ریشهٔ س ب ب — سَبَب؛ پیوند، راه دستیابی و دشنام
صورت‌های قرآنی و لغوی
الْأَسْبَابُ
بقره ۲:۱۶۶؛ پیوندها
تَسُبُّوا
انعام ۶:۱۰۸؛ در ساخت نهی
فَيَسُبُّوا
انعام ۶:۱۰۸؛ پیامد نهی
سَبَبًا
کهف ۱۸:۸۴، کهف ۱۸:۸۵، کهف ۱۸:۸۹، کهف ۱۸:۹۲؛ وسیله و راه
بِسَبَبٍ
حج ۲۲:۱۵؛ ریسمان
الْأَسْبَابِ
ص ۳۸:۱۰؛ راه‌های صعود
الْأَسْبَابَ
غافر ۴۰:۳۶؛ راه‌های مورد ادعای فرعون
أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ
غافر ۴۰:۳۷؛ راه‌های آسمان‌ها
سَبَب
اسم؛ جمع آن اسباب است
سَبَّ يَسُبُّ
فعل ثلاثی مضاعف؛ دشنام دادن
سِبَاب
مصدر؛ دشنام و دشنام متقابل
مُسَابَّة
دشنام متقابل؛ خارج از قرآن
سُبَّة
عیب و ننگ؛ خارج از قرآن
سَبَّاب
بسیار دشنام‌دهنده؛ خارج از قرآن
۱. معنای ریشه و شاخه‌های زبانی آن
«سَبَب» در زبان عربی به چیزی گفته می‌شود که انسان به‌وسیلهٔ آن به چیز دیگری می‌رسد یا میان دو چیز ارتباط برقرار می‌کند. این وسیله می‌تواند ریسمانی برای بالا رفتن، راهی برای رسیدن به مقصد، امکانی برای انجام کار یا پیوندی میان انسان‌ها باشد.
در «لسان العرب»، تعریف گستردهٔ سبب چنین آمده است: «كُلُّ شَيْءٍ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى غَيْرِهِ»؛ یعنی هر چیزی که به‌وسیلهٔ آن بتوان به چیزی دیگر رسید.
لسان العرب؛ وسیلهٔ دستیابی و پیوند
این تعریف میدان معنایی واژه را به‌خوبی نشان می‌دهد. سبب لزوماً چیزی نیست که رویدادی را به وجود می‌آورد؛ می‌تواند راه، وسیله یا رابطه‌ای باشد که دسترسی به مقصدی را ممکن می‌سازد.
ازاین‌رو، میان معنای قرآنی «سَبَب» و کاربرد رایج «سبب» در فارسی امروز، تفاوتی وجود دارد. در فارسی، وقتی می‌گوییم «سبب بیماری» یا «سبب باران»، معمولاً از عاملی سخن می‌گوییم که در پدید آمدن یک رویداد نقش داشته است. این معنا در عربی نیز شناخته شده است، اما همهٔ کاربردهای قرآنی «سبب» را نمی‌توان به «علت پدیدآورنده» ترجمه کرد.
در قرآن، «سَبَب» گاهی راهی برای رسیدن به مقصد است، گاهی وسیله‌ای برای انجام کار، گاهی ریسمان و گاهی پیوندهایی که انسان‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند.
اما خانوادهٔ «س ب ب» شاخهٔ دیگری نیز دارد: «سَبَّ» به معنای دشنام دادن، ناسزا گفتن و بدگویی تحقیرآمیز.
این شاخه در قرآن با صورت‌های «تَسُبُّوا» و «فَيَسُبُّوا» آمده است. هرچند این واژه‌ها از نظر ساختمان حروف زیر یک مادهٔ سه‌حرفی قرار می‌گیرند، معنای آنها با «سَبَب» به معنای راه و وسیله یکسان نیست.
ابن فارس در «مقاییس اللغة» برای بخشی از خانوادهٔ «س ب ب» معنای بریدن و قطع کردن را مطرح کرده و دشنام دادن را نیز با آن ارتباط داده است. به توضیح او، دشنام می‌تواند نوعی بریدن حرمت و رابطه میان انسان‌ها باشد.
او در ادامه، برای «سَبَب» به معنای ریسمان، احتمال شاخهٔ دیگری را مطرح می‌کند که بر درازا و امتداد دلالت دارد.
مقاییس اللغة؛ بریدن، دشنام و احتمال شاخهٔ امتداد
این تفاوت مهم است. یک مادهٔ لغوی ممکن است چند شاخهٔ معنایی داشته باشد که ارتباط تاریخی آنها به‌طور کامل روشن نباشد. لازم نیست همهٔ کاربردهای «سَبّ» و «سَبَب» را از یک تصویر نخستین استخراج کنیم.
در قرآن، این ماده یازده بار در ده آیه به کار رفته است: نُه بار به صورت اسم «سَبَب» و جمع آن «أَسْبَاب»، و دو بار به صورت فعل «سَبَّ» در یک آیه.
پیکرهٔ عربی قرآن؛ نه اسم و دو فعل
مطالعهٔ این ریشه باید هر دو شاخه را حفظ کند؛ زیرا حذف معنای دشنام، بخشی از کاربرد قرآنی آن را نادیده می‌گیرد، و فروکاستن تمام خانواده به مفهوم بریدن نیز میدان گستردهٔ راه و وسیله را به‌درستی توضیح نمی‌دهد.
۲. معنای محسوس سبب؛ ریسمان، امتداد و وسیلهٔ دسترسی
یکی از کاربردهای کهن «سَبَب»، ریسمانی است که انسان با آن به جایی دسترسی پیدا می‌کند یا از آن بالا می‌رود.
راغب اصفهانی در «مفردات» می‌نویسد: «السَّبَبُ: الْحَبْلُ الَّذِي يُصْعَدُ بِهِ النَّخْلُ»؛ یعنی سبب ریسمانی است که با آن از درخت خرما بالا می‌روند.
مفردات راغب؛ ریسمانِ بالا رفتن از نخل
در این تصویر، ریسمان میان شخص و جایی که می‌خواهد به آن برسد رابطه برقرار می‌کند. شخص بدون آن وسیله ممکن است نتواند به مقصد دست یابد.
این کاربرد، ویژگی مهمی از «سبب» را روشن می‌سازد: سبب وسیلهٔ اتصال یا دستیابی است. ارزش و کارکرد آن در این است که راهی به چیزی دیگر می‌گشاید.
در بعضی منابع، «سَبَب» مشخصاً به ریسمانی گفته شده که یک سر آن به جایی آویخته یا بسته باشد. بااین‌حال، این قید را نباید به تعریف همهٔ کاربردهای واژه تبدیل کرد؛ زیرا «سبب» در زبان عربی برای راه، پیوند و دیگر وسیله‌های دستیابی نیز ثبت شده است.
شواهد شعر کهن
در شعر عربی، «أسباب السماء» به راه‌ها، جهت‌ها یا وسیله‌های رسیدن به بلندی آسمان اشاره کرده است.
از زُهَیر بن ابی‌سُلمی، شاعر پیش از اسلام، این بیت نقل شده است:
وَمَنْ هَابَ أَسْبَابَ الْمَنَايَا يَنَلْنَهُ
وَلَوْ رَامَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ
یعنی: کسی که از راه‌ها و زمینه‌های مرگ بترسد، مرگ به او خواهد رسید؛ حتی اگر بخواهد با نردبانی به راه‌های آسمان دست یابد.
خزانة الأدب؛ نقل بیت زهیر با همین ضبط
در این بیت، «أسباب المنايا» به راه‌ها یا وضعیت‌هایی اشاره دارد که به مرگ می‌انجامند، در حالی که «أسباب السماء» در تصویرِ بالا رفتن با نردبان آمده است.
این دو کاربرد نشان می‌دهند که واژه می‌تواند هم دربارهٔ راه دستیابی به یک مکان و هم دربارهٔ راه رسیدن به یک نتیجه به کار رود.
در شعر اَعشی نیز تعبیر «أسباب السماء» آمده است:
لَئِنْ كُنْتَ فِي جُبٍّ ثَمَانِينَ قَامَةً
وَرُقِّيتَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ
برگردان بیت: «اگر در چاهی به عمق هشتاد قامت باشی و با نردبانی به راه‌های آسمان بالا برده شوی…». کامل شدن پیامِ تهدید از ادامهٔ شعر فهمیده می‌شود.
شاعر از کسی سخن می‌گوید که حتی اگر در چاهی بسیار عمیق باشد یا با نردبان به بلندی‌های آسمان برده شود، از پیامد مورد نظر شاعر رهایی نمی‌یابد.
در این شاهد نیز «أسباب السماء» با بالا رفتن و دستیابی به بلندی ارتباط دارد.
لسان العرب؛ شاهد اعشی و ادامهٔ آن
اهمیت این شواهد در آن است که کاربرد «سبب» برای راه و وسیلهٔ دسترسی، تنها از توضیح‌های تفسیری آیات قرآن به دست نیامده است؛ بلکه در زبان شعر کهن عربی نیز حضور داشته است.
بااین‌حال، این شواهد ثابت نمی‌کنند که «أسباب السماء» در هر متن الزاماً به ریسمان‌های واقعی یا راه‌های مادی مشخصی در آسمان اشاره دارد. در شعر، چنین ترکیب‌هایی می‌توانند بخشی از تصویر مبالغه‌آمیزِ دستیابی به جایی دور و دشوار باشند.
گسترش معنا از ریسمان به راه و پیوند
عربی «سبب» را برای هر چیزی که راه دستیابی به امر دیگری را فراهم کند نیز به کار برده است.
انسان ممکن است به‌وسیلهٔ دانش، ابزار، همکاری، قدرت، سفر یا رابطهٔ اجتماعی به هدفی برسد. هرکدام از اینها، اگر راه رسیدن به مقصودی را فراهم سازند، می‌توانند در میدان گستردهٔ «سبب» قرار گیرند.
از همین‌جا، معنای پیوند انسانی نیز قابل فهم می‌شود.
همان‌گونه که ریسمان میان دو نقطه اتصال برقرار می‌کند، رابطهٔ خویشاوندی، دوستی یا وابستگی نیز می‌تواند میان دو انسان پیوندی پدید آورد.
اما این ارتباط تصویری نباید به ادعای قطعی دربارهٔ ترتیب تاریخی معانی تبدیل شود. آنچه شواهد نشان می‌دهند، حضور معانی ریسمان، راه، وسیله و پیوند در زبان عربی است.
در نتیجه، تعریف کوتاه «سبب» باید بتواند هم ریسمان محسوس و هم وسیله و ارتباط غیرمحسوس را دربر گیرد، بی‌آنکه معنای آن به واژه‌ای بسیار کلی مانند «چیز» یا «عامل» فروکاسته شود.
۳. اسباب در داستان ذوالقرنین؛ امکانات و راه‌های دستیابی
یکی از روشن‌ترین مجموعه‌های قرآنی برای شناخت «سبب»، داستان ذوالقرنین در سورهٔ کهف است.
سورهٔ کهف، ۱۸:۸۴
إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«ما به او در زمین توانایی دادیم و از هر چیزی وسیله‌ای در اختیارش نهادیم.»
در این آیه، «سَبَبًا» پس از «مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ» آمده است.
«تمکین» به برخورداری از توانایی و امکان استقرار و عمل در زمین مربوط می‌شود. سپس آیه می‌گوید که به ذوالقرنین از هر چیزی سببی داده شده است.
در این سیاق، «سبب» وسیله یا امکانی است که به او امکان انجام کار و رسیدن به مقصود را می‌دهد.
این وسیله می‌تواند شامل راه‌های جغرافیایی، امکانات عملی، دانش لازم، قدرت سازمان‌دهی یا ابزارهای مناسب باشد. اما آیه این مصادیق را یک‌به‌یک نام نمی‌برد.
ازاین‌رو، نباید «مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا» را به ادعای برخورداری ذوالقرنین از تمام دانش‌های ممکن یا مالکیت همهٔ چیزهای جهان تبدیل کرد. عبارت در سیاق توانایی و اقدام او قرار دارد و از برخورداری گسترده از وسیله‌های لازم برای کارهایش سخن می‌گوید.
آیهٔ بعد می‌فرماید:
سورهٔ کهف، ۱۸:۸۵
فَأَتْبَعَ سَبَبًا
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«پس راهی را پی گرفت.»
این آیه نشان می‌دهد که «سبب» در کاربرد عملی می‌تواند راهی باشد که شخص آن را دنبال می‌کند.
ذوالقرنین تنها از امکانات برخوردار نیست؛ بلکه از آنها استفاده می‌کند و مسیر خود را پی می‌گیرد.
در ادامهٔ داستان، همین تعبیر دوبار دیگر آمده است: «ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا» در کهف ۱۸:۸۹ و کهف ۱۸:۹۲.
در هر سه مورد، تعبیر با حرکت و رسیدن به مقصدی در ادامهٔ روایت پیوند دارد.
پس «سبب» در این مجموعه تنها معنای انتزاعیِ «علت» ندارد. سخن از راه یا وسیله‌ای است که ذوالقرنین در حرکت و اقدام خود از آن بهره می‌گیرد.
تفاوت میان «آتَيْنَاهُ ... سَبَبًا» و «أَتْبَعَ سَبَبًا» نیز قابل توجه است.
در آیهٔ نخست، از در اختیار داشتن وسیله سخن می‌رود. در آیات بعد، از پی گرفتن و به کار بستن آن.
این تفاوت نشان می‌دهد که داشتن امکان با استفاده کردن از آن یکسان نیست. ذوالقرنین در روایت قرآن، امکانات موجود را به اقدام و حرکت تبدیل می‌کند.
بااین‌حال، نباید از «فَأَتْبَعَ سَبَبًا» به‌تنهایی نتیجه گرفت که همهٔ سفرهای او از پیش بر اساس نقشه‌ای مشخص یا نظامی فنی انجام شده‌اند. این جزئیات از خود واژه استخراج نمی‌شوند.
در این مجموعه، معنای مرجح «سبب» راه یا وسیلهٔ دستیابی است؛ راهی که شخص آن را دنبال می‌کند تا به مقصد بعدی برسد.
۴. اسباب آسمان‌ها و پیوندهای گسسته
ریسمان در سورهٔ حج
سورهٔ حج، ۲۲:۱۵
مَن كَانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«هرکس می‌پندارد که آن معبود یگانه او را در دنیا و آخرت یاری نخواهد کرد، پس ریسمانی به سوی آسمان بگستراند، سپس ببُرد؛ آنگاه بنگرد آیا تدبیرش آنچه را به خشمش می‌آورد از میان می‌برد.»
در این آیه، «بِسَبَبٍ» با فعل «فَلْيَمْدُدْ» و جهت «إِلَى السَّمَاءِ» همراه شده است.
این ترکیب با معنای محسوس ریسمان تناسب روشنی دارد. چیزی امتداد می‌یابد و سپس سخن از قطع کردن به میان می‌آید.
از همین رو، بیشتر لغویان و مفسران «سبب» را در این آیه به ریسمان تفسیر کرده‌اند.
بااین‌حال، دربارهٔ مقصود «السَّمَاءِ»، مرجع ضمیر «يَنصُرَهُ» و متعلق فعل «لْيَقْطَعْ»، خوانش‌های متفاوتی وجود دارد.
در یک خوانش، «سماء» به سقف خانه یا فضای بالای سر شخص مربوط دانسته شده و قطع کردن با تصویری از اقدام بی‌ثمر فرد خشمگین توضیح داده می‌شود.
در خوانش دیگر، «سماء» همان آسمان است و تعبیر، ناتوانی شخص را در قطع کردن یاری‌ای که از سوی خداوند می‌رسد به تصویر می‌کشد.
بررسی این اختلاف‌ها به تأویل کامل آیه و سیاق آن نیاز دارد. اما برای شناخت خود واژهٔ «سبب»، نکتهٔ اصلی روشن است: در این ترکیب، معنای ریسمان یا وسیلهٔ امتدادیافته برای دسترسی، پشتوانهٔ مستقیم زبانی دارد.
بنابراین، نباید اختلاف دربارهٔ مقصود کل آیه را به اختلافی نامحدود دربارهٔ معنای «سبب» تبدیل کرد.
قرطبی؛ ریسمان و اختلاف خوانشِ حج ۲۲:۱۵
اسباب در سورهٔ ص
سورهٔ ص، ۳۸:۱۰
أَمْ لَهُم مُّلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«یا فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آن آنان است؟ پس باید از راه‌ها بالا روند.»
در این آیه، «الْأَسْبَاب» با فعل «فَلْيَرْتَقُوا» آمده است.
«ارتقاء» بر بالا رفتن دلالت دارد و این همراهی، معنای راه‌ها یا وسیله‌های صعود و دستیابی را برای «اسباب» تقویت می‌کند.
ص ۳۸:۹ می‌پرسد که آیا خزانه‌های رحمت پروردگار نزد مخالفان است. سپس پرسش از مالکیت آسمان‌ها و زمین مطرح می‌شود.
بنابراین، «فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ» در فضایی آمده است که ادعای قدرت و اختیار آنان را به چالش می‌کشد.
در این سیاق، می‌توان «اسباب» را راه‌ها یا وسیله‌های دستیابی به مراتب بالا فهمید. تعبیر، لزوماً از وجود نردبان‌ها یا ریسمان‌های مادی مشخص در آسمان خبر نمی‌دهد.
این نکته برای ترجمه مهم است: «راه‌ها» یا «وسیله‌های صعود» معنای مناسب‌تری از «علت‌ها» دارند.
اسباب آسمان‌ها در گفتار فرعون
سورهٔ غافر، ۴۰:۳۶
وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَّعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و فرعون گفت: ای هامان، برای من بنایی بلند بساز، باشد که به راه‌ها برسم.»
سورهٔ غافر، ۴۰:۳۷
أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«راه‌های آسمان‌ها، پس به معبود موسی بنگرم؛ و من او را دروغ‌گو می‌پندارم. و چنین بدی عمل فرعون برایش آراسته شد و از راه بازداشته شد؛ و نیرنگ فرعون جز در تباهی نبود.»
در این دو آیه، فرعون فرمان می‌دهد برای او بنایی بلند ساخته شود تا به «الأَسْبَابَ» برسد. آیهٔ بعد، این اسباب را با عبارت «أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ» مشخص می‌کند.
اینجا نیز معنای راه‌ها و وسیله‌های دستیابی مناسب است.
«أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ» در آیهٔ دوم توضیح بیشتری برای «الْأَسْبَابَ» در آیهٔ نخست فراهم می‌کند.
بااین‌حال، باید توجه داشت که این سخن از زبان فرعون نقل شده است. قرآن لزوماً ادعای او دربارهٔ امکان رسیدن به چنین راه‌هایی را تأیید نمی‌کند.
فرعون در ادامه می‌گوید که می‌خواهد به معبود موسی بنگرد، در حالی که موسی را دروغ‌گو می‌پندارد. سپس قرآن از آراسته شدن کردار بد او و تباهی نیرنگش سخن می‌گوید.
بنابراین، نمی‌توان از این آیه برای اثبات وجود راهروهای مادی مشخص میان زمین و آسمان‌ها استفاده کرد.
آنچه واژه در گفتار فرعون بیان می‌کند، راه‌ها یا وسیله‌هایی است که او تصور می‌کند به مقصد مورد ادعایش می‌رسانند.
در اینجا نیز «سبب» نام راه دستیابی است؛ اما واقعی بودن راهِ ادعایی، موضوعی جدا از معنای لغوی واژه است.
لسان العرب؛ راه‌ها و مراتبِ آسمان در کاربرد اسباب
گسستن اسباب در بقره
سورهٔ بقره، ۲:۱۶۶
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«هنگامی که کسانی که مورد پیروی قرار گرفتند از کسانی که پیروی کردند بیزاری جویند، عذاب را ببینند و پیوندها میان آنان گسسته شود.»
در این آیه، «الْأَسْبَاب» دیگر به راه‌های صعود یا وسیله‌های سفر اشاره ندارد؛ بلکه در فضای روابط انسانی آمده است.
آیه از کسانی سخن می‌گوید که در دنیا مورد پیروی قرار گرفتند و کسانی که از آنان پیروی کردند. هنگام مشاهدهٔ عذاب، پیشوایان از پیروان خود بیزاری می‌جویند و اسباب میانشان گسسته می‌شود.
در این سیاق، «اسباب» به پیوندها، وابستگی‌ها و رابطه‌هایی اشاره دارد که آنان را در دنیا به یکدیگر متصل کرده بود.
این رابطه‌ها می‌توانسته‌اند بر محبت، نفوذ، قدرت، منافع یا پیروی استوار باشند. آیه همهٔ این مصادیق را یک‌به‌یک نام نمی‌برد، اما از گسستن آنچه میان دو طرف ارتباط برقرار می‌کرد سخن می‌گوید.
فعل «تَقَطَّعَتْ» نیز اهمیت دارد. گسستن با تصویری که از ریسمان و پیوند در «سبب» دیده می‌شود، تناسب دارد.
همان‌گونه که ریسمانی می‌تواند دو چیز را متصل کند و سپس بریده شود، روابط انسانی نیز می‌توانند برقرار شوند و بعد از میان بروند.
بااین‌حال، نباید «الْأَسْبَاب» را در این آیه به ریسمان‌های واقعی ترجمه کرد. مقصود، پیوندهایی است که میان پیشوایان و پیروان وجود داشته است.
آیهٔ بعد، بقره ۲:۱۶۷، حسرت پیروان را بیان می‌کند که آرزو دارند بازگردند تا همان‌گونه که پیشوایان از آنان بیزاری جستند، آنان نیز از پیشوایان بیزاری بجویند.
این ادامه نشان می‌دهد که گسستن اسباب، فروپاشی رابطه‌ها و وابستگی‌هایی است که در دنیا استوار به نظر می‌رسیدند.
در نتیجه، معنای «سبب» در این آیه را می‌توان «پیوند برقرارکنندهٔ رابطه» دانست؛ معنایی که با میدان کلی اتصال و دسترسی سازگار است، اما مصداق آن اجتماعی و انسانی است.
۵. سَبَّ؛ دشنام دادن و برهم زدن حرمت رابطه
شاخهٔ دیگر این خانوادهٔ زبانی در قرآن با فعل «سَبَّ» آمده است.
سورهٔ انعام، ۶:۱۰۸
وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و کسانی را که جز آن معبود یگانه می‌خوانند دشنام ندهید، که آنان نیز از روی تجاوز و بی‌دانشی آن معبود یگانه را دشنام دهند. این‌گونه برای هر جماعتی عملشان را آراسته‌ایم؛ سپس بازگشتشان به سوی پروردگارشان است و آنان را از آنچه انجام می‌دادند آگاه می‌کند.»
در این آیه، دو صورت «تَسُبُّوا» و «فَيَسُبُّوا» آمده است.
هر دو از فعل ثلاثی «سَبَّ يَسُبُّ» هستند. «تَسُبُّوا» پس از «لا»ی نهی مجزوم است؛ «فَيَسُبُّوا» پس از فاءِ سببیه، با «أن» مقدر منصوب است و پیامدِ رفتارِ نهی‌شده را بیان می‌کند. در هر دو صورت، حذف نون علامت اعراب است.
«سَبَّ» در این کاربرد به معنای دشنام دادن، ناسزا گفتن و سخن تحقیرآمیز بر زبان آوردن است.
این معنا را باید از نقد، مخالفت و بیان نادرستی یک عقیده جدا کرد.
قرآن در آیات دیگر، بت‌پرستی و شریک گرفتن برای خداوند را صریحاً نقد می‌کند. بنابراین، نهی از «سَبّ» به معنای ممنوعیت بررسی یا نقد باورهای نادرست نیست.
تفاوت در نوع رفتار زبانی است. نقد می‌تواند با دلیل و بیان روشن انجام شود؛ دشنام، تحقیر و اهانت است.
در انعام ۶:۱۰۸، این تمایز با پیامد اجتماعی رفتار نیز ارتباط دارد. آیه هشدار می‌دهد که دشنام دادن به آنچه دیگران می‌خوانند، می‌تواند آنان را به دشنام دادن به خداوند از روی تجاوز و نادانی بکشاند.
پس موضوع آیه تنها یک واژه یا جملهٔ زشت نیست؛ بلکه رفتار متقابلی است که از اهانت آغاز می‌شود و به اهانت بیشتر می‌انجامد.
این نکته در سیاق آیات انعام ۶:۱۰۶ و انعام ۶:۱۰۷ نیز معنا پیدا می‌کند. در آنجا فرمان پیروی از وحی و روی گرداندن از مشرکان آمده و روشن شده است که پیامبر نگهبان و کارگزار آنان قرار داده نشده است.
بنابراین، دعوت به حقیقت با حق تحقیر دیگران یکسان نیست. قرآن می‌تواند شرک را نقد کند و در عین حال، دشنام دادن به معبودهای مورد توجه دیگران را منع نماید.
در ادامهٔ انعام ۶:۱۰۸ نیز بازگشت همه به سوی پروردگار و آگاه شدن آنان از اعمالشان مطرح شده است. داوری نهایی دربارهٔ اعمال، در جایگاه خود باقی می‌ماند؛ اما رفتار زبانی انسان‌ها نیز مسئولیت‌آور است.
طبری؛ منع دشنام و پیامد متقابل آن
آیا دشنام از معنای بریدن گرفته شده است؟
در منابع لغوی، «سَبّ» علاوه بر دشنام، با بریدن و قطع کردن نیز ارتباط داده شده است.
ابن فارس این ارتباط را پذیرفته و توضیح داده که دشنام نوعی قطع رابطه و حرمت است.
مقاییس اللغة؛ نسبت دشنام و قطع رابطه
این توضیح از نظر معنایی قابل فهم است. دشنام می‌تواند احترام متقابل را بشکند، دوستی را به دشمنی تبدیل کند و رابطه‌ای اجتماعی را از میان ببرد.
اما این برداشت، توضیحی برای پیوند معانی است و به‌تنهایی ترتیب تاریخی پیدایش آنها را اثبات نمی‌کند.
همچنین نباید از آن نتیجه گرفت که هر قطع رابطه‌ای در عربی «سَبّ» نامیده می‌شود یا هر دشنامی الزاماً به گسستن کامل رابطه می‌انجامد.
از نظر معنای مستقیم انعام ۶:۱۰۸، «تَسُبُّوا» و «فَيَسُبُّوا» به دشنام دادن اشاره دارند. معنای بریدن رابطه نباید جای این ترجمه را بگیرد.
در زبان عربی، صورت‌های دیگری مانند «السِّبَاب»، «المُسَابَّة»، «سُبَّة» و «سَبَّاب» نیز برای دشنام، دشنام متقابل، عیب و شخص بسیار دشنام‌دهنده ثبت شده‌اند.
این مشتق‌ها در قرآن نیامده‌اند، اما نشان می‌دهند که شاخهٔ دشنام در خانوادهٔ «س ب ب» کاربرد زبانی مستقل و شناخته‌شده‌ای داشته است.
۶. تفاوت سبب با واژه‌های نزدیک و جمع‌بندی
برای شناخت دقیق «سبب»، باید آن را از چند واژهٔ نزدیک جدا کرد.
سَبِيل: به راه و مسیر گفته می‌شود. «سبیل» می‌تواند راهی باشد که شخص در آن حرکت می‌کند یا شیوه‌ای که دنبال می‌نماید. «سبب» نیز گاهی به معنای راه آمده است، اما میدان آن گسترده‌تر است و ریسمان، ابزار، امکان و پیوند را نیز دربر می‌گیرد. در یک کاربرد ممکن است دو واژه هم‌پوشانی داشته باشند، اما مترادف کامل نیستند.
وَسِيلَة: به چیزی گفته می‌شود که انسان با آن به مقصود نزدیک می‌شود یا راه تقرب و دستیابی را فراهم می‌کند. این معنا با «سبب» نزدیک است، اما «وسیله» می‌تواند جهت نزدیک شدن و تقرب را برجسته سازد، در حالی که «سبب» بیشتر بر راه یا عاملِ برقرارکنندهٔ دسترسی تأکید می‌کند. این تفاوت یک گرایش معنایی است، نه مرزی مطلق.
حَبْل: ریسمان و طناب است. «سبب» می‌تواند به ریسمان گفته شود، اما هر سبب لزوماً ریسمان نیست. در بقره ۲:۱۶۶، اسباب روابط و پیوندهای انسانی‌اند، نه طناب‌های مادی.
عِلَّة: در کاربردهای فلسفی و علمی، علت به چیزی گفته می‌شود که در پیدایش یا تحقق امر دیگری نقش دارد. «سبب» در این میدان می‌تواند با علت هم‌معنا یا نزدیک باشد، اما کاربردهای قرآنی آن گسترده‌ترند. در داستان ذوالقرنین، «سبب» بیشتر وسیلهٔ اقدام و راه دستیابی است، نه لزوماً علت پدیدآورندهٔ یک رویداد.
صِلَة و رَابِطَة: بر اتصال و پیوند میان چیزها یا اشخاص تأکید دارند. در بقره ۲:۱۶۶، این معنا به «الْأَسْبَاب» نزدیک می‌شود. اما «سبب» افزون بر رابطه، می‌تواند راهی باشد که از طریق آن به مقصدی دست می‌یابند.
شَتْم: به دشنام و ناسزا گفتن مربوط است و در کاربرد انعام ۶:۱۰۸ با «سَبّ» هم‌پوشانی روشنی دارد. بااین‌حال، وجود این شاخه به معنای آن نیست که «سبب» در سایر آیات نیز معنای دشنام دارد.
این مقایسه‌ها نشان می‌دهند که «س ب ب» را نمی‌توان با یک معادل فارسی در همهٔ آیات ترجمه کرد.
در خانوادهٔ «سَبَب»، ارتباط و امکان دستیابی محور مهمی است. ریسمان شخص را به محل بالاتر می‌رساند، راه امکان سفر را فراهم می‌کند، وسیله انجام کار را ممکن می‌سازد و پیوند اجتماعی انسان‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند.
اما در خانوادهٔ «سَبَّ»، معنای دشنام و اهانت آشکار است. ارتباط تاریخی احتمالی آن با بریدن یا گسستن، نباید سبب شود که معنای مستقیم دشنام از تعریف حذف گردد.
جمع‌بندی معنایی
ریشهٔ «س ب ب» در قرآن دو شاخهٔ اصلی دارد.
نخست، «سَبَب» و «أَسْبَاب» که بر راه، وسیله، ریسمان و پیوند دلالت می‌کنند. معنای مشترک در این شاخه، فراهم کردن ارتباط یا دستیابی از چیزی به چیز دیگر است.
دوم، «سَبَّ» که در کاربرد قرآنی به معنای دشنام دادن و سخن تحقیرآمیز گفتن است.
این دو شاخه باید در تعریف ریشه کنار یکدیگر محفوظ بمانند، بدون آنکه پیوند تاریخی نامطمئن میانشان به‌صورت حقیقت قطعی معرفی شود.
در قرآن، «سَبَب» گاهی وسیله‌ای در اختیار ذوالقرنین است، گاهی راهی است که او دنبال می‌کند، گاهی ریسمانی برای امتداد و دسترسی، گاهی راه‌های آسمان‌ها در گفتار فرعون و گاهی پیوندهایی است که میان پیشوایان و پیروان گسسته می‌شود.
ازاین‌رو، محدود کردن «سبب» به معنای رایجِ «علت پدیدآورنده» نمی‌تواند همهٔ کاربردهای قرآنی آن را توضیح دهد.
معنای کوتاه ریشه
سَبَب: راه، وسیله یا پیوندی که دسترسی و ارتباط میان دو چیز را فراهم می‌کند.
سَبَّ: دشنام دادن و با سخن تحقیرآمیز اهانت کردن. این شاخه در فرهنگ‌های لغوی با معنای قطع کردن نیز ارتباط داده شده است.
معنای صورت‌های قرآنی و پیشنهاد ترجمه
الْأَسْبَابُ — بقره ۲:۱۶۶: پیوندها و وابستگی‌های برقرارشده میان پیشوایان و پیروان. پیشنهاد ترجمه: «پیوندها».
تَسُبُّوا — انعام ۶:۱۰۸: دشنام دهید. در ساخت نهی: «دشنام ندهید».
فَيَسُبُّوا — انعام ۶:۱۰۸: پس آنان دشنام دهند؛ پیامد اهانت متقابل.
سَبَبًا — کهف ۱۸:۸۴: وسیله یا امکانی برای رسیدن به مقصود. پیشنهاد ترجمه: «وسیله‌ای».
سَبَبًا — کهف ۱۸:۸۵، کهف ۱۸:۸۹ و کهف ۱۸:۹۲: راه یا مسیر دستیابی که ذوالقرنین آن را دنبال می‌کند. پیشنهاد ترجمه: «راهی».
بِسَبَبٍ — حج ۲۲:۱۵: به‌وسیلهٔ ریسمان. پیشنهاد ترجمه: «با ریسمانی».
الْأَسْبَابِ — ص ۳۸:۱۰: راه‌ها یا وسیله‌های صعود و دستیابی. پیشنهاد ترجمه: «راه‌ها».
الْأَسْبَابَ — غافر ۴۰:۳۶: راه‌ها یا وسیله‌های دستیابی در گفتار فرعون. پیشنهاد ترجمه: «راه‌ها».
أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ — غافر ۴۰:۳۷: راه‌های آسمان‌ها. پیشنهاد ترجمه: «راه‌های آسمان‌ها».
معنای کوتاه ریشه باید این شاخه‌ها را از هم جدا نگه دارد و در عین حال، تفاوت کاربردهای هر مشتق را در سیاق خود نشان دهد.
«سبب» در قرآن تنها نام علت یک رویداد نیست؛ بلکه می‌تواند چیزی باشد که انسان با آن حرکت می‌کند، به مقصد می‌رسد، به دیگری متصل می‌شود یا راه انجام کاری را پیدا می‌کند.
و «سَبّ» با معنای دشنام، یادآور شاخهٔ دیگری از همین مادهٔ لغوی است که در آن، سخن انسان به‌جای برقراری گفت‌وگو و شناخت، به تحقیر و اهانت تبدیل می‌شود.
این دو شاخه از نظر معنایی متفاوت‌اند و هرکدام باید بر پایهٔ شواهد خود فهمیده شوند، نه بر اساس وحدتی که تنها از اشتراک حروف ساخته شده باشد.