ریشهٔ ح ج ب
پوشاندن، مانع شدن، جدا ساختن و بازداشتن از دیدن یا دسترسی
صورت‌های قرآنی و لغوی
حِجَابٌ
اسم مرفوع؛ اعراف و فصلت
حِجَابًا
اسم منصوب؛ اسراء و مریم
حِجَابٍ
اسم مجرور؛ احزاب و شوری
بِالْحِجَابِ
ص ۳۸:۳۲؛ حرف اضافه و اسم
لَمَحْجُوبُونَ
مطففین ۸۳:۱۵؛ اسم مفعول جمع
حَجَبَ ـ يَحْجُبُ
فعل مجرد؛ غیرقرآنی
حَجْب
مصدر؛ غیرقرآنی
حِجَاب
پرده و مانع؛ اسم قرآنی
حُجُب
جمع حجاب؛ غیرقرآنی
حَاجِب
دربان یا ابرو؛ غیرقرآنی
حَجَبَة / حُجَّاب
جمع حاجب؛ غیرقرآنی
حِجَابَة
مسئولیت درگاه؛ غیرقرآنی
مَحْجُوب
اسم مفعول؛ جمع آن قرآنی است
حَجَّبَ ـ يُحَجِّبُ
باب تفعیل؛ غیرقرآنی
تَحَجَّبَ
باب تفعّل؛ غیرقرآنی
اِحْتَجَبَ
باب افتعال؛ غیرقرآنی
مُحْتَجِب
اسم فاعل افتعال؛ غیرقرآنی
اِسْتَحْجَبَ
باب استفعال؛ غیرقرآنی
حَجَبَات
برجستگی‌های استخوانی؛ غیرقرآنی
ریشهٔ «ح ج ب» در زبان عربی به قرار گرفتن یا قرار دادن مانعی میان دو چیز مربوط است؛ به‌گونه‌ای که دیدن، رسیدن، ورود یا ارتباط مستقیم محدود یا ناممکن شود. این مانع ممکن است مادی باشد، مانند پرده‌ای میان دو بخش خانه؛ یا غیرمادی، مانند مانعی که از فهمیدن سخن، رسیدن به کسی یا برخورداری از چیزی جلوگیری می‌کند.
از همین خانواده، «حِجَاب» به پرده و جداکننده، «حَاجِب» به کسی که ورود و دسترسی را کنترل می‌کند، و «مَحْجُوب» به کسی یا چیزی گفته می‌شود که در پس مانع قرار گرفته یا از دسترسی محروم شده است.
در قرآن، این ریشه هشت بار آمده است: هفت بار به صورت «حِجَاب» و یک بار به صورت «مَحْجُوبُونَ». کاربردهای آن از پرده و جداکنندهٔ مکانی تا مانع فهم، فاصله در ارتباط و محروم شدن از دسترسی به پروردگار گسترده‌اند.
در زبان امروز، «حجاب» در فارسی و عربی بیشتر با پوشش زنان شناخته می‌شود. اما این کاربرد اصطلاحی، تمام معنای ریشه نیست. در قرآن، واژهٔ «حجاب» برای مانع و جداکننده به کار رفته است و هیچ‌یک از هفت مورد آن، به‌تنهایی نام یک لباس مشخص مانند روسری یا چادر نیست.
این تفاوت به معنای نفی وجود پوشش در قرآن نیست؛ بلکه ضرورت جدا کردن معنای واژه از احکام و اصطلاحات دیگری را نشان می‌دهد که باید بر پایهٔ الفاظ و آیات مربوط به خودشان بررسی شوند.
۱. صورت‌ها و مشتق‌های ریشه
ریشهٔ «ح ج ب» از سه حرف حاء، جیم و باء ساخته شده و از ریشه‌های صحیح سالم عربی است.
صورت‌های مهم این خانواده عبارت‌اند از:
- حَجَبَ ـ يَحْجُبُ: پوشاند، مانع شد، از دیدن، ورود یا رسیدن بازداشت.
- حَجْب: عمل پوشاندن، جدا کردن و جلوگیری از دسترسی.
- حِجَاب: پرده، پوشش یا هر مانعی که میان دو طرف حائل شود.
- حُجُب: جمع «حِجَاب»، به معنای پرده‌ها و موانع.
- حَاجِب: مانع‌شونده یا کسی که ورود و دسترسی را کنترل می‌کند؛ همچنین ابرو.
- حَجَبَة و حُجَّاب: جمع‌های شناخته‌شدهٔ «حَاجِب» در معنای نگهبانان درگاه و مسئولان دسترسی.
- حِجَابَة: مسئولیت نگهبانی و ادارهٔ ورود و دسترسی؛ در کاربرد تاریخی، نگهداری و سرپرستی درگاه یا مکانی معین.
- مَحْجُوب: پوشیده‌شده، جداشده با مانع، یا محروم از دیدار و دسترسی.
- حَجَّبَ ـ يُحَجِّبُ: پوشاند یا میان چیزی و دیگری مانع برقرار کرد.
- تَحَجَّبَ: پشت پرده قرار گرفت یا خود را پوشاند.
- اِحْتَجَبَ: پنهان شد، پشت مانع قرار گرفت یا از دید و دسترسی دیگران دور ماند.
- مُحْتَجِب: کسی که پشت پرده یا مانعی قرار گرفته و از دید و دسترسی دور است.
- اِسْتَحْجَبَ: کسی را برای نگهبانی درگاه یا تنظیم دسترسی به خدمت گرفت.
- حَجَبَات: در کاربرد تشریحی کهن، بخش‌های برجسته‌ای از استخوان لگن یا پهلوی حیوان.
این صورت‌ها همگی در قرآن نیامده‌اند.
صورت‌های قرآنی عبارت‌اند از «حِجَابٌ» در اعراف ۷:۴۶ و فصلت ۴۱:۵؛ «حِجَابًا» در اسراء ۱۷:۴۵ و مریم ۱۹:۱۷؛ «حِجَابٍ» در احزاب ۳۳:۵۳ و شوری ۴۲:۵۱؛ «بِالْحِجَابِ» در ص ۳۸:۳۲؛ و «لَمَحْجُوبُونَ» در مطففین ۸۳:۱۵.
در نتیجه، قرآن از این ریشه تنها اسم «حِجَاب» و اسم مفعول «مَحْجُوب» را به کار برده است. فعل «حَجَبَ» و صورت‌های «تَحَجَّبَ» و «اِحْتَجَبَ» در متن قرآن نیامده‌اند.
۲. هستهٔ معنایی و کاربرد در عربی کهن
مانع شدن؛ اصل معنایی ریشه
ابن فارس در مقاییس اللغة، دربارهٔ ریشهٔ «ح ج ب» می‌نویسد:
أَصْلٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ الْمَنْعُ
یعنی: «اصلی واحد دارد و آن بازداشتن و مانع شدن است.»
او سپس «حَجَبْتُهُ عَنْ كَذَا» را به معنای بازداشتن کسی از چیزی توضیح می‌دهد.
در لسان العرب نیز «حِجَاب» با «سِتْر» توضیح داده شده و آمده است که هر چیزی میان دو چیز حائل شود، می‌تواند «حجاب» نامیده شود.
از مجموعهٔ این توضیح‌ها، معنای پایه روشن می‌شود: حائل شدن یا مانع ساختن، به‌گونه‌ای که دیدن، رسیدن یا دسترسی مستقیم محدود شود.
این مانع همیشه یک پردهٔ پارچه‌ای نیست.
ممکن است دیوار، در، پوشش یا هر چیز دیگری مانع دیدن یا ورود شود. همچنین ممکن است مانع از نوع رابطه، اختیار یا فهم باشد.
برای نمونه، کسی که اجازهٔ ورود به حضور فرمانروا ندارد، ممکن است «محجوب» باشد، هرچند هیچ پرده‌ای مستقیماً در برابر چشم او آویخته نشده باشد.
پس «حجب» میدان معنایی گسترده‌تری از پوشاندن بدن دارد.
ابن فارس، مقاییس اللغة؛ اصل منع و تشبیه‌های بدنی
«حِجَاب»؛ چیزی که میان دو طرف قرار می‌گیرد
«حِجَاب» در عربی نام چیزی است که با آن پوشیده می‌شوند یا میان دو طرف مانع برقرار می‌کنند.
در معنای مادی، پرده‌ای میان دو فضای خانه می‌تواند حجاب باشد.
اما کارکرد چنین پرده‌ای تنها پوشاندن یک شخص نیست. ممکن است فضای خصوصی را از فضای عمومی جدا کند، مانع دیدن درون اتاق شود یا دسترسی مستقیم را محدود سازد.
در همهٔ این موارد، «حجاب» به چیزی اشاره دارد که رابطهٔ مستقیم میان دو سوی خود را تغییر می‌دهد.
این نکته برای فهم کاربرد قرآنی اهمیت دارد؛ زیرا در بسیاری از آیات، «حجاب» با تعبیرهایی مانند «بَيْنَ»، «مِنْ وَرَاءِ» و «عَنْ» همراه شده است.
این تعبیرها، رابطهٔ میان مانع و دو طرف آن را روشن می‌کنند.
«حَاجِب»؛ نگهبان درگاه
در عربی کهن، «حَاجِب» برای کسی به کار رفته که ورود افراد به حضور حاکم یا صاحب مقام را تنظیم می‌کند.
در این کاربرد، حاجب لزوماً شخص را از نظر جسمی نمی‌پوشاند؛ بلکه مانع دسترسی مستقیم او می‌شود.
در الصحاح، جوهری «حَاجِب» را با «بَوَّاب»، یعنی دربان، توضیح می‌دهد.
این کاربرد نشان می‌دهد که منع دسترسی شاخه‌ای ثبت‌شده در میدان این ریشه است؛ اما خود این شاهد، تاریخ آغاز آن معنا را به‌تنهایی تعیین نمی‌کند.
ممکن است شخص پشت درگاه بماند و به سبب تصمیم حاجب نتواند وارد شود. در چنین حالتی، حجب از نوع جلوگیری از ورود است.
از همین خانواده، «حِجَابَة» برای مسئولیت نگهبانی درگاه و در کاربرد تاریخی، نگهداری و سرپرستی درِ کعبه نیز شناخته شده است.
در این معنا، «حجابت» عنوان یک وظیفهٔ اجتماعی و اداری است؛ نه نام پوشاک.
«حَاجِبُ الْعَيْن»؛ ابرو
«حَاجِب» در عربی به ابرو نیز گفته می‌شود.
ابن فارس این کاربرد را با معنای منع مرتبط می‌کند و ابروها را به چیزی تشبیه می‌کند که از رسیدن چیزی به چشم جلوگیری می‌کند. این توضیح یک تشبیه لغوی است، نه گزارشی جامع از کارکرد تشریحی ابرو.
در این کاربرد، ابرو یک مانع مطلق نیست. انسان همچنان از زیر ابرو می‌بیند.
بنابراین، حجب لزوماً به معنای قطع کامل هرگونه ارتباط نیست؛ ممکن است چیزی بخشی از اثر یا دسترسی را محدود کند.
این مثال نشان می‌دهد که معنای مانع شدن می‌تواند در ساختار طبیعی بدن نیز کاربرد پیدا کند.
«حِجَابُ الْجَوْف»؛ جداکنندهٔ درونی بدن
در منابع لغوی، «حِجَابُ الْجَوْف» برای پرده یا بافتی درونی ثبت شده که میان بخش‌هایی از بدن حائل می‌شود.
ازهری آن را بافتی معرفی می‌کند که میان بخش‌های درونی بدن قرار دارد.
در این کاربرد، حجاب نه پوشاک است و نه وسیله‌ای برای پنهان کردن شخص از نگاه دیگران.
بلکه جداکننده‌ای طبیعی میان دو بخش بدن است.
از این مثال نیز روشن می‌شود که «حجاب» می‌تواند به ساختار حائل و جداکننده اشاره کند، حتی اگر درون بدن و دور از دید معمول باشد.
«حَاجِبُ الشَّمْس»؛ کنارهٔ خورشید
در عربی کهن، «حَاجِبُ الشَّمْس» برای کناره یا بخشی از خورشید که در افق آشکار می‌شود نیز ثبت شده است.
این کاربرد با معنای ابرو و چیزی که بخشی از آن نمایان یا پوشیده می‌ماند ارتباط تصویری دارد.
اما نباید از این تعبیر نتیجه گرفت که عرب‌های نخستین برای خورشید ابروی جسمانی تصور می‌کرده‌اند.
زبان طبیعی از تصویرهای شناخته‌شده برای توصیف شکل‌ها و پدیده‌های دیگر استفاده می‌کند.
همچنین، این کاربرد به‌تنهایی توضیح‌دهندهٔ تمام معانی «حجاب» در قرآن نیست.
لسان العرب و الصحاح؛ دربان، ابرو، حجاب جوف و کنارهٔ خورشید
شاهدی منسوب به شعر جاهلی
در الشعر والشعراء ابن قتیبه، بیتی منسوب به امرؤ القیس در توصیف اسب آمده است:
سَلِيمُ الشَّظَى عَبْلُ الشَّوَى شَنِجُ النَّسَا
لَهُ حَجَبَاتٌ مُشْرِفَاتٌ عَلَى الْفَالِ
یعنی: «اسبی با استخوان‌های سالم ساق، اندام‌های درشت و زردپی‌های استوار پا؛ و برجستگی‌های لگنش بر گوشت کنار آن برآمده است.» این برگردان، تقریبی از واژگان وصفی و تشریحی کهن است، نه نام‌گذاری دقیق تشریح امروز.
در این بیت، «حَجَبَات» به بخش‌های برجستهٔ استخوانی نزدیک پهلو و لگن اسب مربوط است.
این کاربرد در لسان العرب و تهذیب اللغة نیز ثبت شده است.
اهمیت شاهد در آن است که خانوادهٔ «ح ج ب» در زبان شعر کهن، تنها برای پردهٔ خانه یا پوشش انسان به کار نرفته است؛ بلکه نام برخی بخش‌های برجستهٔ بدن حیوان نیز از همین خانواده شناخته شده‌اند.
البته این بیت شاهد مستقیمِ معنای «حجاب» به‌عنوان پرده نیست. برای معنای پرده و مانع باید به شواهد مستقل لغوی و کاربردهای خود قرآن مراجعه کرد.
همچنین، هرچند این بیت در منابع به امرؤ القیس نسبت داده شده، انتساب شاعر و ثبت بیت در منابع بعدی را باید از اثبات قطعی زمان سرایش آن جدا نگه داشت.
ابن قتیبه، الشعر والشعراء؛ شاهد منسوب به امرؤ القیس
پیوند پوشاندن و بازداشتن
در برخی کاربردها، پوشاندن و بازداشتن همزمان رخ می‌دهند.
پرده‌ای که میان دو نفر قرار می‌گیرد، می‌تواند مانع دیدن نیز باشد.
اما همیشه چنین نیست.
ممکن است شخصی از ورود به مکانی منع شود، بی‌آنکه دیدن آن مکان برایش ناممکن باشد. همچنین ممکن است چیزی دیده نشود، ولی از راه دیگری دربارهٔ آن آگاهی به دست آید.
بنابراین، «حجب» را نباید در همهٔ کاربردها مساوی با نابینایی، نشنیدن یا قطع کامل هرگونه ارتباط گرفت.
نوع مانع و آنچه از آن جلوگیری می‌شود، از سیاق مشخص می‌گردد.
این تفاوت در کاربردهای قرآنی ریشه به‌خوبی دیده می‌شود.
۳. حجاب به‌عنوان مانع و جداکننده در قرآن
اعراف ۷:۴۶ ـ حجاب میان دو گروه
متن آیه:
وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و میان آن دو حجاب و جداکننده‌ای است؛ و بر اعراف مردانی هستند که هر گروه را از نشانه‌هایشان می‌شناسند و اهل بهشت را ندا می‌دهند که: سلام بر شما. هنوز به آن وارد نشده‌اند، درحالی‌که امید دارند.»
در این آیه، «حِجَابٌ» میان دو گروه قرار دارد که در سیاق آیات پیشین، اهل بهشت و اهل آتش‌اند.
عبارت «بَيْنَهُمَا» نقش حجاب را روشن می‌کند: چیزی میان آن دو طرف حائل شده است.
در اینجا، حجاب یک لباس نیست. آیه از جداکننده‌ای میان دو گروه سخن می‌گوید.
اما خود واژه تعیین نمی‌کند که آن جداکننده از چه ماده‌ای ساخته شده یا چه شکل فیزیکی دارد.
«وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ» نیز گروهی را معرفی می‌کند که بر اعراف قرار دارند و دیگران را از نشانه‌هایشان می‌شناسند.
این توصیف نشان می‌دهد که وجود حجاب لزوماً به معنای ناممکن بودن همهٔ شکل‌های شناخت و ارتباط نیست. در همین صحنه، شناخت و ندا دادن نیز مطرح است.
بنابراین، نباید «حجاب» را بدون شاهد به مانعی تبدیل کرد که تمام دیدن، شنیدن و ارتباط را مطلقاً قطع می‌کند.
معنای روشن واژه در این آیه، جداکننده‌ای میان دو طرف است.
مریم ۱۹:۱۷ ـ پرده‌ای میان مریم و دیگران
متن آیه:
فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«پس مریم میان خود و آنان پرده‌ای قرار داد؛ آنگاه روح خود را به سوی او فرستادیم و برای او به صورت انسانی خوش‌اندام نمایان شد.»
در مریم ۱۹:۱۶، مریم از خانوادهٔ خود کناره می‌گیرد و به مکانی شرقی می‌رود.
سپس مریم ۱۹:۱۷ می‌گوید او «مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا» اختیار کرد.
در اینجا، حجاب به جداکننده‌ای مربوط است که مریم میان خود و دیگران برقرار کرده است.
این معنا با خلوت و دور ماندن از نگاه و دسترسی مستقیم دیگران سازگار است.
اما آیه نمی‌گوید مریم روسری، چادر یا لباس مشخصی بر سر کرد.
عبارت «اتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا» از قرار دادن مانع یا پرده‌ای میان او و دیگران سخن می‌گوید. نوع دقیق آن مانع در خود جمله مشخص نشده است.
این تفاوت در فهم واژه اهمیت دارد؛ زیرا پوشاک و پردهٔ جداکننده هر دو ممکن است چیزی را بپوشانند، اما از نظر نوع و کارکرد یکسان نیستند.
در ادامه، روح فرستاده‌شده برای مریم به صورت انسانی نمایان می‌شود. بنابراین، حجاب یادشده به معنای ناممکن شدن هرگونه ورود، دیدار یا ارتباط در تمام شرایط نیست.
جزئیات آن رویداد باید در تأویل خود داستان بررسی شود.
احزاب ۳۳:۵۳ ـ حجاب میان دو سوی گفتگو
متن آیه:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَىٰ طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَٰكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَٰلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خانه‌های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه برای غذایی به شما اجازه داده شود، بی‌آنکه منتظر آماده شدن آن بمانید؛ ولی هنگامی که دعوت شدید، وارد شوید و چون غذا خوردید، پراکنده شوید و برای گفتگو باقی نمانید. این کار شما پیامبر را آزار می‌داد و او از شما شرم می‌کرد، ولی آن معبود یگانه از بیان حق شرم نمی‌کند. و هنگامی که از آنان چیزی خواستید، از پشت حجاب و پرده‌ای جداکننده بخواهید. این برای دل‌های شما و دل‌های آنان پاکیزه‌تر است. و شما را نرسد که رسول آن معبود یگانه را آزار دهید و نه اینکه پس از او هرگز با همسرانش ازدواج کنید. بی‌گمان این نزد آن معبود یگانه کاری بزرگ است.»
در این آیه، «حِجَابٍ» در ترکیب «مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ» آمده است.
«وَرَاء» رابطهٔ مکانی را روشن می‌کند: پرسش یا درخواست از سوی دیگر یک جداکننده انجام می‌شود.
بنابراین، حجاب در اینجا مانعی میان دو سوی گفتگوست.
موضوع و مخاطب آیه
آیه با آداب ورود به خانه‌های پیامبر آغاز می‌شود.
از ورود بدون اجازه، انتظار برای آماده شدن غذا، ماندن طولانی برای گفتگو و آزار رساندن به پیامبر سخن می‌گوید.
سپس فرمان می‌دهد که اگر چیزی از زنان مورد اشاره خواسته شد، این درخواست از پشت حجاب انجام شود.
ضمیر «هُنَّ» در «سَأَلْتُمُوهُنَّ» با سیاق خانه و همسران پیامبر ارتباط دارد. پایان آیه نیز صریحاً از «أَزْوَاجَهُ» سخن می‌گوید.
بنابراین، نمی‌توان بدون دلیل سیاقی، مخاطب این فرمان را از همسران پیامبر به همهٔ زنان در همهٔ موقعیت‌ها تبدیل کرد.
از سوی دیگر، خود آیه یک شیوهٔ مشخص برای حفظ حریم در موقعیت مورد بحث معرفی کرده است.
معنای لغوی «حجاب» به ما اجازه نمی‌دهد این جداکننده را خودکار به لباس سر تبدیل کنیم.
تفاوت حجاب با پوشش شخصی
در این آیه گفته نشده است که زنان باید چیزی به نام «حجاب» را بر سر، صورت یا بدن خود بپوشند.
فرمان چنین است: «فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ».
یعنی درخواست از پشت یک جداکننده انجام شود.
ممکن است جداکننده پرده یا مانعی دیگر در فضای خانه بوده باشد. اما خود آیه جنس، اندازه و شکل آن را تعیین نمی‌کند.
این تفاوت برای بررسی تاریخ اصطلاح «حجاب» مهم است.
در زبان دینی و اجتماعی دوره‌های بعد، «حجاب» عنوانی گسترده برای پوشش و بعضی قواعد حضور اجتماعی زنان شده است. این تمایز به‌تنهایی تاریخ دقیق یا مسیر یگانهٔ تحول اصطلاح را تعیین نمی‌کند.
اما وجود چنین اصطلاحی در زبان امروز ثابت نمی‌کند که «حجاب» در احزاب ۳۳:۵۳ دقیقاً نام همان پوشاک است.
پژوهش حکم پوشش زنان باید آیات دیگری مانند نور ۲۴:۳۱ و احزاب ۳۳:۵۹ را نیز مستقلاً بررسی کند؛ زیرا در آن‌ها واژه‌های دیگری به کار رفته است.
«ذَٰلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ»
پس از فرمان درخواست از پشت حجاب، آیه می‌گوید این روش برای دل‌های دو طرف پاکیزه‌تر است.
بنابراین، این حجاب در سیاق خود با حریم و رفتار میان اشخاص ارتباط دارد.
اما «پاکیزه‌تر بودن دل‌ها» معنای لغوی «حجاب» نیست؛ این نتیجه‌ای است که خود آیه برای فرمان بیان کرده است.
همچنین، از این عبارت نمی‌توان نتیجه گرفت که هر نوع پرده یا جدایی در هر موقعیتی ضرورتاً دل‌ها را پاک‌تر می‌کند.
آیه دربارهٔ وضعیتی مشخص سخن می‌گوید و تعمیم حکم آن به موارد دیگر به بررسی مستقل نیاز دارد.
۴. حجاب در فهم، ارتباط و دیدار
اسراء ۱۷:۴۵ ـ «حِجَابًا مَسْتُورًا»
متن آیه:
وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و هنگامی که قرآن را می‌خوانی، میان تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند، حجابی پوشیده و نهان قرار می‌دهیم.»
در این آیه، «حجاب» میان محمد و کسانی قرار داده می‌شود که به آخرت ایمان ندارند.
اما موضوع آیه، خواندن قرآن است. بنابراین، مانع یادشده در زمینهٔ رساندن و دریافت پیام قرار دارد.
از خود آیه نمی‌توان نتیجه گرفت که در هر بار خواندن قرآن، پرده‌ای مادی و قابل مشاهده میان پیامبر و مخالفان قرار می‌گرفته است.
معنای «مَسْتُورًا»
«مَسْتُور» اسم مفعول از ریشهٔ «س ت ر» است و به چیزی اشاره دارد که پوشیده یا پنهان شده است.
از نظر ساخت معمول عربی، «حِجَابًا مَسْتُورًا» یعنی حجابی که خود پوشیده و نهان است.
برخی نحویان و مفسران قدیم، تعبیر را به معنای «حِجَابًا سَاتِرًا» نیز توضیح داده‌اند؛ یعنی حجابی که می‌پوشاند.
اما این دو توضیح یکسان نیستند.
در قرائت نخست، خودِ حجاب از دید پنهان است. در قرائت دوم، بر نقش پوشانندگی آن تأکید می‌شود.
طبری هر دو توضیح را گزارش کرده و معنای پوشیده بودن خودِ حجاب را از نظر ساخت عبارت ترجیح داده است.
بنابراین، در ترجمهٔ پایه بهتر است «مستور» به «پوشیده» یا «نهان» برگردانده شود و بحث دربارهٔ کارکرد آن در توضیح سیاقی بیاید.
طبری؛ تفاوت مستور و ساتر و ترجیح پوشیده بودن حجاب
مانع در دریافت پیام
آیهٔ بعد، اسراء ۱۷:۴۶، از پوشش‌هایی بر دل‌ها و سنگینی در گوش‌ها سخن می‌گوید.
این پیوستگی نشان می‌دهد که «حجاب» در اسراء ۱۷:۴۵ با مانع دریافت و فهم پیام ارتباط دارد.
بااین‌حال، خود قرآن در همین آیات از خواندن، روی گرداندن و واکنش مخاطبان سخن می‌گوید.
پس نباید این حجاب را به معنای قطع کامل توان شنیدن صدای قرآن دانست. مسئله می‌تواند نرسیدن پیام به فهم و پذیرش باشد، نه نشنیدن اصوات.
همچنین نباید از این تعبیر یک نظریهٔ قطعی دربارهٔ ساختار مادی دل یا مغز استخراج کرد.
در این خوانش سیاقی، «حجاب» مانعی در رابطهٔ مخاطب با پیام است؛ کیفیت دقیق آن از خود ریشه به دست نمی‌آید. در منابع تفسیری، تطبیق‌های دیگری مانند محفوظ ماندن پیامبر از نگاه مخالفان نیز نقل شده است؛ معنای لغوی به‌تنهایی میان این خوانش‌ها داوری نمی‌کند.
قرطبی؛ گزارش خوانش‌های مربوط به فهم و محفوظ ماندن از دید
فصلت ۴۱:۵ ـ حجاب در سخن مخالفان
متن آیه:
وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و گفتند: دل‌های ما در پوشش‌هایی است از آنچه ما را به سویش دعوت می‌کنی، و در گوش‌های ما سنگینی است، و میان ما و تو حجابی قرار دارد؛ پس تو کار خود را بکن، ما نیز کار خود را می‌کنیم.»
در این آیه، «حِجَابٌ» از زبان مخالفان نقل شده است.
آنان سه مانع را مطرح می‌کنند: پوشش بر دل‌ها، سنگینی در گوش‌ها و حجاب میان خود و پیامبر.
این مجموعه نشان می‌دهد که مقصود، فاصله و جدایی در پذیرش پیام و رابطه با دعوت پیامبر است.
اما باید میان معنای سخن و درستی ادعای گویندگان تفاوت گذاشت.
قرآن سخن آنان را نقل می‌کند؛ این به معنای تأیید تمام ادعای آنان نیست.
در اینجا، «حجاب» تصویری از فاصله و جدایی میان دو طرف است؛ فاصله‌ای که خود مخالفان آن را مطرح می‌کنند.
این واژه نام پوشاک یا دیواری مشخص نیست.
رابطهٔ اسراء ۱۷:۴۵ و فصلت ۴۱:۵
در هر دو آیه، حجاب با رابطهٔ میان پیامبر و مخالفان ارتباط دارد.
در اسراء ۱۷:۴۵، قرار دادن حجاب به خداوند نسبت داده شده است.
در فصلت ۴۱:۵، مخالفان خود از وجود حجاب سخن می‌گویند.
این تفاوت گوینده و ساخت جمله اهمیت دارد.
نباید دو آیه را چنان یکسان گرفت که تفاوت میان خبر الهی و ادعای مخالفان نادیده بماند.
بااین‌حال، هر دو کاربرد نشان می‌دهند که «حجاب» در قرآن می‌تواند مانعی غیرمادی در رابطهٔ انسان با پیام و فهم آن باشد.
۵. حجاب در ارتباط با خداوند
شوری ۴۲:۵۱ ـ سخن گفتن از پشت حجاب
متن آیه:
وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«و برای هیچ بشری نیست که آن معبود یگانه با او سخن بگوید، مگر به صورت وحی، یا از پشت حجابی، یا آنکه فرستاده‌ای بفرستد تا به اجازهٔ او آنچه را بخواهد وحی کند. بی‌گمان او بلندمرتبه و حکیم است.»
در این آیه، «مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ» یکی از صورت‌های سخن گفتن خداوند با انسان معرفی شده است.
«وَرَاء» به چیزی فراتر یا آن سوی یک حد و جداکننده اشاره دارد.
اما اینجا موضوع ارتباط خداوند با بشر است، نه گفتگوی دو انسان در دو سوی اتاق.
بنابراین، از خود واژهٔ «حجاب» نمی‌توان نتیجه گرفت که خداوند در مکانی مادی نشسته و پرده‌ای پارچه‌ای در برابر او آویخته شده است.
آیه کیفیت‌های ارتباط و رساندن پیام را بیان می‌کند؛ نه ساختمان فیزیکی جهان غیب یا مکان خداوند را.
آیا حجاب مانع شنیدن نیز هست؟
در این آیه، سخن گفتن از پشت حجاب همچنان نوعی ارتباط معرفی شده است.
پس وجود حجاب به معنای قطع کامل هرگونه ارتباط نیست.
ممکن است دیدار مستقیم یا نوع خاصی از دسترسی محدود باشد، درحالی‌که سخن و پیام به مخاطب برسد.
این تفاوت با معنای پایهٔ ریشه سازگار است: حجاب مانعی است که نوعی از دسترسی را محدود می‌کند؛ اما الزاماً همهٔ راه‌های ارتباط را از میان نمی‌برد.
از همین رو، در این آیه، حجاب با اصل تکلیم منافاتی ندارد.
اما کیفیت دقیق آن ارتباط را نمی‌توان تنها از ریشهٔ «ح ج ب» شناخت.
مطففین ۸۳:۱۵ ـ محروم شدن از دسترسی به پروردگار
متن آیه:
كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«چنین نیست؛ بی‌گمان آنان در آن روز از پروردگارشان محجوب و دور نگه داشته می‌شوند.»
در این آیه، «مَحْجُوبُونَ» اسم مفعول جمع مذکر از ریشهٔ «ح ج ب» است.
لام تأکید در «لَمَحْجُوبُونَ» بر قطعیت خبر تأکید می‌کند.
«عَنْ رَبِّهِمْ» نیز چیزی را مشخص می‌کند که آنان از آن بازداشته یا دور نگه داشته می‌شوند: پروردگارشان.
در اینجا، برخلاف آیات مربوط به پردهٔ خانه، حجاب مادی نام برده نشده است.
موضوع، محرومیت از نوعی دسترسی یا برخورداری در رابطه با پروردگار است.
آیا این آیه تنها دربارهٔ ندیدن خداست؟
در سنت‌های کلامی، این آیه در بحث دیدار خداوند در آخرت مورد استناد قرار گرفته است.
برخی آن را شاهد محروم شدن گروهی از رؤیت خدا دانسته‌اند.
اما از نظر لغوی، «مَحْجُوبُونَ عَنْ رَبِّهِمْ» به معنای بازداشته شدن از دسترسی یا ارتباط با پروردگار است.
این عبارت به‌تنهایی کیفیت فیزیکی یا غیرفیزیکیِ دیدار، ابزار ادراک، مکان خداوند یا چگونگی حضور انسان در آخرت را تعیین نمی‌کند.
بنابراین، بحث رؤیت خداوند باید در پژوهشی مستقل و با بررسی آیات دیگر انجام شود.
از سوی دیگر، نباید شدت عبارت را نیز کم‌رنگ کرد.
در سیاق مطففین، این محرومیت بخشی از سرانجام نکوهیدهٔ کسانی است که روز جزا را تکذیب می‌کنند.
پس «مَحْجُوبُونَ» صرفاً به معنای ندیدن یک منظرهٔ عادی نیست؛ از محرومیتی جدی در رابطه با پروردگار سخن می‌گوید.
اما کیفیت دقیق این محرومیت از خود ریشه روشن نمی‌شود.
۶. «حجاب» در داستان سلیمان
ص ۳۸:۳۲ ـ پنهان شدن پشت حجاب
متن آیه:
فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّىٰ تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ
برگردان پیشنهادی این پژوهش:
«پس گفت: من محبت خیر را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم، تا آنکه پشت حجاب پنهان شد.»
در این آیه، «الْحِجَابِ» با حرف «بِـ» آمده است.
فعل «تَوَارَتْ» از ریشهٔ «و ر ي» است و به پنهان شدن مربوط می‌شود.
پس «حجاب» چیزی است که پنهان شدن در پس آن یا به سبب آن رخ داده است.
اما یک مسئلهٔ مهم در آیه وجود دارد: مرجع ضمیر مؤنث مفرد در «تَوَارَتْ» به‌صراحت نام برده نشده است.
آیا خورشید پنهان شد یا اسب‌ها؟
در ص ۳۸:۳۱، از عرضه شدن اسب‌های ممتاز بر سلیمان سخن می‌رود.
بسیاری از مفسران قدیم، مرجع «تَوَارَتْ» را خورشید دانسته‌اند؛ یعنی خورشید در پایان روز از دید پنهان شد.
این خوانش با ذکر «بِالْعَشِيِّ» در ص ۳۸:۳۱ ارتباط دارد.
اما خورشید در متن ص ۳۸:۳۲ به‌صراحت نام برده نشده است.
خوانش دیگری نیز وجود دارد که ضمیر را به اسب‌ها بازمی‌گرداند؛ زیرا جمع غیرعاقل در عربی می‌تواند با فعل مؤنث مفرد همراه شود.
در این خوانش، اسب‌ها از دید پنهان شده‌اند و سلیمان در ص ۳۸:۳۳ فرمان بازگرداندنشان را می‌دهد.
هر دو خوانش باید با سیاق و ساختمان ضمیر سنجیده شوند.
از نظر خود ریشهٔ «ح ج ب»، نتیجهٔ قطعی یکی از این دو خوانش به دست نمی‌آید.
«حجاب» در هر صورت، مانعی است که چیزی در پس آن از دید پنهان می‌شود.
بنابراین، تعیین اینکه چه چیزی پنهان شده، مسئلهٔ مرجع ضمیر و تأویل داستان است؛ نه مسئلهٔ معنای لغوی «حجاب».
آیا حجاب در این آیه کوه یا افق است؟
در برخی توضیح‌های قدیمی، پنهان شدن خورشید در پس حجاب با افق، کوه یا مانع طبیعی مرتبط شده است.
این تصویر از نظر کاربرد عمومی واژه قابل فهم است؛ زیرا مانع طبیعی نیز می‌تواند چیزی را از دید پنهان کند.
اما خود آیه نام کوه، افق مشخص یا ساختمان مادی خاصی را نمی‌برد.
در نتیجه، بهتر است در ترجمهٔ پایه، «پشت حجاب پنهان شد» حفظ شود و تعیین مصداق در تأمل و بررسی سیاق مطرح گردد.
این روش هم معنای واژه را نگه می‌دارد و هم ابهام واقعی ضمیر را پنهان نمی‌کند.
۸. چالش‌های فهم و تحول اصطلاحی
«حجاب» در زبان امروز و قرآن
در زبان فارسی و عربی امروز، «حجاب» معمولاً برای پوشش زنان، به‌ویژه پوشش مو و بدن، به کار می‌رود.
این کاربرد در زبان و فرهنگ دینی معاصر شناخته‌شده است.
اما وقتی به متن قرآن بازمی‌گردیم، می‌بینیم که «حجاب» در موقعیت‌های متفاوتی به کار رفته است: جداکنندهٔ میان دو گروه، پردهٔ خلوت مریم، حریم خانهٔ پیامبر، مانع دریافت پیام، پردهٔ پنهان شدن، شیوهٔ ارتباط الهی و محرومیت از دسترسی به پروردگار.
بنابراین، تبدیل «حجاب» به نام انحصاریِ پوشش زنان، معنای گستردهٔ قرآنی آن را محدود می‌کند.
این تحول اصطلاحی ممکن است در زبان اجتماعی و حقوقی پذیرفته شده باشد، اما در پژوهش ریشه نباید جای معنای اصلی واژه را بگیرد.
از سوی دیگر، شناخت معنای «حجاب» به‌تنهایی همهٔ مسائل مربوط به لباس، حریم خصوصی، عفت یا حضور اجتماعی زنان را حل نمی‌کند.
هر یک از این موضوع‌ها باید با آیات و واژه‌های مربوط به خود بررسی شوند.
آیا هر حجاب مانعی مادی است؟
خیر.
در مریم ۱۹:۱۷ و احزاب ۳۳:۵۳، حجاب با جداکننده‌ای در فضای زندگی انسان ارتباط دارد.
اما در اسراء ۱۷:۴۵ و فصلت ۴۱:۵، سخن از مانعی در رابطه با پیام و فهم است.
در شوری ۴۲:۵۱، حجاب در زمینهٔ تکلیم الهی مطرح است.
در مطففین ۸۳:۱۵ نیز از محرومیت در رابطه با پروردگار سخن می‌رود.
این کاربردها نشان می‌دهند که حجاب می‌تواند مادی یا غیرمادی باشد.
پس از خود ریشه نمی‌توان شکل، جنس یا مکان فیزیکی همهٔ حجاب‌ها را استخراج کرد.
آیا حجاب همیشه مانع کامل ارتباط است؟
خیر.
در احزاب ۳۳:۵۳، اشخاص از پشت حجاب می‌توانند چیزی درخواست کنند.
در شوری ۴۲:۵۱، سخن گفتن از پشت حجاب یکی از صورت‌های ارتباط معرفی شده است.
در اعراف ۷:۴۶ نیز وجود جداکننده با شناخت و ندا دادن در همان صحنه همراه است.
بنابراین، وجود حجاب لزوماً به معنای قطع همهٔ راه‌های ارتباط نیست.
باید مشخص شود که مانع از چه چیزی جلوگیری می‌کند: دیدن، ورود، نزدیک شدن، دریافت پیام یا نوع دیگری از دسترسی.
آیا محجوب بودن همیشه مجازات است؟
خودِ «مَحْجُوب» به معنای پوشیده یا بازداشته‌شده از دسترسی است.
این وضعیت ممکن است برای حفظ حریم، محافظت، تنظیم دسترسی یا محروم کردن رخ دهد.
در مطففین ۸۳:۱۵، محجوب بودن در سیاق نکوهش و عذاب مطرح شده است.
اما در مریم ۱۹:۱۷، اختیار کردن حجاب برای خلوت و جدا شدن از دیگران است.
پس ارزش اخلاقی حجاب را نمی‌توان تنها از ریشه تعیین کرد.
همان مانع ممکن است در یک موقعیت برای حفظ حریم و در موقعیتی دیگر برای محرومیت از یک خیر به کار رود.
آیا حجاب خداوند به معنای مکان‌مند بودن اوست؟
در شوری ۴۲:۵۱، سخن گفتن از پشت حجاب آمده است.
اما آیه نمی‌گوید خداوند درون یک اتاق یا پشت پرده‌ای مادی قرار دارد.
در مطففین ۸۳:۱۵ نیز محجوب بودن گروهی از پروردگار بیان شده است.
این دو کاربرد دربارهٔ رابطهٔ انسان با خداوندند، ولی کیفیت وجودی خدا، جایگاه او یا سازوکار ادراک انسان در آخرت را تعریف نمی‌کنند.
بنابراین، از استعاره یا تصویر مکانی نباید بدون شاهد، یک ساختار فیزیکی برای جهان غیب استخراج کرد.
در عین حال، نباید خودِ نسبت بیان‌شده در آیات را نیز حذف کرد. محدودیت ارتباط در شوری ۴۲:۵۱ و محرومیت در مطففین ۸۳:۱۵، بخش واقعی معنای جمله‌اند.
۹. پیشنهادهای ترجمه برای فرقان
برای «حِجَابٌ» در اعراف ۷:۴۶، «حجاب» یا «جداکننده» مناسب است. در توضیح سیاقی می‌توان گفت مانعی میان دو گروه قرار دارد.
برای «حِجَابًا مَسْتُورًا» در اسراء ۱۷:۴۵، «حجابی پوشیده و نهان» برگردانی است که صورت اسم مفعول «مستور» را حفظ می‌کند. معنای مانع در دریافت پیام باید در تأمل توضیح داده شود.
برای «فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا» در مریم ۱۹:۱۷، «میان خود و آنان پرده‌ای قرار داد» مناسب است.
برای «مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ» در احزاب ۳۳:۵۳، «از پشت حجاب» یا «از پشت پرده‌ای جداکننده» معنای ساختمان عربی را حفظ می‌کند.
برای «تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» در ص ۳۸:۳۲، «پشت حجاب پنهان شد» مناسب است. مرجع ضمیر نباید بدون بررسی سیاق به ترجمهٔ پایه افزوده شود.
برای «وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ» در فصلت ۴۱:۵، «و میان ما و تو حجابی است» ترجمه‌ای مستقیم است. معنای فاصلهٔ فکری و ارتباطی در تأمل آیه روشن می‌شود.
برای «مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ» در شوری ۴۲:۵۱، «از پشت حجاب» مناسب است؛ بدون افزودن ساختاری مادی برای مکان خداوند.
برای «لَمَحْجُوبُونَ» در مطففین ۸۳:۱۵، «قطعاً محجوب و دور نگه داشته می‌شوند» یا «قطعاً از دسترسی به پروردگارشان محروم‌اند» قابل استفاده است. برگردان نخست به صورت اسم مفعول نزدیک‌تر است و دومی معنای سیاقی را روشن‌تر می‌کند.
در باکس واژگانی فرقان نیز دو بخش باید جدا بمانند.
معنای کوتاه ریشه: «پوشاندن، مانع شدن و جدا کردن؛ جلوگیری از دیدن یا دسترسی.»
معنای در هر آیه: بسته به سیاق، پردهٔ جداکننده، مانع دریافت پیام، فاصله در گفتگو، پنهان شدن از دید یا محرومیت از دسترسی خواهد بود.
به کار بردن یک توضیح ثابت مانند «پوشش زنان» برای تمام این صورت‌ها دقیق نیست.
۱۰. جمع‌بندی
ریشهٔ «ح ج ب» در زبان عربی به مانع شدن، پوشاندن و جدا کردن مربوط است.
ابن فارس اصل آن را منع می‌داند و منابع دیگر نیز «حجاب» را هر چیزی معرفی می‌کنند که میان دو طرف حائل شود.
این مانع می‌تواند مادی باشد، مانند پرده، در و جداکننده؛ یا غیرمادی، مانند مانع فهم، دسترسی و ارتباط.
در قرآن، این ریشه هشت بار آمده است.
«حجاب» در اعراف ۷:۴۶ میان دو گروه قرار دارد؛ در مریم ۱۹:۱۷ جداکنندهٔ خلوت مریم است؛ در احزاب ۳۳:۵۳ به حریم گفتگو در خانهٔ پیامبر مربوط می‌شود؛ و در ص ۳۸:۳۲ چیزی را از دید پنهان می‌کند.
در اسراء ۱۷:۴۵ و فصلت ۴۱:۵، حجاب در زمینهٔ مانع دریافت پیام و فاصلهٔ میان پیامبر و مخالفان آمده است.
در شوری ۴۲:۵۱، از سخن گفتن خداوند با بشر از پشت حجاب سخن می‌رود؛ و در مطففین ۸۳:۱۵، «مَحْجُوبُونَ» محرومیت گروهی از دسترسی به پروردگار را بیان می‌کند.
بنابراین، معنای اصلی «حجاب» در قرآن، مانع و جداکننده است؛ نه نام انحصاری یک نوع پوشاک.
کاربرد امروزی «حجاب» برای پوشش زنان، یک کاربرد اصطلاحی شناخته‌شده است؛ اما نباید تمام معانی قرآنی واژه را به آن محدود کرد.
در آیات مربوط به پوشاک، قرآن واژه‌های دیگری مانند «خُمُر» و «جَلَابِيب» را به کار برده است. معنای این واژه‌ها و احکام مربوط به آن‌ها باید مستقلاً بررسی شود.
آنچه همهٔ کاربردهای «ح ج ب» را به هم پیوند می‌دهد، وجود مانعی است که رابطهٔ مستقیم میان دو طرف را تغییر می‌دهد.
گاهی مانع از دیدن است، گاهی از ورود یا دسترسی، گاهی از دریافت پیام، و گاهی نشانهٔ محرومیت از یک رابطه یا برخورداری مهم.
شناخت این میدان معنایی، هم تفاوت کاربردهای قرآن را حفظ می‌کند و هم مانع می‌شود که اصطلاحات دینی و اجتماعی دوره‌های بعد، بدون شاهد لغوی و سیاقی، جای معنای مستقیم آیات را بگیرند.