ریشهٔ قرآنی ص ل ب (صَلَبَ)
سختی و استواری، ستون پشت و نسبت نسلی، و به صلیب کشیدن انسان
صورت‌های قرآنی و لغوی
صُلْب
اسم؛ ستون پشت؛ یک کاربرد قرآنی
أَصْلَاب
جمع صلب؛ یک کاربرد قرآنی در بیان نسب
صَلَبَ
فعل مجرد؛ دو کاربرد قرآنی، معلوم و مجهول
صَلَّبَ
باب تفعیل؛ چهار کاربرد قرآنی
صَلُبَ
سخت شد؛ صورت لغوی، در قرآن نیامده
صَلَابَة
مصدرِ سختی و استواری؛ در قرآن نیامده
صَلْب
مصدرِ صلب کردن؛ در قرآن نیامده
صَلِيب
سخت؛ صلیب؛ نیز چربی، بر حسب کاربرد؛ در قرآن نیامده
صُلَّبِيَّة
سنگِ تیزکن در لغت؛ در قرآن نیامده
مَصْلُوب
اسم مفعول؛ به صلیب کشیده‌شده؛ در قرآن نیامده
تَصَلَّبَ
سخت و استوار شد؛ در قرآن نیامده
اصْطَلَبَ
استخراج چربیِ استخوان در لغت؛ در قرآن نیامده
۱. معرفی ریشه و میدان معنایی
ریشهٔ سه‌حرفی «ص ل ب» در زبان عربی چند کاربرد مهم دارد: سختی و استواری جسم، ستون استخوانی پشت، نسبت فرزند به نسل پدر، و بستن یا آویختن انسان بر چوب یا سازه‌ای برای مجازات و شکنجه. از همین خانواده، واژه‌هایی مانند «صُلْب»، «صَلَابَة»، «صَلِيب»، «صَلَبَ» و «صَلَّبَ» ساخته شده‌اند.
در قرآن، این ریشه در دو میدان مشخص به کار رفته است. نخست، «الصُّلْب» و جمع آن «أَصْلَاب» که به بخش استخوانی پشت و نسبت نسلی مربوط‌اند. دوم، فعل‌های «صَلَبَ» و «صَلَّبَ» که در سیاق مجازات، تهدید به شکنجه و به صلیب کشیدن آمده‌اند.
با وجود اشتراک حروف ریشه، نباید معنای همهٔ این صورت‌ها را به یک تعبیر ساده مانند «سخت کردن» فروکاست. سختی یک ویژگی جسمانی است؛ صلب در معنای ستون پشت، نام بخشی از بدن است؛ و صلب کردن انسان در کاربرد مربوط به مجازات، عملی مشخص است.
در قرآن، این ریشه هشت بار به کار رفته است: دو بار در صورت اسم «صُلْب» و جمع آن، دو بار با فعل مجرد «صَلَبَ» و چهار بار با فعل باب تفعیل «صَلَّبَ».
۲. هستهٔ معنایی و صورت‌های مهم
سختی و استواری
در زبان عربی، «صَلُبَ الشَّيْءُ» به معنای سخت و استوار شدن چیزی است. «صَلَابَة» نیز به سختی، محکمی و مقاومت در برابر نرمی یا تغییر شکل اشاره دارد.
سنگی که به‌آسانی نمی‌شکند، زمینی که سفت و سخت است، و ابزاری که استحکام دارد، می‌توانند با این خانوادهٔ لغوی توصیف شوند.
در این کاربرد، معنای اصلی به یک ویژگی محسوس مربوط است: جسم در برابر فشار، شکستن یا تغییر حالت مقاومت می‌کند.
اما سختی در عربی به توصیف اجسام محدود نمانده است. دربارهٔ انسان نیز تعبیرهایی مانند «صُلْبُ الرَّأْيِ» و «صُلْبٌ فِي دِينِهِ» برای استواری در رأی یا پایداری در باور به کار رفته‌اند.
این کاربردها تصویری‌اند. هنگامی که گفته می‌شود شخصی در رأی خود صلب است، مقصود آن نیست که اندیشهٔ او مانند سنگ خاصیت مادی پیدا کرده است؛ بلکه استواری یا سختی تغییر موضع او بیان می‌شود.
چنین استواری‌ای به‌خودی‌خود فضیلت اخلاقی نیست. ممکن است کسی بر حق استوار بماند یا با لجاجت بر باطل پافشاری کند. ارزش پایداری را باید از متعلق آن شناخت، نه تنها از وصف «صلب».
دو شاخهٔ لغوی در منابع کهن
ابن فارس در مقاییس اللغة برای ریشهٔ «ص ل ب» دو اصل تشخیص می‌دهد:
الصَّادُ وَاللَّامُ وَالْبَاءُ أَصْلَانِ: أَحَدُهُمَا يَدُلُّ عَلَى الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَالْآخَرُ جِنْسٌ مِنَ الْوَدَكِ
«صاد، لام و باء دو اصل دارند: یکی بر سختی و نیرو دلالت می‌کند و دیگری به نوعی چربی مربوط است.»
اصل نخست، میدان سختی و استواری را دربر می‌گیرد. ابن فارس نامیدن ستون پشت به «صُلْب» را نیز با استحکام آن مرتبط می‌داند.
اصل دوم به «صَلِيب» در معنای چربی استخوان مربوط است؛ چربی‌ای که از استخوان‌ها و بقایای آنها استخراج می‌شده است.
ابن فارس در توضیح نام‌گذاری مصلوب نیز احتمالی را با جاری شدن چربی مطرح می‌کند. این توضیح یک تحلیل لغوی کهن است، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که معنای مجازات از نظر تاریخی حتما از همین کاربرد چربی پدید آمده است.
بنابراین، وجود دو شاخه در تحلیل لغوی باید محفوظ بماند. شباهت صورت واژه‌ها مجوز ساختن یک داستان قطعی دربارهٔ پیدایش تمام معانی نیست.
مقاییس اللغة؛ دو اصل لغوی و تحلیل نام مصلوب
صورت‌های مهم خانواده
«صَلُبَ يَصْلُبُ» فعل مجرد به معنای سخت و استوار شدن است. مصدر شناخته‌شدهٔ آن «صَلَابَة» است.
«صُلْب» به ستون استخوانی پشت یا بخش دارای مهره‌های پشت گفته می‌شود. جمع آن «أَصْلَاب» و «أَصْلُب» است. هر دو صورت «صُلْب» و «أَصْلَاب» در قرآن آمده‌اند.
«صَلْب» در کاربرد مصدری به عمل به صلیب کشیدن یا بر سازه‌ای بستن و آویختن انسان مربوط است.
«صَلَبَ يَصْلِبُ» در کاربرد متعدی به معنای به صلیب کشید، به دار بست یا برای مجازات بر چوب آویخت است. این فعل در قرآن آمده است.
«صَلَّبَ» از باب تفعیل است و در کاربرد قرآنی به همان میدان به صلیب کشیدن انسان تعلق دارد.
«صَلِيب» در یک کاربرد صفتی به معنای سخت و استوار است و در کاربرد دیگر به چوب یا سازهٔ صلیب و نشان صلیب اشاره می‌کند. این واژه در قرآن نیامده است.
«صُلَّبَة» و «صُلَّبِيَّة» در برخی کاربردهای لغوی به سنگ سخت یا سنگی مربوط می‌شوند که برای تیز کردن ابزار استفاده می‌شده است.
«مَصْلُوب» اسم مفعول از فعل صلب کردن است و به کسی گفته می‌شود که به صلیب کشیده شده است.
«تَصَلَّبَ» به سخت و سفت شدن یا استواری یافتن اشاره دارد.
«اصْطَلَبَ» در کاربرد کهن مربوط به استخوان‌ها، به جمع کردن و پختن آنها برای استخراج چربی گفته شده است.
این صورت‌ها همگی در زبان عربی ثبت شده‌اند، اما صورت‌های واقعا قرآنی محدود به «صُلْب»، «أَصْلَاب»، فعل مجرد صلب کردن و فعل باب تفعیل آن هستند.
۳. تصویر مادی و کاربرد در عربی کهن
استخوان پشت؛ بخش استوار بدن
یکی از روشن‌ترین کاربردهای ریشه، نام‌گذاری ستون استخوانی پشت است.
در لسان العرب، «الصُّلْب» استخوانی معرفی شده که از ناحیهٔ بالای پشت تا استخوان انتهایی آن امتداد دارد. همچنین هر قسمت از پشت که مهره داشته باشد، در این میدان معنایی قرار می‌گیرد.
به این ترتیب، «صُلْب» لزوما تنها یک مهره یا استخوان منفرد نیست، بلکه می‌تواند به مجموعهٔ استخوانی پشت اشاره کند.
این کاربرد با مفهوم سختی و استواری ارتباطی روشن دارد. ستون مهره‌ها بخشی از ساختار پشتیبان بدن است و در مقایسه با بافت‌های نرم، استحکام استخوانی دارد.
با این حال، واژهٔ «صُلْب» در کاربرد اسمی خود صرفا به معنای «سخت» نیست. این واژه نام بخشی از بدن شده است و باید در جمله مطابق همان کاربرد شناخته‌شده فهمیده شود.
صلب در بیان نسب
در زبان عربی، تعبیر «مِنْ صُلْبِ فُلَانٍ» دربارهٔ فرزند یا نسل برخاسته از شخص به کار می‌رود.
در این کاربرد، صلب دیگر صرفا یک ناحیهٔ استخوانی نیست. بدن پدر برای بیان انتساب نسلی به کار گرفته شده است.
این تعبیر نوعی بیان محسوس برای رابطهٔ خویشاوندی است. شخص به نسل پدر خود تعلق دارد، اما منظور آن نیست که تمام بدن فرزند مستقیما از استخوان‌های پشت پدر ساخته شده است.
اهمیت این تفاوت در نساء ۴:۲۳ آشکار می‌شود؛ جایی که «أَصْلَابِكُمْ» در بیان رابطهٔ فرزند و حکم ازدواج آمده است.
شواهد سختی در شعر
در شعر عربی، صفت‌های این خانواده برای سختی جسم، استواری اندام و حتی شدت حرکت یا صدا به کار رفته‌اند.
برای نمونه، در شعری منسوب به اعشی، فعل «صَلَّبَها» در وصف استوار شدن اندام شتر بر اثر خوراک، چرا و مدتی نزاییدن آمده است. در این کاربرد، معنای فعل به سختی و قوت اندام مربوط می‌شود، نه به آویختن یا مجازات.
همچنین در شعر منسوب به امرؤ القیس، تعبیر «السِّنَانِ الصُّلَّبِيِّ» آمده است. لسان العرب در شرح همین شاهد، «سِنان» را سنگِ تیزکن می‌داند؛ بنابراین نباید آن را در این شاهد بی‌درنگ به «سرنیزه» ترجمه کرد. همان منبع کاربرد «صُلَّبِيّ» برای چیزی که با چنین سنگی جلا و تیزی یافته نیز ثبت می‌کند.
این شواهد، کاربردهای مادیِ سختی و استحکام را در شعرِ نقل‌شدهٔ عربی نشان می‌دهند؛ اما به‌تنهایی ترتیب تاریخی پیدایش این معانی و اصطلاحات حقوقی یا دینی را ثابت نمی‌کنند.
با این حال، زمان دقیق هر بیت، انتساب آن و اختلاف ضبط باید جدا بررسی شود. به‌ویژه دربارهٔ اعشی که بخشی از زندگی او به نزدیکی دوران اسلام می‌رسد، صرف انتساب یک شعر به او برای تعیین تاریخ پیشاقرآنی آن کافی نیست.
لسان العرب؛ صورت‌های لغوی و شواهد اعشی و امرؤ القیس
صلیب به‌عنوان نشان و سازه
در شعر نابغهٔ ذبیانی، شاعر جاهلی، واژهٔ «صليب» در وصف نشانی نصب‌شده آمده است:
ظَلَّتْ أَقَاطِيعُ أَنْعَامٍ مُؤَبَّلَةٍ
لَدَى صَلِيبٍ عَلَى الزَّوْرَاءِ مَنْصُوبِ
«گله‌هایی از چهارپایان نگهداری‌شده، نزد صلیبی که بر زوراء برپا شده بود، باقی ماندند.»
در این بیت، «صليب» شیئی نصب‌شده است و «مَنْصُوب» بر برپا بودن آن دلالت دارد.
در شرح‌های کهن، این صلیب به نشانی مسیحی در محل یادشده ارتباط داده شده است. چنین کاربردی نشان می‌دهد که واژهٔ «صليب» در عربی جاهلی می‌توانسته به نشانی مشخص و شناخته‌شده اشاره کند.
معجم البلدان، زوراء؛ شاهد نابغه و شرح نشان صلیب
این شاهد برای شناخت تاریخ واژه اهمیت دارد، اما خود آن دربارهٔ شیوهٔ به صلیب کشیدن انسان سخن نمی‌گوید. نام صلیب به‌عنوان نشان و فعل صلب کردن انسان مرتبط‌اند، ولی کاربرد هرکدام باید مستقل بررسی شود.
همچنین واژهٔ صلیب در قرآن مستقیما نیامده است. آنچه در قرآن دیده می‌شود، فعل صلب کردن و اسم صلب در معنای پشت است.
۴. کاربردهای قرآنی صلب در بدن و نسبت نسلی
«أَصْلَابِكُمْ»؛ فرزندان برخاسته از نسل شما
در نساء ۴:۲۳، قرآن در میان احکام مربوط به ازدواج، از همسران پسرانی سخن می‌گوید که از اصلاب خود انسان‌اند.
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا
«بر شما حرام شده‌اند: مادرانتان، دخترانتان، خواهرانتان، عمه‌هایتان، خاله‌هایتان، دختران برادر و دختران خواهرتان، مادرانی که به شما شیر داده‌اند، خواهران رضاعی‌تان، مادران همسرانتان، و دختران همسرانتان که در سرپرستی شما هستند، از همسرانی که با آنان آمیزش داشته‌اید؛ و اگر با آنان آمیزش نکرده باشید، گناهی بر شما نیست؛ و همسران پسرانتان که از نسل خود شما هستند، و اینکه دو خواهر را هم‌زمان در ازدواج جمع کنید، مگر آنچه پیش‌تر گذشته است. همانا آن معبود یگانه آمرزنده و مهربان است.»
نساء، ۴:۲۳
در این آیه، ترکیب «أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ» اهمیت دارد.
«أَصْلَاب» جمع «صُلْب» است و در این ترکیب، به نسبت نسلی اشاره می‌کند.
عبارت به معنای پسرانی است که از نسل واقعی خود شما برخاسته‌اند؛ نه هر کسی که صرفا عنوان پسر بر او نهاده شده باشد.
این تمایز در کنار احزاب ۳۳:۴ و احزاب ۳۳:۵ روشن‌تر می‌شود؛ جایی که قرآن میان فرزندان واقعی و کسانی که به فرزندی خوانده شده‌اند تفاوت می‌گذارد.
در نتیجه، «مِنْ أَصْلَابِكُمْ» در نساء ۴:۲۳، یک اصطلاح نسبی است. این عبارت رابطهٔ واقعی نسل را مشخص می‌کند، نه اینکه بخواهد دربارهٔ محل تشکیل سلول‌های جنسی یا ساختمان دستگاه تولیدمثل توضیحی تشریحی بدهد.
این نکته به‌ویژه هنگام مقایسه با طارق ۸۶:۷ اهمیت دارد؛ زیرا همان اسم «صُلْب» در آن آیه در ساختی متفاوت آمده است.
«الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ»؛ صلب در کنار ترائب
در سورهٔ طارق، پس از دعوت انسان به اندیشیدن دربارهٔ منشأ آفرینش خود، چنین آمده است:
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ
«پس انسان بنگرد که از چه آفریده شده است.»
طارق، ۸۶:۵
خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ
«از آبی جهنده آفریده شده است.»
طارق، ۸۶:۶
يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ
«که از میان صلب و ترائب بیرون می‌آید.»
طارق، ۸۶:۷
در اینجا، «الصُّلْب» اسم مفرد معرفه است و در ساخت «مِنْ بَيْنِ» آمده است.
از نظر لغوی، «صُلْب» به ستون استخوانی پشت یا ناحیهٔ دارای مهره‌ها اشاره دارد. این معنا در منابع لغوی کهن روشن و مستقل از بحث‌های تشریحی امروز ثبت شده است.
اما «التَّرَائِب» از ریشهٔ دیگری است و باید جدا بررسی شود. در کاربردهای عربی، این واژه با استخوان‌ها یا نواحی پیشین بالاتنه، به‌ویژه قسمت سینه، ارتباط داده شده است. دربارهٔ حدود دقیق آن و نسبتش با بدن مرد یا زن، توضیح‌های متفاوتی در منابع کهن وجود دارد.
برخی آن را ناحیهٔ سینه و جای گردن‌آویز می‌دانند؛ برخی به استخوان‌های قسمت پیشین سینه اشاره می‌کنند؛ و برخی در تفسیر این آیه، صلب را به مرد و ترائب را به زن نسبت داده‌اند.
وجود این اختلاف‌ها نشان می‌دهد که نباید معنای «ترائب» را بدون پژوهش مستقل به یک عضو مشخص محدود کرد.
تفسیر طبری؛ اختلاف گزارش‌ها دربارهٔ ترائب
آیا صلب در این آیه همان پشت است؟
از نظر لغوی، بله. معنای شناخته‌شدهٔ «صُلْب» در این ساخت، بخش استخوانی پشت است.
اما از این معنا به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که قرآن محل تولید مایع، محل ذخیرهٔ آن یا مسیر دقیق خروج آن را تعیین کرده است.
آیه از «الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ» در ترکیب با «مِنْ بَيْنِ» سخن می‌گوید. برای شناخت رابطهٔ این دو ناحیه با فعل «يَخْرُجُ»، باید ساخت کامل جمله بررسی شود.
همچنین در طارق ۸۶:۶، «مَاءٍ دَافِقٍ» آمده است. این آب با وصف جهندگی معرفی شده، اما خود واژهٔ «دافق» به معنای اسپرم یا یک مایع آزمایشگاهی مشخص نیست.
در نتیجه، بررسی این آیات باید چهار مسئله را جدا نگه دارد: معنای «صلب»، معنای «ترائب»، مرجع فاعل مستتر «يخرج»، و مقصود از عبارت «من بین» در ساخت جمله.
هیچ‌یک از این چهار مسئله را نمی‌توان تنها با تکیه بر ریشهٔ «ص ل ب» حل کرد.
آیا صلب همان نطفه یا منی است؟
خیر. «صُلْب» در معنای لغوی خود نام نطفه یا منی نیست.
در عربی، این واژه می‌تواند به سبب رابطهٔ نسبی و تصور منشأ نسل، در عبارتی مانند «فرزند از صلب پدر» به کار رود؛ اما این کاربرد مجازی یا نسبی، معنای اصلی جسمانی آن را از میان نمی‌برد.
در نساء ۴:۲۳، رابطهٔ نسلی از سیاق روشن است. در طارق ۸۶:۷، واژه در جمله‌ای مربوط به منشأ آفرینش انسان آمده است.
پس نمی‌توان بدون دلیل، تمام معنای نسبی آیهٔ نساء را به آیهٔ طارق منتقل کرد؛ همان‌طور که نمی‌توان بر اساس آیهٔ طارق، «اصلابکم» را در آیهٔ نساء به یک اصطلاح فنی تشریحی تبدیل نمود.
نقش این آیات در استدلال سورهٔ طارق
در طارق ۸۶:۸، پس از سخن دربارهٔ آفرینش انسان، از قدرت آن معبود یگانه بر بازگرداندن او سخن گفته می‌شود.
در طارق ۸۶:۹ نیز موضوع آشکار شدن رازها و امور پنهان مطرح است.
این پیوستگی نشان می‌دهد که آیات مربوط به منشأ آفرینش انسان، در استدلالی بزرگ‌تر دربارهٔ قدرت آن معبود یگانه و بازگشت انسان قرار دارند.
اما این هدف کلی نباید سبب شود که معنای الفاظ جزئی نادیده گرفته شود. آیه دربارهٔ منشأ آفرینش سخنی واقعی دارد و همان سخن باید با دقت زبانی بررسی شود.
از سوی دیگر، نباید برای اثبات سازگاری با یک نظریهٔ علمی، معنای شناخته‌شدهٔ «صلب» را بدون شاهد به اندامی دیگر منتقل کرد.
تأویل آیه باید از زبان آغاز شود؛ نه از نتیجه‌ای که پژوهشگر می‌خواهد از پیش به آن برسد.
۵. صلب کردن انسان در قرآن
شاخهٔ دیگر کاربرد قرآنی این ریشه به مجازات و بستن یا آویختن انسان بر یک سازه مربوط است.
این کاربرد در قرآن با فعل مجرد «صَلَبَ» و فعل باب تفعیل «صَلَّبَ» آمده است.
نکتهٔ مهم این است که صلب کردن در این سیاق‌ها تنها به معنای سخت کردن بدن نیست. این فعل به عملی شناخته‌شده در مجازات و شکنجه اشاره دارد؛ عملی که می‌تواند با بستن، آویختن و در معرض دید قرار دادن انسان همراه باشد.
الف. داستان یوسف؛ صلب و قرار گرفتن جسد در معرض پرندگان
در سورهٔ یوسف، هنگامی که دو زندانی از یوسف دربارهٔ خواب‌های خود می‌پرسند، او چنین پاسخ می‌دهد:
يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ
«ای دو همراه زندان، یکی از شما به سرور خود شراب خواهد نوشاند؛ و اما دیگری به صلیب کشیده می‌شود و پرندگان از سر او می‌خورند. کاری که دربارهٔ آن از من نظر می‌خواستید، مقرر شده است.»
یوسف، ۱۲:۴۱
در این آیه، «فَيُصْلَبُ» فعل مضارع مجهول از باب مجرد است.
این صورت نشان می‌دهد که عمل صلب بر شخص واقع می‌شود، اما انجام‌دهندهٔ آن در جمله نام برده نشده است.
ادامهٔ آیه، «فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ»، نشان می‌دهد که شخص در وضعیتی قرار می‌گیرد که پرندگان می‌توانند به سر او دسترسی داشته باشند.
این قرینه با آویختن یا بستن شخص در جایگاهی آشکار و بلند سازگار است.
با این حال، آیه به‌صراحت توضیح نمی‌دهد که آیا شخص پیش از آویخته شدن کشته شده یا مرگ در جریان صلب رخ داده است.
از این رو، نباید یکی از این دو شیوه را صرفا از فعل «يصلب» قطعی دانست.
همچنین از این آیه نمی‌توان نتیجه گرفت که سازهٔ مورد استفاده حتما به شکل صلیب شناخته‌شدهٔ مسیحی بوده است. عبارت از عمل صلب سخن می‌گوید، اما تعداد چوب‌ها، شکل سازه و شیوهٔ دقیق اتصال بدن را مشخص نمی‌کند.
ب. تهدید فرعون؛ قطع اندام‌ها و صلب کردن
در داستان موسی، پس از ایمان آوردن ساحران، فرعون آنان را تهدید می‌کند.
در سورهٔ اعراف آمده است:
لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ
«بی‌گمان دست‌ها و پاهایتان را از جهت‌های مخالف قطع خواهم کرد، سپس همهٔ شما را به صلیب خواهم کشید.»
اعراف، ۷:۱۲۴
در این آیه، «لَأُصَلِّبَنَّكُمْ» از باب تفعیل است و با لام تاکید و نون تاکید ثقیله آمده است.
این ساخت، تهدید فرعون را با تاکید شدید بیان می‌کند.
همچنین «ثُمَّ» میان قطع اندام‌ها و صلب کردن قرار گرفته است. در این جمله، فرعون دو اقدام را در توالی تهدید می‌کند: نخست قطع اندام‌ها، سپس صلب کردن.
همین تهدید در شعراء ۲۶:۴۹ با ساختی نزدیک تکرار شده است، اما در آنجا به جای «ثم»، حرف «و» میان دو اقدام آمده است.
این تفاوت باید محفوظ بماند. حرف «ثم» ترتیب را برجسته می‌کند، در حالی که «و» در آن ساخت به خودی خود همان دلالت صریح بر ترتیب را ندارد.
در طه نیز فرعون می‌گوید:
قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى
«گفت: آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟ بی‌گمان او بزرگ شماست که جادو را به شما آموخته است. پس حتما دست‌ها و پاهایتان را از جهت‌های مخالف قطع خواهم کرد و شما را بر تنه‌های نخل به صلیب خواهم کشید، و خواهید دانست کدام‌یک از ما در عذاب سخت‌تر و پایدارتر است.»
طه، ۲۰:۷۱
در این آیه، «فِي جُذُوعِ النَّخْلِ» محل یا سازهٔ صلب را مشخص می‌کند.
«جُذُوع» جمع «جِذْع» و به معنای تنه‌های درخت است؛ «النخل» نیز درختان خرما هستند.
از این رو، قرآن در این موضع به صراحت از صلب کردن بر تنه‌های نخل سخن می‌گوید.
چرا «فِي جُذُوعِ النَّخْلِ» آمده است؟
حرف «فِي» معمولا برای بیان قرار داشتن درون یا در محدودهٔ چیزی به کار می‌رود. با این حال، در عربی، نسبت مکانی یک فعل با حرف اضافه همیشه به معنای قرار گرفتن جسم درون فضای بسته نیست.
در این آیه، «في جذوع النخل» می‌تواند قرار گرفتن و محکم بسته شدن شخص بر تنه‌های نخل را بیان کند.
در توضیح‌های کهن، این «في» گاهی به معنای «على» دانسته شده است. توضیح دیگر آن است که «في» شدت اتصال و استقرار بر تنه را برجسته می‌کند.
اما از خود حرف «في» نمی‌توان نتیجه گرفت که بدن شخص به داخل تنهٔ درخت فرو برده می‌شده است.
ترجمهٔ «بر تنه‌های نخل» در فارسی طبیعی است و مقصود مکانی جمله را می‌رساند، هرچند تفاوت حرف اضافهٔ عربی را باید در توضیح نحوی بررسی کرد.
آیا صلب کردن همیشه همان اعدام است؟
در تهدید فرعون، صلب با شکنجه و مجازات شدید همراه است. اما خود فعل، کیفیت دقیق مرگ یا زمان وقوع آن را مشخص نمی‌کند.
در یک کاربرد ممکن است صلب، شیوهٔ کشتن باشد؛ در کاربرد دیگر ممکن است شخص پس از کشته شدن آویخته شود؛ و در وضعیتی دیگر، صلب می‌تواند وسیلهٔ شکنجه و قرار دادن شخص در معرض مرگ باشد.
این تفاوت‌ها از نظر تاریخی و حقوقی مهم‌اند، ولی نمی‌توان از معنای مجرد ریشه، یکی از آنها را برای همهٔ موارد قطعی دانست.
داستان فرعون همچنین نشان می‌دهد که این عمل در سیاق قدرت سیاسی، تهدید و ارعاب به کار رفته است. فرعون از آن برای مجازات کسانی سخن می‌گوید که برخلاف خواست او به موسی ایمان آورده‌اند.
بنابراین، صلب کردن در این داستان، عملی از سوی حاکمی ستمگر و ابزار تهدید اوست. نباید صرف وقوع یک عمل در داستان قرآن، آن را به معنای تایید اخلاقی یا تشریعی همان عمل دانست.
ج. «وَمَا صَلَبُوهُ»؛ نفی صلب عیسی
در سورهٔ نساء آمده است:
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا
«و به سبب گفتارشان که گفتند: ما مسیح، عیسی پسر مریم، فرستادهٔ آن معبود یگانه را کشتیم؛ در حالی که نه او را کشتند و نه به صلیب کشیدند، بلکه امر بر آنان مشتبه شد. و کسانی که دربارهٔ او اختلاف کردند، بی‌گمان در تردیدند؛ آنان دربارهٔ آن دانشی ندارند، جز پیروی از گمان، و به یقین او را نکشتند.»
نساء، ۴:۱۵۷
در این آیه، دو فعل مستقل به کار رفته است:
«قَتَلُوهُ» از ریشهٔ «ق ت ل»، به معنای او را کشتند.
«صَلَبُوهُ» از ریشهٔ «ص ل ب»، به معنای او را به صلیب کشیدند.
قرآن هر دو را نفی می‌کند.
این تفکیک مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد که از نظر بیان آیه، کشتن و صلب کردن دو مفهوم متمایزند، هرچند در واقعیت تاریخی ممکن است با یکدیگر همراه شوند.
اگر این دو واژه کاملا مترادف بودند، تفاوتی که در ساخت جمله دیده می‌شود کم‌رنگ می‌شد. «قتل» بر گرفتن جان دلالت دارد، در حالی که «صلب» به شیوه‌ای مشخص از بستن یا آویختن برای مجازات اشاره می‌کند.
اما تمایز دو فعل به این معنا نیست که صلب کردن هرگز به مرگ نمی‌انجامد. تفاوت در معنای فعل‌هاست، نه نفی امکان همراهی دو رخداد.
«وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ» و حدود پژوهش لغوی
پس از نفی قتل و صلب، قرآن می‌گوید: «وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ».
این عبارت از ریشهٔ «ش ب ه» است و به مشتبه شدن امر برای آنان اشاره دارد.
از نظر روش پژوهش، باید میان دو مسئله تفاوت گذاشت: معنای روشن «صلبوه» و چگونگی رخدادی که دربارهٔ عیسی مورد اختلاف قرار گرفته است.
معنای «صلبوه» به صلیب کشیدن است. اما تعیین اینکه در واقعیت تاریخی چه کسی بازداشت شد، چه کسی بر سازه قرار گرفت، یا چه رخدادی سبب اشتباه شد، از خود این فعل به دست نمی‌آید.
همچنین آیه، نام شخص دیگری را که به جای عیسی به صلیب کشیده شده باشد ذکر نمی‌کند. بنابراین، نباید برای توضیح لغوی «صلب»، روایت جانشینی یا جزئیات تاریخی‌ای را که خود آیه بیان نکرده وارد متن کرد.
قرآن در این موضع ادعای قتل و صلب عیسی از سوی مدعیان را رد می‌کند و بر نبود دانش یقینی نزد اختلاف‌کنندگان تاکید دارد.
این مضمون باید در تأویل اختصاصی آیه به‌طور کامل بررسی شود؛ اما در مقالهٔ ریشه، نتیجهٔ لازم آن روشن است: «صلب» در این آیه نام عملی مشخص است که قرآن وقوع آن بر عیسی را از سوی مدعیان نفی می‌کند.
د. «يُصَلَّبُوا» در مائده؛ کاربرد حقوقی و مجازات
در سورهٔ مائده آمده است:
إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
«جزای کسانی که با آن معبود یگانه و فرستاده‌اش می‌جنگند و در زمین برای فساد می‌کوشند، جز این نیست که کشته شوند یا به صلیب کشیده شوند یا دست‌ها و پاهایشان از جهت‌های مخالف قطع شود یا از سرزمین رانده شوند. این برای آنان رسوایی در دنیاست و در آخرت عذابی بزرگ خواهند داشت.»
مائده، ۵:۳۳
در این آیه، «يُصَلَّبُوا» فعل مضارع مجهول از باب تفعیل است و در کنار چند مجازات دیگر آمده است.
تفاوت این کاربرد با داستان فرعون روشن است.
در داستان فرعون، صلب بخشی از تهدید حاکمی است که می‌خواهد با ایمان آوردن ساحران مقابله کند.
در مائده، صلب در متن بیان جزای کسانی آمده است که با آن معبود یگانه و فرستاده‌اش می‌جنگند و در زمین برای فساد می‌کوشند.
در هر دو مورد، فعل به عمل صلب کردن مربوط است، اما جایگاه حقوقی و اخلاقی آن از سیاق به دست می‌آید.
تفاوت «يُقَتَّلُوا» و «يُصَلَّبُوا»
این دو فعل در آیه با حرف «أَوْ» از یکدیگر جدا شده‌اند.
«يُقَتَّلُوا» از ریشهٔ «ق ت ل» است و به کشته شدن مربوط می‌شود.
«يُصَلَّبُوا» از ریشهٔ «ص ل ب» است و به صلب شدن اشاره دارد.
این تفاوت نشان می‌دهد که در بیان آیه، دو عنوان مجازات از نظر لفظی جدا شده‌اند.
با این حال، از همین عطف نمی‌توان تمام جزئیات اجرای مجازات را تعیین کرد. اینکه صلب در چه وضعیتی انجام شود، چه نسبتی با قتل داشته باشد، یا چگونه میان گزینه‌های آیه انتخاب شود، پرسش‌های حقوقی مستقلی‌اند.
همچنین تبدیل هر یک از این مجازات‌ها به حکم عمومی برای هر مخالف فکری یا مذهبی، با موضوع صریح آیه سازگار نیست. مخاطب حکم، گروهی با اوصاف مشخص «يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» و «يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا» است.
این قیدها نباید هنگام استناد به فعل «يصلبوا» حذف شوند.
آیهٔ بعد، مائده ۵:۳۴، نیز استثنای کسانی را بیان می‌کند که پیش از دست یافتن بر آنان توبه کنند. این ادامه نشان می‌دهد که بررسی حقوقی حکم باید فراتر از یک واژه یا بخشی از آیه انجام شود.
در مقالهٔ لغوی، آنچه با اطمینان می‌توان گفت این است که صلب در مائده ۵:۳۳ یک عنوان واقعی مجازات است، نه استعاره‌ای برای سخت‌گیری یا استوار کردن بدن.
۶. رابطهٔ صلب کردن با صلیب
در کاربرد مربوط به مجازات، «صلب» با قرار دادن شخص بر چوب یا سازه‌ای ثابت ارتباط دارد.
اما باید میان عمل صلب و شکل سازه فرق گذاشت.
واژهٔ «صليب» در عربی به صلیب شناخته‌شده به عنوان یک نشان یا سازه نیز گفته شده است. با این حال، خود اسم «صليب» در قرآن نیامده است؛ کاربرد مجازاتی این خانواده در قرآن با فعل بیان می‌شود.
در داستان فرعون، تنه‌های نخل صریحا نام برده شده‌اند.
در داستان یوسف، از خود عمل صلب و خورده شدن سر شخص توسط پرندگان سخن گفته شده، اما شکل سازه تعیین نشده است.
در نساء ۴:۱۵۷، عمل صلب نفی شده، ولی نوع چوب یا ابزار در جمله مشخص نیست.
بنابراین، معنای اصلی این کاربرد را می‌توان «به صلیب کشیدن» یا «بر چوب و سازه‌ای برای مجازات بستن و آویختن» دانست.
اما نباید برای تمام کاربردهای قرآنی شکل هندسی ثابت، تعداد معینی تیر چوبی یا شیوهٔ یکسانی از اجرای مجازات فرض کرد.
واژهٔ «صلیب» در فارسی امروز معمولا شکل خاصی را به ذهن می‌آورد. این تصویر برای شناخت بعضی کاربردهای تاریخی مفید است، ولی نباید جای تمام میدان معنایی فعل عربی را بگیرد.
از همین رو، «بر دار آویختن» در بعضی سیاق‌ها می‌تواند معادل توضیحی مناسبی باشد، اما این تعبیر نیز همیشه تمام ویژگی‌های صلب را نمی‌رساند؛ زیرا دار آویختن در فارسی ممکن است به حلق‌آویز کردن با طناب فهمیده شود.
در ترجمهٔ قرآنی، «به صلیب کشیدن» معادل شناخته‌شده‌تر و دقیق‌تری است و توضیح شکل سازه را می‌توان در بخش تأمل آورد.
۷. تفاوت فعل مجرد و باب تفعیل
در قرآن، فعل مجرد و باب تفعیل این ریشه هر دو برای صلب کردن انسان به کار رفته‌اند.
«صَلَبُوهُ» در نساء ۴:۱۵۷ فعل مجرد است.
«فَيُصْلَبُ» در یوسف ۱۲:۴۱ نیز از فعل مجرد و به صورت مجهول است.
اما «لَأُصَلِّبَنَّكُمْ» در اعراف ۷:۱۲۴، طه ۲۰:۷۱ و شعراء ۲۶:۴۹ از باب تفعیل است.
در مائده ۵:۳۳ نیز «يُصَلَّبُوا» از همین باب و به صورت مجهول آمده است.
ممکن است باب تفعیل در برخی کاربردهای عربی بر شدت، تکرار یا گستردگی عمل دلالت کند، اما این قاعده در همهٔ موارد قطعی نیست.
در این ریشه، هر دو باب برای عمل شناخته‌شدهٔ صلب کردن به کار رفته‌اند. بنابراین، نباید نتیجه گرفت که صلب مجرد همیشه مجازاتی ملایم و صلب باب تفعیل همیشه مجازاتی شدیدتر است.
شدت تهدید فرعون در اعراف ۷:۱۲۴ و طه ۲۰:۷۱، افزون بر فعل، از لام تاکید، نون تاکید و بیان قطع اندام‌ها شناخته می‌شود.
به همین ترتیب، مجهول بودن «يُصَلَّبُوا» در مائده ۵:۳۳ به معنای تغییر ماهیت عمل نیست؛ بلکه ساخت جمله بر مجازات واقع‌شونده بر اشخاص تاکید دارد، نه بر نام بردن از مجری آن.
در ترجمهٔ فارسی، «صلب کرد» و «صلّب کرد» هر دو می‌توانند با «به صلیب کشید» برگردانده شوند، مگر آنکه سیاق تفاوت مشخصی را ایجاب کند.
۹. چالش‌های فهم و ترجمه
آیا صلب به معنای ستون فقرات است یا سختی؟
هر دو معنا در زبان عربی وجود دارند، اما کاربرد آنها متفاوت است.
هنگامی که سخن از «الصُّلْب» به عنوان بخشی از بدن باشد، معنای ستون مهره‌ها یا ناحیهٔ استخوانی پشت مناسب است.
هنگامی که صفت «صُلْب» دربارهٔ جسمی مانند سنگ یا زمین آمده باشد، معنای سخت و استوار مطرح می‌شود.
این دو معنا با هم ارتباط دارند، اما نباید در ترجمه جای یکدیگر بنشینند.
آیا اصلاب به معنای فرزندان است؟
«أَصْلَاب» از نظر لغوی جمع «صُلْب» است، نه جمع فرزند.
با این حال، در ترکیب «مِنْ أَصْلَابِكُمْ»، به سبب عرف زبانی و سیاق نسب، به فرزندانی اشاره می‌شود که از نسل واقعی شخص‌اند.
پس در نساء ۴:۲۳ می‌توان عبارت را طبیعی به «از نسل خودتان» ترجمه کرد.
اما نباید در واژه‌نامه نوشت که معنای مستقل «أصلاب» همان «فرزندان» است. این معنا از ترکیب و کاربرد نسبی به دست می‌آید.
آیا صلیب همیشه یک شکل مشخص دارد؟
خیر. نام صلیب در عربی و زبان‌های دیگر می‌تواند شکل‌های شناخته‌شده‌ای را به ذهن بیاورد، ولی فعل صلب کردن در کاربردهای قرآنی شکل دقیق ابزار را همیشه مشخص نمی‌کند.
در طه ۲۰:۷۱، تنه‌های نخل نام برده شده‌اند؛ در دیگر آیات چنین توضیحی وجود ندارد.
بنابراین، ترجمه باید خود عمل را بیان کند و شکل سازه تنها جایی توضیح داده شود که متن قرینهٔ لازم را فراهم کرده باشد.
آیا هر کاربرد صلب کردن، حکم تاییدشدهٔ الهی است؟
خیر. فعل صلب کردن در قرآن در سیاق‌های متفاوت آمده است.
در داستان فرعون، این فعل بخشی از تهدید یک حاکم ستمگر است.
در داستان یوسف، بخشی از خبر دربارهٔ سرنوشت یک زندانی است.
در نساء، موضوع ادعای صلب عیسی است که قرآن آن را رد می‌کند.
در مائده، سخن از مجازاتی در زمینهٔ جنگ و فساد در زمین است.
پس ارزش حقوقی و اخلاقی عمل را نمی‌توان از خود ریشه تعیین کرد. همان عمل ممکن است در یک سیاق به عنوان تهدید ظالمانه و در سیاق دیگر در بیان حکم مربوط به جرم مشخص مطرح شود.
این تفاوت‌ها از موضوع و ساخت آیات به دست می‌آیند، نه از تغییر دلخواه معنای «صلب».
۱۰. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
برای «صَلُبَ» در معنای جسمانی، «سخت شد»، «محکم شد» یا «استوار شد» مناسب است.
برای «صَلَابَة»، «سختی»، «استحکام» و «استواری» به کار می‌رود.
برای «صُلْب» در کاربرد بدنی، «ستون پشت» یا «ستون مهره‌های پشت» معادل دقیق‌تری است. «پشت» نیز بسته به سیاق می‌تواند طبیعی باشد، اما میدان جسمانی واژه را عام‌تر می‌کند.
در نساء ۴:۲۳، برای «مِنْ أَصْلَابِكُمْ»، پیشنهاد اصلی «از نسل خودتان» است؛ زیرا معنای نسبی ترکیب را بدون توضیح تشریحی اضافی می‌رساند.
در طارق ۸۶:۷، بهتر است «الصُّلْب» به «ستون پشت» ترجمه شود. بحث دربارهٔ معنای «ترائب» و رابطهٔ آن با صلب باید مستقل انجام شود. برای ترجمهٔ مستقیم آیه، نباید محل تولید منی یا اندام‌های جنسی را به جای «صلب» قرار داد.
برای «صَلَبَ» در کاربرد مربوط به مجازات، «به صلیب کشید» معادل اصلی است.
در نساء ۴:۱۵۷، «وَمَا صَلَبُوهُ» را می‌توان «و او را به صلیب نکشیدند» ترجمه کرد.
در یوسف ۱۲:۴۱، «فَيُصْلَبُ» به معنای «پس به صلیب کشیده می‌شود» است.
در طه ۲۰:۷۱، «وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ» را می‌توان «و حتما شما را بر تنه‌های نخل به صلیب خواهم کشید» ترجمه کرد.
در مائده ۵:۳۳، «أَوْ يُصَلَّبُوا» به معنای «یا به صلیب کشیده شوند» است. در اینجا نباید خود واژه به «کشته شوند» تبدیل شود؛ زیرا قتل با فعل جداگانه‌ای در همان آیه آمده است.
«بر دار بستن» و «بر چوب آویختن» می‌توانند معادل‌های توضیحی باشند، اما برای ترجمهٔ پایه، «به صلیب کشیدن» روشن‌تر است. توضیح دربارهٔ شکل سازه و چگونگی اجرای آن در بخش تأمل مناسب‌تر خواهد بود.
۱۱. جمع‌بندی
ریشهٔ «ص ل ب» در زبان عربی چند شاخهٔ معنایی دارد. شاخهٔ شناخته‌شدهٔ سختی و استواری، در نام‌گذاری ستون استخوانی پشت و وصف اجسام سخت دیده می‌شود. شاخهٔ دیگری نیز در منابع کهن دربارهٔ چربی استخوان و اصطلاحات وابسته به آن ثبت شده است.
در قرآن، این ریشه در دو میدان مشخص به کار رفته است.
نخست، «صُلْب» و «أَصْلَاب» که به ستون پشت و نسبت نسلی مربوط‌اند. در نساء ۴:۲۳، «أَصْلَابِكُمْ» در ترکیبی به کار رفته که فرزندان برخاسته از نسل واقعی را مشخص می‌کند. در طارق ۸۶:۷، «الصُّلْب» در ساختی مربوط به منشأ آفرینش انسان آمده و معنای جسمانی آن باید از بحث مستقل دربارهٔ «ترائب» جدا بماند.
دوم، فعل‌های «صَلَبَ» و «صَلَّبَ» که در سیاق مجازات، شکنجه و به صلیب کشیدن انسان به کار رفته‌اند. داستان یوسف، تهدید فرعون، نفی صلب عیسی و بیان مجازات در مائده، همگی به همین میدان تعلق دارند.
«صلب کردن» در این کاربرد، تنها به معنای سخت کردن یا استوار ساختن نیست. این فعل به عملی شناخته‌شده اشاره دارد که در آن انسان برای مجازات بر چوب یا سازه‌ای بسته یا آویخته می‌شود.
با این حال، خود فعل همیشه زمان مرگ، شکل سازه، تعداد چوب‌ها یا شیوهٔ دقیق اجرای مجازات را مشخص نمی‌کند. این جزئیات باید از سیاق یا شواهد مستقل شناخته شوند.
تعریف کوتاه این ریشه را نمی‌توان تنها در یک معنای ساده خلاصه کرد: «صُلْب» در میدان سختی و ستون پشت قرار دارد، و «صَلَبَ» در کاربرد مجازاتی به صلیب کشیدن انسان را بیان می‌کند. این معانی با یکدیگر پیوند لغوی دارند، اما هرکدام در کاربرد قرآنی خود باید مستقل و دقیق فهمیده شوند.