ریشه قرآنی ج ب ي
گردآوری، فراهم آوردن و برگزیدن؛ از جمع‌آوری آب و محصول تا انتخاب و نزدیک ساختن انسان
صورت‌های قرآنی و لغوی
يُجْبَى
مضارع مجهول؛ قصص ۲۸:۵۷
كَالْجَوَابِ
جمع جابیه با کاف تشبیه؛ سبأ ۳۴:۱۳
يَجْتَبِي
باب افتعال؛ در قرآن آمده
يَجْتَبِيكَ
یوسف ۱۲:۶؛ تو را برمی‌گزیند
اجْتَبَيْنَا
با ضمیر یا بدون آن؛ دو کاربرد قرآنی
اجْتَبَاهُ
سه کاربرد قرآنی؛ با فاء یا بدون آن
اجْتَبَاكُمْ
حج ۲۲:۷۸؛ شما را برگزید
اجْتَبَيْتَهَا
اعراف ۷:۲۰۳؛ سخن مخالفان
جَبَى / جِبَايَة
فعل و مصدر در کاربرد لغوی
جَابِيَة
حوض؛ مفردِ جمع قرآنی
جَابٍ
گردآورنده؛ در قرآن نیامده
اجْتِبَاء / مُجْتَبًى
مصدر و اسم مفعول؛ در قرآن نیامده‌اند
جَبَّى / تَجْبِيَة
خم شدن بدن؛ در قرآن نیامده‌اند
ریشه «ج ب ي» در زبان عربی با گردآوردن چیزها از جاهای مختلف و فراهم کردن آنها در یک محل ارتباط دارد. آب را در حوض جمع می‌کنند، محصولات و اموال را از محل‌های گوناگون گرد می‌آورند و از میان مجموعه‌ای از اشخاص یا چیزها، کسی یا چیزی را برمی‌گزینند.
در عربی، «جَبَى الْمَاءَ» به گردآوردن آب، «جَبَى الْمَالَ» به جمع‌آوری مال، و «اجْتَبَى» به برگزیدن یا برای خود اختصاص دادن کسی یا چیزی گفته شده است. «جَابِيَة» نیز نام حوض بزرگی است که آب در آن گرد می‌آید.
در قرآن، این خانواده لغوی در سه زمینه به کار رفته است: گردآوری محصولات و آوردن آنها به یک مکان، ظرف‌های بزرگی که مانند حوض‌اند، و برگزیدن انسان‌ها. همچنین در یک آیه، از زبان مخالفان پیامبر، درباره برگزیدن یا از پیش خود فراهم آوردن یک آیه سخن رفته است.
این کاربردها با یکدیگر پیوند دارند، اما یکسان نیستند. جمع‌آوری آب یا محصول عملی مادی است؛ برگزیدن انسان به انتخاب و اختصاص دادن مربوط می‌شود؛ و فراهم کردن سخن از پیش خود، در موقعیتی دیگر مطرح است. فهم این تفاوت‌ها برای جلوگیری از محدود کردن همه مشتق‌های ریشه به یک معنا ضروری است.
۱. صورت‌های ریشه و هسته معنایی
ریشه «ج ب ي» از ریشه‌های معتل‌اللام است؛ یعنی حرف سوم آن حرف علت «ی» است و در ساخت بعضی مشتق‌ها دگرگونی آوایی و نوشتاری پیدا می‌کند. در منابع لغوی، صورت‌ها و ضبط‌های واویِ این خانواده نیز گزارش شده‌اند؛ بنابراین شناسهٔ «ج ب ي» نباید به انکار آن ضبط‌ها بینجامد.
در عربی کهن، صورت‌هایی مانند «جَبَى»، «جَبْي»، «جِبَايَة»، «جَابٍ»، «جَابِيَة»، «جَوَابٍ»، «اجْتَبَى»، «اجْتِبَاء» و «مُجْتَبًى» از این خانواده شناخته شده‌اند. صورت‌هایی مانند «جَبَّى» و «تَجْبِيَة» نیز در معنای خم شدن بدن و قرار گرفتن در وضعیتی شبیه رکوع یا سجده ثبت شده‌اند.
در قرآن، صورت‌های واقعی این خانواده محدودترند. «يُجْبَى» در قصص ۲۸:۵۷، «كَالْجَوَابِ» در سبأ ۳۴:۱۳، و صورت‌های مختلف «اجْتَبَى» در ده کاربرد آمده‌اند.
پیکرهٔ عربی قرآن؛ دوازده کاربرد در سه ساخت
صورت‌های فعلی مانند «يَجْتَبِي»، «يَجْتَبِيكَ»، «اجْتَبَيْنَا»، «اجْتَبَاهُ»، «اجْتَبَاكُمْ» و «اجْتَبَيْتَهَا» از باب افتعال‌اند. تفاوت آنها به زمان فعل، شخص، شمار و ضمیر مفعولی مربوط می‌شود.
ابن فارس در «مقاییس اللغة»، برای این ریشه یک محور اصلی معرفی می‌کند: «جَمْعُ الشَّيْءِ وَالتَّجَمُّع»؛ یعنی گردآوردن چیزی و گردآمدن.
ابن فارس، مقاییس؛ گردآوری و گردآمدن
این توضیح با کاربرد آب، مال و حوض سازگار است. راغب اصفهانی نیز از جمع کردن آب در حوض آغاز می‌کند و «اجتباء» را گردآوردن از راه انتخاب و برگزیدن توضیح می‌دهد.
بااین‌حال، نمی‌توان همه صورت‌های این خانواده را در هر جمله به «جمع کردن» ترجمه کرد. هنگامی که خداوند کسی را «اجتباء» می‌کند، سخن صرفا از گرد آوردن اشخاص در یک مکان نیست؛ بلکه انتخاب و اختصاص دادن او مطرح است.
هسته معنایی قابل دفاع این ریشه، گردآوردن و به دست آوردن چیزی از میان منابع یا موارد موجود است. در شاخه «اجتباء»، این معنا به برگزیدن و اختصاص دادن گسترش یافته است. معنای کوتاه ریشه: گردآوردن و فراهم آوردن چیزی؛ و در صورت اجتباء، برگزیدن و اختصاص دادن کسی یا چیزی.
این تعریف باید در برابر همه کاربردهای قرآنی آزموده شود؛ زیرا یکی از آیات، معنای ویژه‌ای دارد که با برگزیدن عادی اشخاص تفاوت می‌کند.
۲. کاربردهای ریشه در عربی کهن
گردآوردن آب در حوض
یکی از روشن‌ترین کاربردهای این ریشه، جمع کردن آب است.
در «کتاب العین» آمده است:
«جَبَى الْمُسْتَقِي الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ»
یعنی: «آب‌آور، آب را در حوض گرد آورد.»
در این عبارت، آب از جایی به محل مشخصی منتقل می‌شود و در آنجا جمع می‌گردد. آن محل می‌تواند برای نوشیدن انسان یا آب دادن به جانوران استفاده شود.
«جَابِيَة» نام حوضی است که آب در آن گرد می‌آید. این واژه به‌ویژه برای حوض بزرگ و پهنی ثبت شده که شتران از آن آب می‌نوشند.
در زبان عربی، تفاوت میان آب و محل گردآوری آن اهمیت دارد. «جِبَا» در برخی کاربردها به آب گردآمده اشاره می‌کند، در حالی که «جَابِيَة» نام ظرف یا محل نگهداری آن است.
همچنین «جَبَا» با ضبطی دیگر برای پیرامون چاه یا حوض ثبت شده است. درباره مرز دقیق این کاربردها و ضبط آنها، توضیحات لغوی یکسان نیست؛ بنابراین نباید همه را بدون توجه به اعراب و ساخت واژه مترادف دانست.
کتاب العین؛ آب، حوض، اجتباء و تجبیه
از این کاربردها تصویری روشن به دست می‌آید: چیزی از جا یا منبعی به محل مشخصی آورده می‌شود و در آنجا گرد می‌آید.
شاهدی از شعر کهن
اعشی، شاعر شناخته‌شده دوره جاهلی، در وصف سفره بخشندگی خاندان محلق گفته است:
«تَرُوحُ عَلَى آلِ الْمُحَلَّقِ جَفْنَةٌ
كَجَابِيَةِ الشَّيْخِ الْعِرَاقِيِّ تَفْهَقُ»
یعنی: «هر شامگاه برای خاندان محلق کاسه بزرگ خوراکی آورده می‌شود؛ مانند حوض بزرگ پیرمرد عراقی که از آب لبریز است.»
در این بیت، «جَفْنَة» ظرف بزرگ غذاست و شاعر برای نشان دادن بزرگی و فراوانی آن، ظرف را به «جَابِيَة» تشبیه کرده است.
«تَفْهَقُ» با پر شدن و لبریز بودن ارتباط دارد. بنابراین، تصویر شاعر بر بزرگی ظرف و فراوانی چیزی که در آن قرار می‌گیرد تکیه دارد.
در نقل‌های لغوی، برای این بیت اختلاف ضبط‌هایی نیز ثبت شده است؛ از جمله در عبارت مربوط به حوض. با وجود این، تشبیه ظرف بزرگ غذا به حوض بزرگ در نقل‌های اصلی روشن است. در نقل طبری «نادي المحلق» و در محکم «آل المحلق» آمده است؛ «كجابية السيح» نیز از روایت‌های ثبت‌شدهٔ مصراع دوم است.
این شاهدِ منسوب به اعشی نشان می‌دهد که «جابية» در زبان ادبی عربی به معنای حوض بزرگ شناخته شده است؛ اما به‌تنهایی تقدم زمانی این کاربرد بر همهٔ کاربردهای مالی و اداری را ثابت نمی‌کند.
طبری؛ حوض‌ها و روایت‌های شاهد اعشی
گردآوری اموال و درآمدها
کاربرد دیگر ریشه در زمینه مال و درآمد است.
«جَبَى الْمَالَ» به معنای گردآوردن مال و «جِبَايَة» به معنای عمل جمع‌آوری آن ثبت شده است.
در این کاربرد، مال ممکن است از اشخاص یا محل‌های مختلف دریافت و در یک جا جمع شود.
«جَابٍ» نیز به کسی گفته می‌شود که این کار را انجام می‌دهد؛ یعنی گردآورنده مال یا درآمد.
در شعر منسوب به نابغه جعدی، تعبیری از گردآوردن دینارها و درآمد از گروه‌های انسانی آمده است. این کاربرد نشان می‌دهد که جبی در میدان اقتصادی و اجتماعی نیز شناخته بوده است. نابغه جعدی شاعری مخضرم است؛ بدون تعیین زمان این شعر، نباید آن را شاهد قطعیِ پیش از قرآن دانست.
محکم و تاج العروس؛ شاهدِ منسوب به نابغه جعدی
اما باید میان معنای لغوی و اصطلاح اداری تفاوت گذاشت.
«جباية» در دوره‌های بعدی، به‌ویژه در نظام‌های حکومتی، برای گردآوری مالیات، خراج و دیگر درآمدهای عمومی به کار رفته است.
بااین‌حال، معنای ریشه به مالیات حکومتی محدود نیست. گردآوردن آب نیز از همین خانواده است؛ و در قرآن، فعل «يُجْبَى» درباره محصولات آمده، نه درباره گرفتن مالیات از مردم.
بنابراین، نباید معنای اداری «مالیات‌گیری» را به آیه قصص منتقل کرد.
خم شدن و گردآمدن اعضای بدن
در منابع لغوی، «جَبَّى» و «تَجْبِيَة» برای قرار گرفتن بدن در حالتی خمیده نیز ثبت شده‌اند.
در «کتاب العین»، «تجبية» به حالتی شبیه رکوع و نیز خم شدن بر روی صورت یا زانوها مربوط شده است.
ابن فارس نیز این کاربرد را در ادامه بحث گردآمدن توضیح می‌دهد. در چنین وضعیتی، بدن از حالت ایستاده و گشوده خارج می‌شود و بخش‌هایی از آن به یکدیگر نزدیک می‌شوند.
این کاربرد از نظر تصویر مادی با مفهوم جمع شدن قابل مقایسه است؛ اما به معنای آن نیست که هر استفاده از این ریشه در قرآن به نماز، رکوع یا سجده مربوط است.
هیچ صورت قرآنی از این شاخه در معنای خم شدن بدن نیامده است. بنابراین، جایگاه آن در پژوهش، شناخت گستره زبان عربی است، نه تغییر معنای «اجتباء» یا «جباية» در آیات قرآن.
۳. «يُجْبَى» و «الْجَوَاب»؛ گردآوری و محل گردآمدن
قصص ۲۸:۵۷؛ فراهم آمدن محصولات در حرم امن
وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَىٰ مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا ۚ أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَىٰ إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
«و گفتند: اگر همراه تو از هدایت پیروی کنیم، از سرزمینمان ربوده می‌شویم. آیا برای آنان حرمی امن برقرار نکردیم که میوه‌های هر چیز، به‌عنوان روزی از نزد ما، به سوی آن گرد آورده می‌شود؟ ولی بیشترشان نمی‌دانند.»
در این آیه، گروهی از ترس از دست دادن امنیت سرزمین خود سخن می‌گویند. آنان پیروی از هدایت را با خطر ربوده شدن یا بیرون رانده شدن از سرزمین پیوند می‌دهند.
پاسخ قرآن، آنان را به امنیت و روزی‌ای توجه می‌دهد که از آن برخوردارند. از حرمی امن سخن می‌رود که محصولات و میوه‌ها به سوی آن گرد آورده می‌شوند.
در اینجا «يُجْبَى» فعل مضارع مجهول از ثلاثی مجرد است. «ثَمَرَاتُ» نیز نایب فاعل آن است؛ یعنی محصولات چیزهایی‌اند که گرد آورده می‌شوند.
حرف «إِلَيْهِ» جهت این گردآوری را مشخص می‌کند: محصولات به سوی حرم امن آورده می‌شوند.
این ساخت اهمیت دارد. آیه نمی‌گوید همه این محصولات در همان مکان می‌رویند یا خودبه‌خود در آنجا پدید می‌آیند؛ بلکه از گردآورده شدن و رسیدن آنها به آن مکان سخن می‌گوید.
این معنا با جابه‌جایی کالا و دادوستد در زندگی انسانی سازگار است. بااین‌حال، آیه سازوکار اقتصادی مشخصی مانند نوع کاروان‌ها، مسیر تجارت یا نظام توزیع کالا را به تفصیل بیان نمی‌کند.
«يُجْبَى» نیز به معنای تصاحب اجباری محصولات دیگران نیست. واژه فقط گردآوری و آوردن را می‌رساند؛ شیوه دریافت و انتقال از خود آن معلوم نمی‌شود.
در نتیجه، مفهوم اصلی این کاربرد رسیدن و گردآمدن محصولات از منابع گوناگون در یک مقصد معین است.
طبری؛ فراهم آمدن محصولات در حرم امن
سبأ ۳۴:۱۳؛ ظرف‌های بزرگ مانند حوض‌ها
يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ ۚ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ
«برای او هرچه می‌خواست از محراب‌ها و تندیس‌ها و کاسه‌هایی مانند حوض‌ها و دیگ‌های استوار می‌ساختند. ای خاندان داوود، سپاسگزارانه کار کنید؛ و اندکی از بندگان من سپاسگزارند.»
این آیه درباره چیزهایی است که برای سلیمان ساخته می‌شدند.
در میان آنها، «جِفَان» و «قُدُور» آمده‌اند. «جِفَان» جمع «جَفْنَة» است؛ یعنی ظرف یا کاسه بزرگی که برای غذا استفاده می‌شود. «قُدُور» نیز جمع دیگ است.
عبارت «كَالْجَوَابِ» در توضیح اندازه و شکل ظرف‌ها آمده است.
«الْجَوَاب» در اینجا صورت جمع «جَابِيَة» است و به حوض‌های بزرگ اشاره دارد. بنابراین، جمله ظرف‌هایی را توصیف می‌کند که از نظر بزرگی یا گنجایش به حوض‌ها شباهت دارند.
حرف «كَـ» نشانه تشبیه است. آیه نمی‌گوید آن ظرف‌های غذا واقعا حوض آب بودند، بلکه بزرگی آنها را به حوض تشبیه می‌کند.
این کاربرد از نظر معنایی با قصص ۲۸:۵۷ تفاوت دارد. در قصص، عمل گردآوردن مطرح است؛ اما در سبأ، نام محلی آمده که آب یا چیزهای دیگر در آن گرد می‌آیند.
به همین سبب، برای فهم «الجواب» نباید تنها به معنای فعلی جبی اکتفا کرد.
آیا «الجواب» در این آیه به معنای پاسخ است؟
در فارسی و عربی، واژه «جواب» به معنای پاسخ دادن شناخته‌شده است.
اما «جَوَاب» در معنای پاسخ، به خانواده «ج و ب» مربوط می‌شود؛ در حالی که «الْجَوَاب» در سبأ ۳۴:۱۳، صورت جمع «جَابِيَة» از خانواده «ج ب ي» است.
این دو واژه در نوشتار بدون اعراب شبیه‌اند، ولی اشتقاق و کاربرد یکسان ندارند.
سیاق آیه نیز این تفاوت را روشن می‌کند. سخن از ظرف‌های بزرگ و دیگ‌هاست، نه گفت‌وگو و پاسخ دادن.
بنابراین، ترجمه «كَالْجَوَابِ» به «مانند پاسخ‌ها» هیچ تناسبی با جمله ندارد. معنای درست در این آیه «مانند حوض‌ها» است.
در برخی قرائت‌ها، صورت «كَالْجَوَابِي» با حفظ یای پایانی آمده و در قرائت‌های دیگر «كَالْجَوَابِ» خوانده شده است.
این اختلاف به اثبات یا حذف یای پایانی در شیوهٔ قرائت، از جمله در وصل و وقف، مربوط است؛ نه به تفاوت معنای واژه یا مجوز تغییر متن مصحف مورد استفاده. در هر دو صورت، سخن از جمع «جَابِيَة» است.
۴. «اجتباء»؛ برگزیدن و اختصاص دادن
از گردآوری تا انتخاب
«اجْتَبَى» از باب افتعال است و در کاربرد شناخته‌شده خود به معنای برگزیدن و انتخاب کردن آمده است.
در «کتاب العین»، درباره «اجْتَبَى الرَّجُلُ الرَّجُلَ» گفته شده که شخصی دیگری را به خود نزدیک می‌کند.
این توضیح نشان می‌دهد که اجتباء تنها انتخاب ذهنی از میان چند گزینه نیست. گاهی شخصی از میان دیگران برگزیده می‌شود و در رابطه یا جایگاهی ویژه قرار می‌گیرد.
راغب اصفهانی «اجتباء» را گردآوردن از راه برگزیدن توضیح می‌دهد. در این تحلیل، عمل انتخاب با اختصاص دادن چیزی یا کسی ارتباط دارد.
راغب، مفردات؛ اجتباء به طریق اصطفاء
این پیوند قابل فهم است: انسان از میان مجموعه‌ای گسترده، چیزی را انتخاب می‌کند و برای خود یا هدفی معین جدا می‌سازد.
بااین‌حال، نباید هر «اجتباء» را به گردآوری اشخاص در یک مکان تبدیل کرد. در کاربرد قرآنی، برگزیدن معنایی شناخته‌شده است و هدف یا نتیجه آن از ادامه آیه معلوم می‌شود.
یوسف؛ برگزیدن همراه با آموزش و نعمت؛ یوسف ۱۲:۶
وَكَذَٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَىٰ آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَىٰ أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
«و این‌گونه پروردگارت تو را برمی‌گزیند و از تأویل سخنان و رخدادها به تو می‌آموزد و نعمت خود را بر تو و بر خاندان یعقوب کامل می‌کند، همان‌گونه که پیش از این بر دو پدرت ابراهیم و اسحاق کامل کرد. بی‌گمان پروردگارت دانا و حکیم است.» (یوسف ۱۲:۶)
در این آیه، یعقوب درباره آینده یوسف سخن می‌گوید.
«يَجْتَبِيكَ» به معنای برگزیدن توست. پس از آن، آموزش تأویل احادیث و کامل شدن نعمت مطرح می‌شود.
این همراهی نشان می‌دهد که در این موقعیت، برگزیدگی با دانشی ویژه و نعمتی الهی پیوند دارد.
اما خود فعل «يجتبيك» به معنای «آموزش تأویل احادیث» نیست. آموزش با فعل مستقل «يُعَلِّمُكَ» بیان شده است.
همچنین، آیه از خاندان یعقوب و ابراهیم و اسحاق نام می‌برد؛ ولی این نام‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که اجتباء، امتیازی خودکار و موروثی برای همه افراد یک نسل است.
در این آیه، شخص یوسف موضوع برگزیدن است و آثار آن در ادامه جمله توضیح داده می‌شوند.
ابراهیم؛ برگزیدگی در کنار شکر و هدایت؛ نحل ۱۶:۱۲۱
شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
«سپاسگزار نعمت‌های او بود؛ او را برگزید و به راهی راست هدایت کرد.» (نحل ۱۶:۱۲۱)
این آیه درباره ابراهیم است.
در نحل ۱۶:۱۲۰، از حنیف بودن، تسلیم در برابر خدا و مشرک نبودن ابراهیم سخن رفته است. سپس سپاسگزاری او مطرح می‌شود و آیه از برگزیدن و هدایت کردن او خبر می‌دهد.
در اینجا، اجتباء در شبکه‌ای از صفات و رفتارهای مثبت آمده است؛ اما خود واژه «اجتباه» به‌تنهایی همه این ویژگی‌ها را دربرنمی‌گیرد.
شکر از «شَاكِرًا» فهمیده می‌شود، هدایت از «هَدَاهُ»، و برگزیدن از «اجْتَبَاهُ».
این تمایز برای ترجمه اهمیت دارد. اگر اجتباء به «هدایت کردن» یا «پاک کردن» ترجمه شود، تفاوت افعال مستقل آیه از میان می‌رود.
آدم؛ برگزیدگی پس از لغزش؛ طه ۲۰:۱۲۲
ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَىٰ
«سپس پروردگارش او را برگزید و توبه او را پذیرفت و هدایت کرد.» (طه ۲۰:۱۲۲)
این آیه پس از گزارش ماجرای آدم و لغزش او آمده است.
نکته قابل توجه آن است که اجتباء در اینجا پس از آن ماجرا مطرح می‌شود. در ادامه نیز از پذیرش توبه و هدایت سخن می‌رود.
بنابراین، نمی‌توان از معنای اجتباء نتیجه گرفت که هرکس برگزیده شده، هرگز پیش از برگزیده شدن مرتکب خطا نشده است.
در این آیه، برگزیدگی و پذیرش توبه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. هرکدام معنای مستقل خود را دارد.
همچنین نباید «فَتَابَ عَلَيْهِ» را به معنای خود «اجتباه» وارد کرد. پذیرش توبه از فعل و عبارت جداگانه آیه فهمیده می‌شود.
یونس؛ برگزیدگی و قرار گرفتن در شمار صالحان؛ قلم ۶۸:۵۰
فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ
«پس پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد.» (قلم ۶۸:۵۰)
در این آیه، درباره یونس سخن می‌رود.
قلم ۶۸:۴۸ و قلم ۶۸:۴۹، وضعیت دشوار او و سرزنشی را که ممکن بود متوجه او شود مطرح می‌کنند. سپس از اجتباء و قرار گرفتن او در شمار صالحان خبر داده می‌شود.
در اینجا نیز برگزیدن به معنای آن نیست که همه رخدادهای پیشین از داستان حذف یا نادیده گرفته شوند.
همچنین «صالح قرار دادن» با فعل «جَعَلَهُ» بیان شده است. این نتیجه در سیاق با اجتباء ارتباط دارد، ولی معنای خود «اجتباء» به‌تنهایی نیست.
در کنار آیه مربوط به آدم، این کاربرد نشان می‌دهد که اجتباء را نباید صرفا نشانه وضعیتی دانست که هیچ لغزش یا آزمونی پیش از آن وجود نداشته باشد.
برگزیدن و هدایت در میان نسل‌ها
در انعام ۶:۸۷، پس از نام بردن از پیامبران و اشاره به پدران، فرزندان و برادران آنان، آمده است:
«وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ»
«و آنان را برگزیدیم و به راهی راست هدایت کردیم.»
در مریم ۱۹:۵۸، از پیامبرانِ برخوردار از نعمت الهی سخن می‌رود؛ در معرفی آنان، نسل آدم، همراهان نوح، نسل ابراهیم و اسرائیل، و کسانی که هدایت و برگزیده شده‌اند، یاد می‌شوند.
در این آیات، اجتباء با هدایت همراه است. اما باز هم انتخاب و هدایت دو مفهوم جدا هستند که با دو فعل مستقل بیان شده‌اند.
وجود نسبت خانوادگی نیز نباید به قاعده‌ای تبدیل شود که همه فرزندان یا خویشاوندان اشخاص برگزیده، بدون قید و شرط همان جایگاه را داشته باشند.
موضوع این آیات اشخاص و گروه‌هایی است که با اوصاف و زمینه مشخص معرفی شده‌اند.
۵. دامنه برگزیدگی و یک کاربرد متفاوت «اجتباء»
آیا اجتباء فقط برای پیامبران است؟ حج ۲۲:۷۸
وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِيرُ
«و در راه آن معبود یگانه چنان‌که شایسته کوشش در راه اوست بکوشید. او شما را برگزیده است و در دین بر شما تنگنایی قرار نداده است؛ آیین پدرتان ابراهیم. او شما را پیش از این و در این، مسلمانان نامیده است، تا رسول بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواهان باشید. پس صلاة را برپا دارید و زکات بدهید و به آن معبود یگانه چنگ زنید. او سرپرست شماست؛ چه نیکو سرپرستی و چه نیکو یاوری.» (حج ۲۲:۷۸)
در این آیه، «اجْتَبَاكُمْ» خطاب به جمع آمده است.
مخاطبان آیه تنها یک پیامبر نیستند؛ بلکه گروهی از مؤمنان‌اند که به کوشش در راه خدا، برپایی صلاة، دادن زکات و پایبندی به او فراخوانده شده‌اند.
این کاربرد نشان می‌دهد که اجتباء در قرآن به برگزیدن یک پیامبر یا فرد معین محدود نیست.
بااین‌حال، نباید نتیجه گرفت که همه اعضای جامعه مخاطب، بدون توجه به رفتار و مسئولیت خود، دارای مقام یکسان یا مصون از خطا شده‌اند.
در همین آیه، برگزیدگی با مسئولیت، کوشش و گواه بودن بر مردم همراه است.
پس معنای لغوی اجتباء، برگزیدن است؛ اما نوع جایگاه و مسئولیت برگزیدگان باید از خود سیاق شناخته شود.
برگزیدن رسولان و آگاهی از غیب
در آل‌عمران ۳:۱۷۹ آمده است:
«وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ»
«ولی آن معبود یگانه از میان رسولانش هرکه را بخواهد برمی‌گزیند.»
آیه در زمینه آگاه کردن انسان‌ها از غیب قرار دارد.
در اینجا «مِنْ رُسُلِهِ» میدان انتخاب را مشخص می‌کند: از میان رسولان.
بنابراین، این کاربرد به همه انسان‌ها یا همه مؤمنان تعمیم داده نمی‌شود. آیه درباره برگزیدن از میان رسولان در سیاق آگاهی از غیب سخن می‌گوید.
این تفاوت با حج ۲۲:۷۸ اهمیت دارد. در آنجا یک جمع از مؤمنان مخاطب اجتباء هستند؛ اما در اینجا انتخاب از میان رسولان مطرح است.
پس خود واژه اجتباء جایگاه واحد و ثابتی را برای همه موارد تعیین نمی‌کند.
اجتباء، مشیت و بازگشت به خدا؛ شوری ۴۲:۱۳
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ
«از دین، آنچه را به نوح سفارش کرده بود و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه را به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم، برای شما مقرر داشت: دین را برپا دارید و در آن پراکنده نشوید. آنچه آنان را به سوی آن می‌خوانی بر مشرکان سنگین آمده است. آن معبود یگانه هرکه را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هرکه را به سوی او بازگردد به سوی خود هدایت می‌کند.» (شوری ۴۲:۱۳)
در این آیه، اجتباء با «إِلَيْهِ» همراه شده است.
این حرف، جهت انتخاب را روشن می‌کند: خداوند کسی را به سوی خود برمی‌گزیند.
در ادامه، هدایت نیز با «إِلَيْهِ» آمده و با «مَنْ يُنِيبُ» ارتباط یافته است؛ یعنی کسی که بازمی‌گردد و روی می‌آورد.
این دو بخش را نباید بدون دلیل یکی دانست. جمله نخست از اجتباء و مشیت الهی سخن می‌گوید؛ جمله دوم از هدایت و انابه.
بااین‌حال، کنار هم آمدن آنها نشان می‌دهد که برگزیدن و هدایت در این سیاق به سوی خداوند جهت دارند.
از خود این آیه نمی‌توان یک نظریه کامل درباره رابطه مشیت خدا و اختیار انسان استخراج کرد. چنین بحثی نیازمند بررسی آیات دیگر نیز هست.
همچنین نمی‌توان صرفا بر پایه «مَنْ يَشَاءُ» نتیجه گرفت که برگزیدن، امری بی‌حکمت یا مستقل از همه معیارهای الهی است. واژه، تعلق انتخاب به مشیت خداوند را بیان می‌کند؛ اما همه مبانی این مشیت را شرح نمی‌دهد.
اعراف ۷:۲۰۳؛ چرا خودت آن را فراهم نمی‌کنی؟
وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَٰذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
«و هنگامی که نشانه‌ای برایشان نیاوری، می‌گویند: چرا خود آن را برنگزیدی؟ بگو: تنها از آنچه از پروردگارم به من وحی می‌شود پیروی می‌کنم. این بینش‌هایی از پروردگارتان و هدایت و رحمتی برای گروهی است که ایمان می‌آورند.»
این آیه از نظر کاربرد «اجتباء» با بیشتر آیات دیگر تفاوت دارد.
در بیشتر موارد، خداوند فاعل اجتباء است و اشخاص را برمی‌گزیند. اما اینجا «اجْتَبَيْتَهَا» فعل ماضی دوم‌شخص مفرد است و از زبان مخالفان پیامبر نقل شده است.
ضمیر «هَا» به «آيَة» بازمی‌گردد.
در این جمله، آنان درباره نشانه‌ای سخن می‌گویند که پیامبر برایشان نیاورده است و از او می‌پرسند چرا آن را اجتباء نکرده است.
در توضیحات لغوی و تفسیری، دو خوانش مهم برای این عبارت گزارش شده است.
خوانش نخست، آن را به برگزیدن یا به دست آوردن آیه مربوط می‌کند؛ یعنی چرا خود آن را انتخاب نکردی یا فراهم نیاوردی؟
خوانش دوم، با توجه به لحن مخالفان و پاسخ پیامبر، معنای از پیش خود ساختن و فراهم کردن سخن را مطرح می‌کند؛ یعنی چرا خودت آن را نساختی یا از نزد خود نیاوردی؟
این خوانش دوم از سیاق پشتیبانی می‌گیرد؛ زیرا پاسخ آیه چنین است: «إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ مِنْ رَبِّي»؛ یعنی پیامبر تنها از آنچه به او وحی می‌شود پیروی می‌کند.
این پاسخ، تفاوت میان دریافت و پیروی از وحی و پدید آوردن سخن از نزد خود را برجسته می‌کند.
بااین‌حال، نباید «ساختن دروغ» را معنای اصلی و همیشگی ریشه «ج ب ي» معرفی کرد. در کاربردهای دیگر اجتباء، چنین معنایی وجود ندارد.
همچنین لازم است میان سخن مخالفان و داوری خود قرآن تفاوت گذاشته شود. آیه ادعای آنان را نقل می‌کند؛ نه اینکه آن را تأیید نماید.
ترجمه «چرا خود آن را برنگزیدی؟» معنای انتخاب را حفظ می‌کند و با دامنه لغوی فعل سازگار است. در توضیح سیاقی می‌توان افزود که سخن آنان می‌تواند کنایه از فراهم آوردن یا ساختن نشانه‌ای از نزد خود باشد.
طبری؛ انتخاب، دریافت و از پیش خود فراهم کردن
در اینجا، اجتباء نه برگزیدن انسان است و نه گردآوری مال و محصول؛ بلکه انتخاب یا فراهم کردن آیه موضوع گفتار قرار گرفته است.
۷. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
در ترجمه این ریشه، باید میان سه کاربرد اصلی تفاوت گذاشت.
در قصص ۲۸:۵۷، «يُجْبَى إِلَيْهِ» به معنای «به سوی آن گرد آورده می‌شود» است. این برگردان، هم عمل گردآوری و هم جهت رسیدن محصولات را حفظ می‌کند.
در سبأ ۳۴:۱۳، «كَالْجَوَابِ» را می‌توان «مانند حوض‌ها» ترجمه کرد. «الجواب» در این آیه جمع جابیه است و به معنای پاسخ‌ها نیست.
در آیات مربوط به «اجتباء» الهی، «برگزیدن» معادل طبیعی و قابل دفاع است. هنگامی که حرف «إِلَى» با آن آمده باشد، جهت برگزیدگی نیز باید جداگانه منتقل شود؛ مانند «به سوی خود برمی‌گزیند» در شوری ۴۲:۱۳.
در اعراف ۷:۲۰۳، ترجمه فعلی فرقان، «چرا خود آن را برنگزیدی؟»، معنای شناخته‌شده فعل را حفظ می‌کند. خوانش «چرا خودت آن را فراهم نکردی یا نساختی؟» را می‌توان در توضیح سیاقی بررسی کرد، اما نباید بدون دلیل جایگزین قطعی معنای واژه شود.
برای توضیح کوتاه ریشه می‌توان نوشت:
«ج ب ي: گردآوردن و فراهم آوردن چیزی؛ و در صورت اجتباء، برگزیدن و اختصاص دادن کسی یا چیزی.»
معنای هر صورت در آیه باید جدا مشخص شود. «يُجْبَى» در قصص درباره محصولات است، «الجواب» در سبأ نام حوض‌هاست، و «اجتباء» در بیشتر موارد به برگزیدن مربوط می‌شود.
جمع‌بندی
ریشه «ج ب ي» در عربی با گردآوردن، فراهم کردن و به دست آوردن چیزها از منابع گوناگون ارتباط دارد. جمع‌آوری آب در حوض، گردآوری مال و فراهم آمدن محصولات در یک مکان، کاربردهای روشن این خانواده‌اند.
«جَابِيَة» نام حوض بزرگی است که آب در آن جمع می‌شود. جمع آن «جَوَاب» یا «جَوَابِي» است که در سبأ ۳۴:۱۳ برای تشبیه ظرف‌های بزرگ غذا به حوض‌ها به کار رفته است.
در شاخه «اجتباء»، میدان معنا به انتخاب و اختصاص دادن گسترش یافته است. قرآن این فعل را درباره یوسف، ابراهیم، آدم، یونس، گروهی از پیامبران و جمعی از مؤمنان به کار برده است. نوع برگزیدگی و آثار آن در همه آیات یکسان نیست؛ در بعضی با آموزش، در بعضی با هدایت و در بعضی با مسئولیت دینی همراه است.
اعراف ۷:۲۰۳ نیز کاربرد متفاوتی دارد که در آن انتخاب یا فراهم آوردن یک آیه از زبان مخالفان پیامبر مطرح می‌شود. این تفاوت نشان می‌دهد که اجتباء در زبان به برگزیدن اشخاص محدود نیست.
بنابراین، معنای مرکزی قابل دفاع این ریشه، گردآوری و فراهم آوردن است؛ و در شاخه اجتباء، برگزیدن و اختصاص دادن کسی یا چیزی برجسته می‌شود.
این پیوند معنایی نباید باعث شود که همه کاربردهای ریشه به گردآوری مادی فروکاسته شوند یا از مفهوم برگزیدگی، مقام و امتیاز ثابتی برای همه برگزیدگان استخراج شود. معنای دقیق هر کاربرد، با توجه به صورت واژه، مفعول، حروف همراه و سیاق آیه روشن می‌شود.