانی است.
در مریم ۱۹:۸۹، سخن از ادعایی درباره آن معبود یگانه است؛ نه سیل، جنگ، بیماری یا رخدادی جسمانی.
بنابراین، هولناکی می‌تواند وصف یک سخن یا نسبت ناروا نیز باشد.
أَدّ؛ شدت و نیرو
در منابع لغوی، «الأَدّ» با فتحه همزه، به شدت، غلبه و نیرو نیز معنا شده است.
ابن فارس در مقاییس اللغة، بیتی را در همین زمینه با ضبط «شِرَّةً» نقل می‌کند. صورت «شِدَّةً» که در زیر می‌آید، در لسان العرب ثبت شده است. شاعر و زمان دقیق سرایش در این نقل‌ها مشخص نیست:
نَضَوْنَ عَنِّي شِدَّةً وَأَدًّا
مِنْ بَعْدِ مَا كُنْتُ صُمُلًّا نَهْدَا
«پس از آنکه نیرومند و استوار بودم، شدت و نیروی مرا از من گرفتند.»
در صورت نقل‌شده در اینجا، «أَدًّا» کنار «شِدَّةً» آمده و میدان نیروی جسمانی و سختی را بیان می‌کند. در ضبط «شِرَّةً» نیز تندی، شور و نیروی سرکش برجسته است؛ این اختلاف ضبط، معنای «أَدّ» به عنوان نیرو را تغییر نمی‌دهد.
از این جهت، میان شدت نیرو و بزرگی یا سختی یک رخداد، نزدیکی معنایی دیده می‌شود.
اما «نیرو» و «امر ناروا» یک معنا نیستند.
همچنین نباید از این شاهد نتیجه گرفت که «إِدًّا» در مریم ۱۹:۸۹ به معنای نیروی بدنی یا توانایی جسمانی است.
در آن آیه، ساخت «شَيْئًا إِدًّا» و سیاق ادعای فرزند داشتن، معنای هولناک و ناروا را تقویت می‌کند.
أَدِيد؛ صدا و هیاهو
در عربی، «أَدِيد» به هیاهو و غوغا مربوط است.
همچنین «أَدَّتِ النَّاقَةُ» برای شتری به کار رفته که صدای ناله‌مانند خود را در سینه برمی‌گرداند و می‌کشد.
در توضیح دیگری، «أَدُّ الْبَعِيرِ» به صدای بلند شتر اشاره دارد.
در این کاربردها، صدا و شدت آن اهمیت دارد.
راغب اصفهانی در مفردات کوشیده است معنای «إِدّ» در آیه مریم را با این میدان صوتی توضیح دهد؛ یعنی امری بسیار ناروا که با غوغا و واکنش شدید همراه می‌شود.
این توضیح از نظر پیوند معنایی قابل فهم است.
اما از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که خود واژه «إِدّ» در آیه به معنای صدای بلند، فریاد یا انفجار است.
قرآن در مریم ۱۹:۸۹ صدای معینی را توصیف نمی‌کند. سخن از هولناکی ادعایی است که گروهی بر زبان آورده‌اند.
بنابراین، اگر رابطه‌ای میان إِدّ و أديد پذیرفته شود، باید آن را توضیحی لغوی درباره میدان شدت دانست؛ نه جایگزینی معنای مستقیم آیه با صدا.
رمیدن و دور شدن شتران
ابن فارس شاخه دیگری نیز برای این ریشه ثبت کرده است: «أَدَّتِ الْإِبِلُ» هنگامی که شتران از جایگاه خود می‌رمند یا دور می‌شوند.
این معنا در ظاهر با امر هولناک و صدای بلند تفاوت دارد.
می‌توان احتمال داد که صدای شدید و رمیدن جانوران در بعضی تجربه‌های واقعی با یکدیگر همراه بوده‌اند، اما چنین احتمال تصویری، تاریخ اشتقاق واژه را ثابت نمی‌کند.
از این رو، بهتر است رمیدن را کاربردی مستقل در همین خانواده ثبت کنیم و از تحمیل آن بر مریم ۱۹:۸۹ بپرهیزیم.
خود آیه درباره رمیدن، فرار کردن یا حرکت جسمانی موجودات سخن نمی‌گوید.
۳. «لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا»؛ تنها کاربرد قرآنی
مریم، ۱۹:۸۸
وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا
«و گفتند: رحمان برای خود فرزندی گرفته است.»
مریم، ۱۹:۸۹
لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا
«به‌راستی شما سخنی بس هولناک و ناروا بر زبان آورده‌اید.»
این دو آیه، موضوع نکوهش و شدت آن را روشن می‌کنند.
در آیه نخست، ادعایی نقل می‌شود: «اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا».
در آیه دوم، همان ادعا با تعبیر «شَيْئًا إِدًّا» نکوهش می‌شود.
ساخت نحوی آیه
«لَقَدْ» در این ساخت برای تاکید و تحقق جمله آمده است.
«جِئْتُمْ» فعل ماضی با فاعل جمع مخاطب است؛ یعنی «شما آورده‌اید» یا در سیاق گفتار، «چنین سخنی به میان آورده‌اید».
«شَيْئًا» مفعول فعل است.
«إِدًّا» وصف منصوبِ «شَيْئًا» است و شدت و هولناکی آن چیز را بیان می‌کند.
بنابراین، «إِدًّا» خود نام فرزند یا نام یک عقیده مشخص نیست. واژه، ادعای نقل‌شده را توصیف می‌کند.
همچنین جمع بودن «جِئْتُمْ» اهمیت دارد. قرآن در اینجا گروه گویندگانِ آن ادعا را مخاطب قرار داده است.
اما از صورت جمع به تنهایی نمی‌توان نام تمام افراد یا جماعت‌های تاریخی مورد نظر را تعیین کرد.
برای شناخت مصداق گویندگان، باید آیات پیش و پس و دیگر آیات مربوط به نسبت دادن فرزند به آن معبود یگانه بررسی شوند.
آیا آیه تنها درباره یک جماعت دینی است؟
در مریم ۱۹:۸۸، قرآن می‌گوید: «وَقَالُوا».
خود این عبارت نام جماعت معینی را به صراحت ذکر نمی‌کند.
در آیات دیگر قرآن، نسبت دادن فرزند به آن معبود یگانه در زمینه‌های متفاوت مطرح شده است؛ از جمله در بقره ۲:۱۱۶، توبه ۹:۳۰، یونس ۱۰:۶۸ و آیات مربوط به نسبت دادن دختران یا فرشتگان به آن معبود یگانه.
بنابراین، محدود کردن «وَقَالُوا» به تمام پیروان یک عنوان دینی خاص، از خود ریشه «أ د د» به دست نمی‌آید.
همچنین نباید از این آیه نتیجه گرفت که هر کسی که در یک جامعه مذهبی به دنیا آمده یا نامی مذهبی دارد، لزوما همان ادعای مورد نکوهش را آگاهانه پذیرفته است.
آیه ادعایی مشخص را نقد می‌کند.
از نظر ریشه‌نویسی، مسئله روشن‌تر است: «إِدًّا» وصف هولناکی آن ادعاست، نه نام یک گروه و نه معیاری برای تعیین مسئولیت تک‌تک اشخاص.
«شَيْئًا إِدًّا»؛ سخن یا کار؟
«شَيْئًا» در عربی واژه‌ای گسترده است و می‌تواند به امر، چیز یا موضوعی اشاره کند.
در این آیه، چون پیش از آن فعل «قالوا» آمده، موضوعِ نکوهش سخنی است که بر زبان آورده شده است.
از این رو، در فارسی می‌توان گفت:
«شما سخنی بس هولناک گفته‌اید.»
یا:
«شما ادعایی بسیار ناروا به میان آورده‌اید.»
این برگردان‌ها معنای سیاقی «شَيْئًا» را روشن می‌کنند.
اما نباید خود واژه «إِدّ» را به «سخن» معنا کرد. سخن بودن موضوع از آیه پیشین و ساخت جمله شناخته می‌شود؛ إِدّ شدت نکوهش را بیان می‌کند.
۴. هولناکی ادعا در ادامه سوره مریم
برای فهم شدت وصف «إِدًّا»، آیات پس از آن اهمیت مستقیم دارند.
آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها
مریم، ۱۹:۹۰
تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا
«نزدیک است آسمان‌ها از آن بشکافند، زمین از هم گسسته شود و کوه‌ها فرو ریزند و درهم بشکنند.»
در این آیه، واکنشی بسیار عظیم با تصویر آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها بیان شده است.
نزدیک بودن آسمان‌ها به شکافتن، شکافته شدن زمین و فرو ریختن کوه‌ها، شدت امر مورد نکوهش را نشان می‌دهد.
اما باید میان ریشه‌های به‌کاررفته در این آیه تفاوت گذاشت.
«يَتَفَطَّرْنَ» از خانواده «ف ط ر» است و با شکافتن ارتباط دارد.
«تَنْشَقُّ» از ریشه «ش ق ق» است.
«تَخِرُّ» از ریشه «خ ر ر» و با فرو افتادن ارتباط دارد.
«هَدًّا» از ریشه «ه د د» است و به فروریختن و درهم شکستن مربوط می‌شود.
هیچ‌یک از این صورت‌ها مشتق ریشه «أ د د» نیستند.
نزدیکی صدای «إِدًّا» در آیه ۸۹ و «هَدًّا» در آیه ۹۰ نیز دلیل یکی بودن دو ریشه نیست.
در عین حال، قرار گرفتن این دو تعبیر در دو آیه پیوسته از نظر آهنگ و شدت بیان قابل توجه است.
آیا آسمان‌ها واقعا شکافته شده‌اند؟
آیه با «تَكَادُ» آغاز می‌شود؛ یعنی «نزدیک است».
بنابراین، نباید عبارت را بی‌توضیح به گزارشی درباره شکافته شدن بالفعل تمام آسمان‌ها در همان لحظه تبدیل کرد.
در اینجا، زبان از نزدیک بودن رخدادی عظیم سخن می‌گوید.
این ساخت می‌تواند برای بیان شدت هولناکی و عظمت یک امر به کار رود.
اما از آن نباید نتیجه گرفت که قرآن تنها تعبیری بی‌معنا یا تزئینی آورده است.
تصویر آسمان‌ها، زمین و کوه‌ها در خدمت تاکید بر بزرگی ادعایی است که قرآن آن را ناروا معرفی می‌کند.
برای تعیین چگونگی رابطه این تصویر با جهان آفرینش، به بررسی مستقل همین آیه و کاربردهای مشابه نیاز است.
در پژوهش ریشه، نکته اصلی این است که آیه ۹۰ دامنه نکوهش «إِدًّا» را روشن می‌کند؛ نه اینکه معنای لغوی إِدّ به «شکافته شدن آسمان» تبدیل شود.
علت این نکوهش
مریم، ۱۹:۹۱
أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَٰنِ وَلَدًا
«از آن رو که برای رحمان فرزندی نسبت دادند.»
این آیه، علت نکوهش پیشین را آشکار می‌کند.
قرآن می‌گوید نسبت دادن فرزند به رحمان، موضوع آن سخن هولناک بوده است.
پس «إِدّ» در اینجا وصف بزرگی و ناروایی ادعای نسبت‌دادن فرزند به رحمان است؛ نه نام یک حادثه طبیعی.
همچنین «وَلَدًا» از ریشه «و ل د» است و به فرزند و نسبت زایش یا فرزندی ارتباط دارد.
این معنا نباید با ریشه أ د د آمیخته شود.
«وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَٰنِ»
مریم، ۱۹:۹۲
وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَٰنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا
«و شایسته و سزاوار رحمان نیست که برای خود فرزندی بگیرد.»
این آیه، ادعای نقل‌شده را به صراحت رد می‌کند.
«مَا يَنْبَغِي» با نفی شایستگی یا سزاواری آن نسبت ارتباط دارد.
اما این تعبیر نیز از ریشه «أ د د» نیست.
بنابراین، نباید معنای لغوی إِدّ را تنها «ناسزاوار» تعریف کرد.
ناسزاوار بودن ادعا از مجموعه سیاق و نفی صریح آیه ۹۲ روشن می‌شود؛ واژه إِدّ شدت و هولناکی آن را بیان می‌کند.
همه آفریدگان در جایگاه بندگی
مریم، ۱۹:۹۳
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَٰنِ عَبْدًا
«هیچ‌کس در آسمان‌ها و زمین نیست، مگر آنکه در جایگاه بنده نزد رحمان می‌آید.»
این آیه، در ادامه رد نسبت فرزند به آن معبود یگانه، جایگاه آفریدگان را بیان می‌کند.
از این جهت، هولناکی ادعای پیشین در شبکه‌ای از آیات مربوط به یگانگی آن معبود یگانه و نسبت آفریدگان با او قرار گرفته است.
اما باز هم نباید معنای «عبد» را به ریشه أ د د منتقل کرد.
«عبد» از خانواده دیگری است و درباره رابطه بندگی سخن می‌گوید.
در این مجموعه، هر واژه نقش خود را دارد: «ولد» ادعای نسبت فرزندی را بیان می‌کند، «إدّ» شدت هولناکی آن ادعا را، و «عبد» جایگاه آفریدگان را در برابر رحمان روشن می‌سازد.
۶. پیشنهاد ترجمه برای فرقان
در مریم ۱۹:۸۹، سه جهت معنایی باید هم‌زمان در نظر گرفته شوند: بزرگی امر، هولناکی آن و ناروا بودن ادعایی که موضوع سخن است.
«چیزی بزرگ» به لفظ نزدیک است، اما شدت نکوهش را کامل منتقل نمی‌کند.
«چیزی عجیب» نیز ممکن است برای خواننده فارسی تنها به معنای غیرعادی یا شگفت‌آور باشد، بدون آنکه ناروایی ادعا را برساند.
«سخنی زشت» جهت نکوهش را بیان می‌کند، اما شدت و سنگینی تعبیر إِدّ را کم‌رنگ می‌سازد.
از این رو، پیشنهاد اصلی چنین است:
مریم، ۱۹:۸۹
لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا
«به‌راستی شما سخنی بس هولناک و ناروا بر زبان آورده‌اید.»
در این برگردان، «سخن» از سیاق آیه پیشین شناخته می‌شود؛ زیرا قرآن ادعایی را نقل کرده و سپس آن را وصف می‌کند.
اگر قرار باشد ترجمه به ساخت لفظی نزدیک‌تر بماند، می‌توان گفت:
«به‌راستی شما چیزی بس هولناک و ناروا به میان آورده‌اید.»
اما در فارسی طبیعی، صورت نخست روان‌تر است.
معنای کوتاه برای باکس واژه‌به‌واژه
إِدًّا: بسیار هولناک و ناروا؛ وصف امری بزرگ و تکان‌دهنده. در این آیه، وصف ادعای نسبت دادن فرزند به رحمان.
این توضیح، معنای ریشه را از مصداق سیاقی آن جدا نگه می‌دارد.
در باکس کوتاه نیازی نیست تمام معانی مربوط به صدای شتر، شدت نیرو یا رمیدن چارپایان آورده شود. این معانی در مقاله ریشه جای دارند، نه در توضیح کوتاه همان واژه در آیه.
همچنین نباید «إِدًّا» را به «شرک»، «کفر»، «فرزند داشتن» یا «شکافتن آسمان» ترجمه کرد.
این مفاهیم در سیاق آیات حضور دارند، اما معنای مستقل خود واژه نیستند.
جمع‌بندی
ریشه «أ د د» در زبان عربی با شدت، بزرگی و هولناکی شناخته می‌شود.
«إِدّ» برای امری بسیار بزرگ، تکان‌دهنده یا ناروا به کار رفته است. «إِدَّة» به رخداد یا گرفتاری هولناک و «أَدّ» در کاربردی دیگر به شدت و نیرو مربوط است.
در شاخه‌های دیگر، این خانواده برای صدای بلند، ناله شتر، غوغا، کشیدن چیزی و رمیدن چارپایان نیز ثبت شده است.
می‌توان میان برخی از این کاربردها رابطه‌ای مربوط به شدت و حرکت یا صدا شناخت، اما نباید تمام آنها را به یک تصویر تاریخی قطعی بازگرداند.
در قرآن، این ریشه تنها یک بار آمده است: مریم ۱۹:۸۹.
در آنجا، «إِدًّا» وصف «شَيْئًا» است و ادعای نسبت دادن فرزند به رحمان را بسیار هولناک و ناروا معرفی می‌کند.
ادعای مورد نظر در آیه ۸۸ نقل شده و در آیات بعد، شدت نکوهش آن با تصویر شکافته شدن نزدیک آسمان‌ها، گسستن زمین و فروریختن کوه‌ها بیان می‌شود.
سپس قرآن به صراحت علت این نکوهش را توضیح می‌دهد و نسبت فرزند را از رحمان نفی می‌کند.
اما خودِ «إِدّ» به معنای فرزند، کفر، شکافتن یا فرو ریختن نیست.
همچنین نباید آن را با «إِمْر»، «نُكْر» یا «هَدّ» یکسان دانست. این واژه‌ها در بعضی کاربردها به میدان شدت و نکوهش نزدیک می‌شوند، اما ریشه‌ها و نقش‌های معنایی مستقلی دارند.
برای فرقان، تعریف پایه این خانواده چنین است: إِدّ، وصف امری بسیار بزرگ، سخت، شگفت یا هولناک است که در سیاق نکوهش می‌تواند به کاری به‌شدت ناروا و تکان‌دهنده اشاره کند. شاخه‌های دیگر ریشه با شدت نیرو، صدا و بعضی حرکات ارتباط دارند، اما این معانی در مریم ۱۹:۸۹ جای وصف هولناکی را نمی‌گیرند.
بر این اساس، «بس هولناک و ناروا» مناسب‌ترین معادل برای تنها کاربرد قرآنی این ریشه است.